Jeksenbi, 24 Mausım 2018
Din men tin 2019 9 pikir 7 Naurız, 2018 sağat 10:27

Mekemtas ağama hat

Bismillahi Rahmani Rahim.

Qadirli Mekemtas ağa!

Bwl hattı Sizge jazuğa aramızdağı eki jağday qamşılap otır. Biri, osı jaqında ğana öziñizdiñ qolıñızğa aparıp tapsırğan; «Abaydıñ «Hauası» turalı ğalım men ilim ne deydi?»- degen meniñ qoljazba maqalamnıñ soñında keltirgen;  «...Mekemtas ağanıñ bwl kitabın alğa wstap otırğanım, kezinde ğalım ağamız doktorlıq disertatciyasın da «Mwhtar Äuezov jäne Abay tanu problemaları» degen taqırıpta qorğağan. Qazirgi ğalımdar mwnday qiın taqırıp pen problemağa oñaylıqpen bara bermeydi. Osı taqırıptı köterip şıqqan ağamızğa tağı bir jük artsaq qajımay köterer degen oy. Alla - ilimşilerdi özi tañdaydı. Abayğa osı künge deyin aqın retinde qaraymız, al ilim iesi, ilimşi retinde söz qozğağan ğalımdar bar ma?

Maqalamızda «Alla - ilimşilerdi özi tañdaydı»- dedik. Abaydı Alla erte tañdadı. Onıñ naqtı däleli «Älifbi» (1864 j) öleñi. Bwl öleñin aqın Semey medresesin tamamdap, eline qaytıp kelgennen keyin bozbala şağında jazğan. Arabtıñ 29 ärpiniñ är birine bir jol arnap, tipti, arab jazuında qoldanılatın belgilerin de öleñge qosqan. Bwl ilimşige ğana tän jazu stili. Alla dana Abaydı erte ilimge süyregen, biraq jalğan qızmetin  atqarğandı maqwl körgen Abay näpsiniñ degenimen 18 jıl bolıs bi boldı... Osınısına ökinip;

Qayğı şığar ilimnen,

Iza şığar bilimnen.

Qayğı men ıza qısqan soñ,

Zar şığadı tilimnen - deui bwhara halqınıñ tağdırınan da bwrın, aldımen öz tağdırına nalıp, barmağın şaynağan qayğısı emes pe eken. Tirşiliginiñ soñğı jıldarında din turalı jazğan «Qara sözderinen» basqa, «Allanıñ özi de ras, sözi de ras», «Jasımda ğılım bar dep eskermedim»...- degen öleñderi twyaq serpir ökinişi, ömiriniñ soñındağı birinen soñ birine wlasqan tragediyalardan tögilgen zapıranı emes pe. Abaydıñ işki qayğısına osı qırınan qarağan ğalımdar bar ma?

Mağan osılay oylay otırıp, tayauda ğana qazaq ğalımdarın atadan qalğan dästürli dini mwsılmandıqqa şaqırıp; «Ağrafta at auıstıruğa qalaysıñ, akademik Ğarifolla Esim mırza»- degen maqalama jalğastırıp, ekinşi maqalanı Öziñizge arnap,  Maqala-hat jazsam ba degen oy kelip otır. Allanıñ razılığı men ämiri bolıp jatsa bwl mäsele de halıqqa qajet  siyaqtı. Ağamızdıñ ıqılası qalay bolar eken?..» degen tüyinim. Osı tüyin pikir maqalama tekke ilikpepti...

Ekinşi jağday,  bir tanıstardıñ äñgimesimen sizdiñ internetten; «Tolıq adam jaylı tolğanıs» attı maqalañızben tanıstım. Maqaladağı mına üzindige birden nazarım tüsti.

«...Qazaq ädebieti tarihında izgilik ideyasına süyengen kemel adam (Kamili insoni) turalı oy alıptarınan qalğan ruhani mwralar jelisiniñ izderi dep mınalardı atasaq jön bolar: 

1) Alıp Er Tonanıñ «Aqi nemese jomarttıq» ilimi(b.z.d. 7 ğasır),
2) Äl-Farabidiñ parasattı adam ilimi (H ğasır),
3) Jüsip Balasağünidiñ jäuanmärtilik ilimi((H1 ğasır),
4)YAsauidiñ häl ilimi (Hİİ-Hİİİ ğasır),
5) Abaydıñ tolıq adam ilimi (HİH ğasır soñı),
6) Şäkärimniñ ar ğılımı (HH ğasır basında).

