Düysenbi, 25 Mausım 2018
Ädebiet 2880 25 pikir 22 Aqpan, 2018 sağat 11:29

Mırzan Kenjebay. Sındı wnatpaytın adam şındıqtı wnatpaydı

Quanışımda şek joq! Bügingi qazaq ädebietiniñ, äsirese, poeziyanıñ jay-japsarı, pikirtalastar, közqarastar ärtürliligi, naqtı ädebi sınnıñ joqtığı, «Alaş», Memlekettik sıylıq degenderdiñ keyde  barmaq bastı, köz qıstılıqpen beriletini siyaqtı kökeykesti mäselelerdiñ jalğız ädebi gazetimiz «Qazaq ädebietinde» de köterilmek tügil sıñar auız söz aytılmağanına 23 jıldıñ jüzi bolıp edi. Adamnıñ da, qoğamnıñ da ağzasın bildirmey jep bitiretin osınau keselderge qarsı oy-pikirlerdi aşıp aytuğa jol aşıp bergen, qazaq baspasöziniñ büginde kindikten qalğan jalğızınday «Jas Alaşıma» jerdegi emes, köktegi Qwdaydıñ nwrı jausın! Qwrıltay aldındağı bwl sıni pikirtalasqa Amanhan Älimniñ Nesipbek Aytwlınıñ «Ruhani jañğıru» bäygesin alğan «poema» dep atalğan şığarmasına sını jäne oğan N. Aytwlınıñ qarsı maqalası köpten qalıptasqan ünsizdik attı wstanımğa qozğau salğanday boldı. A. Älimniñ bar jazığı onıñ eşqanday da poemağa üş qaynasa sorpası qosılmaytının, avtor poema degenniñ ne ekeninen habarsızdau ekenin aytqanı edi. Bwl şınında da poemadan auılı alısta jatqan, Elbasın orındı-orınsız maqtauğa köbirek köñil bölgen, bastan-ayaq wranşıl pafostan twratın, bir-birine logikalıq baylanısı joq joldardıñ jiıntığı siyaqtı degen pikirdi biz de ayttıq. Ätteñ, özine aytılğan sınğa qalay jauap bergenine qarap-aq adamnıñ  oy-örisi, parıq-parasatı, körgendiligi,  bilim deñgeyi qanday därejede  ekeni tayğa tañba basqanday körinedi de twradı eken. Avtor öziniñ şığarması Amanhan aytqanday öte qaradürsin, qarabayır emes şınayı körkem şığarma bolsa, onısına bwltartpas dälelder keltirip, baysaldı, sauattı (eger ondayı bar bolsa) jauap bergeni jön edi. Biraq 23 jıl boyı ädebiettegi ötkir sınnıñ ornına «ünsizdik», yağni «tınıştıq saqtau» qağidasın qaru etip wstap kelgen Jazuşılar Odağına özgeris äkeletin Qwrıltay küni kep qalsa da Amanhandar aytatın azdı-köpti sın-pikirge äli de jol aşıla qoymağanın Nesipbek mırzanıñ  dereu Amanhannıñ öleñderin twtqınğa tüsken jemqordıñ aqşasın sanağan qarjı policiyasınday jiliktep, borşalağanınan anıq kördik. Ärine, ädebi pikirtalas kezinde  ädep saqtaluı kerek ekeni ayan. Amal ne, Nesipbektiñ sol maqalası ädebi pikirtalas degennen göri aşu-ıza, keudeni kernegen kek deuge keliñkireytin dünie bolıp şıqtı. Ol tipti, A.Älimge jılı lebiz bildirgenderdi «klassikter» dep keketuge deyin bardı.