Osılardı – birimen biri tabiği twrğıdan jalğasıp, dästürge aynalıp qalıptasqan izgiliktiñ özekti ğılımi jelisi jatqan ruhani qwbılıstı tolıq tanıp ğılımi twrğıdan oqırman ataulı qauımğa nasihattau–abaytanu salasındağı özekti, eñ bastı mindetterimiz retinde alğa qoyıluda. Öytkeni bwl mäseleni, yağni ğajap ruhani qwbılıstı prezidentimiz N.Nazarbaevtıñ sözimen kestelesek: «...Halqımızdıñ ruhani jañğıruı osınday ğılımi, körkem oy-sanamızdıñ şığu tegin tanudan bastaluı tiis. Köneniñ közindey bolıp jetken osınday asıl qazınalar halıq igiligine jaratılıp, jaña zamannıñ adamdarın tärbieleuge qızmet etui qajet» (M.Qaşqari «Türik sözi», 1997 jıl, 2-tom) dep nwsqauı – äli de tolıq tanılmağan Abaydıñ tolıq adam ilimin bügingi jaña talap, jas wrpaqtıñ sanasına siñirudiñ mindetin aldımızğa qoyıp otırğan parızımızday sezinemiz...» dep odan äri sol oyıñızdı taldap jetkizesiz. Jalpı, osı eki jağday da menimşe birimen biri sabaqtasıp jatqan dünie bolıp körinip otır...

Mekemtas ağa, meniñ sizben wşırasıp, tanısqanıma bar joğı tört bes aydıñ jüzi boldı. Osı  uaqıt köleminde üş ret jüzdesip, qolıñızğa oqşau habar, Ğayıptan soñğı eki jılda mağan amal bolıp tüsip, baspadan şığıp ülgergen bes kitaptı, äsirese soñğı basılım «Dini ilim – erekşe ğılım» kitabı men sonıñ «Älippe» tanımdıq oqulığın süyinşilep jetkizgenmin. Jetkize twrıp bwl kitaptıñ – ärisi antikalıq, Sokrattıq, Aristoteldik, Platondıq jäne Batıstıq, Şığıstıq ğwlamalardıñ, berisi HİH ğasırdıñ ekinşi jartısındağı Orta ğasırlıq ğwlama ğalımdar men barlıq din qayratkerleriniñ eñbekterine wlı töñkeris-qozğalıs alıp kelgenin, tipti bügingi bilim, ğılım jäne ilim ielerin de selt etkizer mwğjiza dünie ekenin eskerttim. Sonıñ jauabı bolar soñğı wşırsuda;

- Seniñ bwl jer älemge kelgen, özim moyındağan, «qwbılıs kitaptarıñdı» oqırmanğa qalay tüsindirip jetkize alamız, bwğan qazirgi adamdardı tüsindirip ilandıru qiın, olar ayandı qabılday qoyar ma eken?- dediñiz sabırlı mineziñizben. Men;

- Ağa, barlıq «qwbılıs- ilim» - kökte, Qwran da sol ğayıptan ayanmen kelgen - nwr. Sol Käläm Qwranğa da küni büginge deyin senbeytinder jeterlik. Aqıl ieliri degen ğalımdar da, tipti namazqandar da solay. Biraq, Allanıñ  süyikti dini Islamnıñ Qwranı sol adamdar senbegenimen bir qaripi de özgermegen qalpı tirşilik jasap, jer älemde  nıq qadam basıp, adamzattı tärbielep kele jatqan teñdessiz wlı qazına. Osı turalı  Alla tağalam;