Älde 23 jıldan beri poeziyağa qatıstı bir ötkir pikirtalas körmey şölirkeu me, älde özim de Nesipbek Aytwlınıñ «klassigi» bolğım keldi me qaydam, «Jas Alaşqa», «Aqındıq –eñ aldımen ar tazalığı» degen maqala jazdım. Biraq sonıñ işinde Amanhan Älimge jaqtasıp, onı qorğaştap aytqan bir auız söz bolğan joq. –Jaqsı öleñ, ortaşa öleñ, naşar öleñ boladı. Kemşiliksiz dünie joq, ekiniñ biri wlı aqın, kemeñger aqın dep jürgenderdiñ özinde şikilik keñirdekten keledi dedim. Maqala negizinen bügingi jazuşılar Odağınıñ jay-küyi, poeziyanıñ jeke basqa tabınuşılıq poeziyasına, bilik basındağı bişikeşterden bastap, qaltalı bayşıkeşterge arnalğan jağımpazdıq, künköris poeziyasına aynalıp bara jatqanı, keybir ädebi sıylıqtardıñ poeziya salasında barmaq bastı, köz qıstılıqpen beriletini turalı boldı. Wtırı kelgende ayta keteyik, sol maqalada osı küni közi tiri bir azamattıñ sol Memsıylıq laureatı atanu üşin 5-6 ret tüsip, aqırında rakpen auıramın, därigerler 5-6 ay ömiriñ qaldı dep otır, raktan öldim ne, asılıp öldim ne osı jolı laureat bolmasam asılıp ölem dep jwrttıñ zäresin alğanın, sol kisi aramızda äli jürgeni,  endi biri Elbasımızğa qart partizan jazuşını salıp laureattıq alğanı da aytıldı. Sonıñ işinde Memlekettik sıylıqtı Nesipbek Aytwlınıñ qayta-qayta tüsip, jılarman bolıp maqala jazıp jürip alğanına säl keñirek  toqtaldım. Ol äleumettik jelilerde jariyalandı. Sonau soğıs jıldarı «Prinimayu ogon' ne sebya» degen söz tirkesi qalıp-tasqan eken. Adam  ayar qılığım joq, söytip, men de Nesipbek Aytwlınıñ qarday borağan oğınıñ tasqının Amanhannan özime qaray bwrdım da aldım. Iä, kim-kimniñ de parıq-parasatınıñ deñgeyin onıñ «läm-miminen»-aq köresiñ. Nesipbek mırza da meni özimniñ öleñderimmen-aq soyıp salmaq bolıp otırıp öziniñ oy-örisi, bilim-biligi qanday deñgeyde ekenin bwl jolı tağı bir bayqatıp qoydı. Öz basım osınıñ aldında onıñ Memsıylıq laureatı degen ataqqa qanşalıqtı layıq ekenine kümän keltirgenim mäseleniñ berjağı eken. Ol özi ädebi sın aytpaq bolğan adamın «uızında jarımağan» degen siyaqtı biologiyalıq,  «kötek arbalı» degen siyaqtı jol-kölik uaqiğalarınıñ terminderimen sıbap salatının körgenmin. Endi özimdi «diuana» degenine renjimek tügil biraz selkildep külip alğanıma Allah kuä! Onıñ «Jas Alaşta» jariyalağan «Öziñ diuanasıñ, kimge pir bolasıñ» degen maqalasın oqıp endi mına Nesipbek QazMU-dıñ jurnalistika fakul'tetin bitirgen be şınımen, mınau ne degen ädebi sauatsızdıq dep tağı qayran qaldım.

Qayran qalğan sebebim, Nesipbek qay aqınnıñ da şınşıldığı, ar-namıs aldındağı tazalığı eñ äueli öziniñ boyındağı bükil mini men kemşiligin öleñi arqılı özi aytıp otıratınınan körinetinin bilmeydi eken.

Iä, meniñ öleñderimde mına jalğan dünieniñ qu tirliginen göri mwñ, ötken künderdi añsau, «biik qıp arman bergen küyikti erge» dep qol jetpeske qol sozu jii kezdesedi, äsirese, özimniñ ömir süruge qabiletsizdigim, joq jerden özime jau tauıp alatın şataqtığım, aqılsızdığım turalı da köp aytqanım ras,. Bwl bir mende emes, özge de aqındar arasında köp wşırasatın jağday. Aytwlı sonıñ işinde meniñ büginde «misız degen atağım bar» degen sözimdi körgende kökten izdegeni jerden tabılğanday quanıp, sen şınında da misızsıñ, men bayağıdan beri sonı bilmey kelippin, sen aytısuğa twrmaytın adamsıñ degenge şeyin baradı. Mine, Nekeñniñ älem ädebietiniñ poeziyası tügil üydiñ irgesindegi orıs ädebietinen sauatı öte tömen adam ekeni osı sözinen tağı men mwndalap şığa keledi. Özin-özi şeneu, mineu, özine-özi küyinu olar tügil küni keşegi Jwmeken, Mwqağali, Keñşilikterde de jetkilikti. Tört jağı tügel tört qwbıladay derlik graf, atı älemge äygili L.Tolstoy bir sözinde men hayuandarşa ömir sürip jatırmın dese, bas aqın Abayıñnıñ özi «At kötermes minim bar», endi birde «Jüregime qarasam, inedeyin taza joq» deydi. Sergey Eseninniñ «Na koy çert mne, çto ya poet, i bez menya v dostatke dryani» degen öleñin kezinde özim qazaqşağa audarğanmın. «Dryan'» degen orısta tükke twrğısız, silimtik degendi bildiredi. Bwlayşa özin-özi öltire sınap-mineu, özin kem sanau A. Blokta da jeterlik. Olar özderin solay dep otırğanda meniñ özimdi «misız»deuimniñ özi Nesipbektiñ laureattığımen bar-bar şığar.(Äzil ğoy). Sol ataqtı adamdardıñ özderin özderi solay minegeninen habarı bar sauattı adam bolsa ol osılay betaldı söylemes edi. Demek, ol ädebietten onşa jan susının qandırmağan adam bolğanı. Onıñ jurfaktı qalay bitirgenine tañdanuıma da sol sebep boldı.

Jalpı, osı azamattıñ sın maqalasınıñ qaysısın alsañız da alıp otırğan ob'ektisin taldau, talqılau, salihalı pikir aytudan göri onıñ avtorın uızında jarımağan», «kül tasığan Amanhan», meni «Diuanasıñ kimge pir bolasıñ» dep, auıl-üydiñ arasındağı wrıs-keriske äbden maşıqtanğan äyelderşe kemsitu, ayqay-şu wrısu basım bolıp keledi. Al änebir kezde Qwl Kerim Elemes degen aqınnıñ öleñderin sınap otırıp, onı  «kök şapandı, kötek arbalı Kerim Elemes» dep atauı onıñ sınşıldığınıñ  eñ «şırqau şegi» boldı. Reti kelgende renişimizdi ayta keteyik, onıñ osınday bılapıt sözderiniñ «mwrtın bwzbay» bergen «Jas Alaş» meniñ «Aqındıq eñ aldımen ar tazalığı» degen maqalamnıñ älgindey aşılau twstarın qısqartıp berdi. Nesipbek meniñ aqındıq eñ aldımen ar tazalığı degenime taza adamdar ündemeydi degen siyaqtı  kisi külerlik «twjırım» aytadı. Osınıñ özinen-aq onıñ älem aqındarınıñ qay-qaysısı da ar-namıs tazalığın dwğaday qaytalaumen ötkeninen, beyhabar ekeni tağı da körinis beredi. Ras, ar-namıs tazalığı haqında ündemeytinder bar. «Wrınıñ artı quıs», ärtürli ataq-dañqtı, sıy-siyapattı, laureattıqtı neşe türli qulıq-swmdıqpen alğandar ar tazalığı turalı ündemeydi. Öytkeni, öziniñ artı aşılıp qaladı. Apır-ay, bwl özi basqanı aytpağanda ğwlama şayır Äbubäkir Kerderiniñ «Ayrılsañ ömir boyı jiğanıñnan, ey, pende, ayırılmaşı imanıñnan degenin, al orıs poeziyasınıñ eñ aytulı twlğalarınıñ özi «Duşa poeta doljna bıt' çistoy», «Duşa moya, bud' bezviina kak angel» deumen ötkenin de bilmeydi eken ğoy deysiñ tağı da.

Iä, kezinde Eseninge, Blokqa, Mwqağaliğa, Tölegenge, Maratqa (Otaraliev) eliktep, bizdiñ qatarlardıñ işpegeni kem de kem şığar. QazMUdıñ alğaşqı kursında oqıp jürip «Maskünem studenttiñ monologı» degen äzil öleñ jazğam. Ol

Qwdayım, bizdi erkek qıp jaratqanda,

depti ğoy: «Al ömirden qarap qalma!»

Juayıq qayğı-mwñdı keudedegi,

Ey, dosım köñil aşar şarap bar ma?,-dep bastalıp, onıñ tipti, lekciya, zaçet, emtihan degenderdi köp uayımdatpaytın  «keremet qasietterin» aytıp kelip:

Bwl ömir-ömir emes avtobaza

İşkişter – eñ mıqtısı «Kraz», «Mazı»

Qiraymız bir küni äli tasqa soğıp,

Osılay jüremiz de biraz ğana,-degen äzilmen ayaqtalatın. Ol keyin bükil universitetke taralıp ketipti. Ötken jastıq şaqtan estelik bolsın dep kitabıma kirgizsem, Nesipbek dos meniñ aqındığımdı sınau üşin jüzdegen öleñniñ işinen sonı qalay tauıp alğan deseñizşi!? Au, sonau Omar Häiyamnan beri qarayğılardıñ işinde  öleñine araq-şaraptı, käyipke tüsken masañ küydi  jırlamağan şayır bar ma!? Aruaqtarı keşirsin, tağı da Mwqağali, Tölegen, Marattar eske tüsedi. Eñ bir mädeniettileu sanalatın A. Bloktıñ:

«Tı pravo, p'yanoe çudovişe,

YA znayu, istina v vine,

U p'yanogo poeta slezı,

U p'yanoy prostitutki smeh, degen joldarınan Nesipbektiñ habarı bar ma joq pa, onda şaruam joq. Meni  aldağı Qwrıltayımızdıñ qarsañında ädebiettiñ beykünä aruday eñ bir päkizat janrı poeziyamız turalı onıñ ädil bağasın eşqanday «Alaş» sıylığı da, ärkim ärtürli ayla-täsilmen alatın Memlekettik sıylıq ta bere almaytını, qısqası aqındıq eşqanday sıylıqpen ölşenbeytini turalı maqala jazuıma Aytwlınıñ aqın A.Älimdi sınağan maqalası türtki bolğanına äli de quanamın. Öytkeni, baspasöz betinde şirek ğasırday uaqıttan beri naqtı sın maqala körmey şölirkegenep qalğanımızdı jasırudıñ qajeti joq. Bir ğana «ätteñ-ayı» sol N. Aytwlı özine bağıştap aytılğan sındı kötere almauına ädebi öresiniñ deñgeyi sebep bolğanın körsetip aldı. Tağı bir ätteñ-ayı sol –meniñ Nesipbek dos sınağan öleñderim turalı söz qadirin biletin aqındar men talay-talay oqırman baspasöz betinde şın tebirenisterin bildirgen edi. Ras, mende keybireulerşe elimiz täuelsizdik alğalı qazaq jwmaqtağıday qarhälläzi ömir sürude, mıñdağan jıldar körmegen jaqsılıqtı endi kördik nemese Astanam, bas qalam, jas qalam dep, Nesipbekşilep bir öleñniñ ana jerine de, mına jerine Elbasımızdı engizip esim kete jırlağan bir öleñ jazıp körmeppin. Onıñ esesine, eldiñ, qazaq wltınıñ, äleumettik auır jağdayı, ana tilimniñ  öz Otanındağı ayanıştı hali, jerim men jer baylığımnıñ retsiz räsua bolıp jatqanı siyaqtı wltqa ortaq uayımımdı aytuğa beyimdeu ekenim de ras. Keybir wranşıldar Astana qalasınıñ tuğan künine arnap atoylatıp 300-den astam öleñ oqıp jatqanda

Azattıq tañı atqanda

         Aldımnan şığıp kil eges,

         Alaqan jayıp aspanğa

         Biz kütken baqıt bwl emes,-dep bastalatın öleñim jariyalanıp, qalıñ oqırman rizaşılığın bildirip jatqanda bwl Mırzan-Qayğı ğoy dep mazaqtağandar da boldı.

Bolmaytının bilseñ de jaza jeñil,

         Aytqızbastı aytqızar nala köñil.

         Biz qimaytın eşnärseñ qalmadı ğoy

         Keleñsizder kemsitken mazaq ömir,-dedik te qoydıq. Älde Gel'veciyden, älde Jan Bodriardan «bir memlekettiñ basşısın maqtap-maqtap memleketimen qosıp qwrtıp jiberuge boladı» degendi oqığanım bar.

Söz soñında aldağı Qwrıltayımızdıñ qarsañında osı maqalanı jazuıma sebepker bolğan Nesipbekke qattı riza bola otırıp, oğan da, basqa da aqın dostarıma aytarım aqılı bar adam sınnan emes bas salıp birin-biri maqtaudan qorquı kerek. Sındı wnatpaytın adam eşqanday şındıqtı da wnatpaydı.

Abai.kz

25 pikir