- Ey, Mwhammed (s.ğ.s), seniñ mindetiñ ayan arqılı jetkizgendi nasihattau ğana, arı qarayğı tirlik meniki... - dep sol Qwranda eskertken joq pa. Sol kitaptı payğambarımızğa joldap, onıñ qasietti kitap ekendigin jäne taqualardı tura jolğa bastaytındığına kümän joqtığın eskertip,  kökte  adam balasın Jannatqa jaratıp, Adam Atağa jwmaqtan quılğanda; «Jannatqa qaytıp kel - dep jibergende - Men sağan artıñnan kitap beremin, senderge payğambarlar jiberemin, sol joldı körsetemin»-  degen antın orındap, külli mümin mwsılmandarğa jetkizdi emes pe? Mağan ayan arqılı tüsken ilim kitaptarı da ğayıptıñ amanatı. Meniki sol amanattı jamağatqa «ğayıptan qabıldap aldım»- dep jetkizu ğana. Arı qarayğı tınısı men tirşiligi - Allağa amanat. Siz de Allanıñ razılığı üşin niet etseñiz, qolıñızğa tigen ilim kitaptarına öz közqarasıñızdı bildirip jatsañız, tipti ilim turalı  öz oy pikiriñizdi  aytsañız, din üşin sauaptı tirlik jasağan bolar ediñiz- dep qana ketkenmin. Bwl sözimde - negizinen ilimge salmaq salınğan bolatın, ilim turalı äñgimeleskim keletini eskertilgen.

Osı orayda bwl hat-maqalada  birimizdi ğalım, birimiz ilimşi retinde äñgime örbitkendi maqwl körip otırmın. İlim men bilim, bilim men ğılım, ilimşi men ğalım degen sözderge ğayıptan jetken, qolıñızdağı «İlim älippesinde» mınaday twjırım  aytılğan;

«...Din - adam balasın  Jannatqa bastar jolğa şaqırar dünieni bilim dep üyretedi. Aldımen bilim, al bilimniñ atası - ilim. Bilim men ilim ekeui eki dünie. İlim kökten tüsedi jäne erekşe tañdalğan adamdarğa ğana. Olar ilimşiler ataladı. Olar alğan ilimderin bilimşilerge tarqatadı.

Bilimniñ eki türi bar; ol işki wğım jäne sırtqı tüsindirilim. İşki wğımmen adam kiinip tüsse, ekinşisi - wğındıru. İşten bilip keldik bärimiz. Osı joldı körsetetin sırt küşteri bar. Biz adamnıñ kim ekenin bilemiz. «Adam qaytıp ömir süru kerek?»- degen saualda, adam eñ aldımen Allanıñ; «Artıñnan kitap jiberemin sağan, men kömektesemin» - degen Qwrandağı uädesine jüginui kerek. Alladan basqa sen eşkimge jüginbeysiñ. Äruaqqa da, tasqa da, pirlerge de, basqalarğa da, tek Allanıñ jolına ğana jüginesiñ. Sol joldı körsetken payğambarlardıñ jolına ğana jüginesiñ. Olardıñ körsetkeni dwrıs jol.

Tübinde adam öledi. Sonda mäñgilik ölmeytin Qwday twrğanda  nege adamdar keşirimdi Qwdaydan swramay, qasında jürgen pirine qol berip sodan swraydı. Bizdiñ aldımızda ötken payğambarlarımız bar, solardıñ jürgen  joldarı bar emes pe, nege sonımen jürmeydi. Osı qısqaşa ğana dünie - bilim eken.

Bilim - Jannatqa jol. Al endi bilimsizdik - dozaqqa jol. Alla tağalanıñ adam  balasınan swraytın eñ birinşi bilimi din. Aldımen dinin tanısın, ekinşi wltın tanısın, üşinşi bilimine say  halıqqa qızmetin dwrıs istesin deydi. Osı üşeui adam balasınıñ boyında bar, Qwdaydıñ swraytın düniesi. Sen diniñdi tanımay, wltıñdı tanımay, elge qızmet ete almaysıñ. Diniñdi sıylap, sol jolmen jürmeseñ baqıttı bolmaysıñ. Wltıñdı silap sol jolmen jürmeseñ sen eliñe qorğan bola almaysıñ. Alğan bilimiñmen halıqqa adal qızmet etpeseñ, sen haramdanasıñ. Halıqqa qızmet etu degen ne? Dinge qızmet etu!

Ğalım degen kim? Ğalım eñ aldımen Allanı özi moyındap, sodan soñ basqağa üyrete alatın  nemese aytılğandı qaytıp orındau kerektigin tüsindiretin adam. Bizdiñ bilimimiz de, ğılımımız da – Qwransız damısa ol ğılımğa da, bilimge de jatpaydı.

Ğayıp degen ne? Ğayıp - adamnıñ közine körsetpeytin, rwqsatsız köre almaytın dünie. Sol Ğayıp ta adamğa arnalğan. Biraq – Allanıñ tañdaulılarına,  Ğayıp degen «taza Allağa jol»- degen söz. Bizdiñ qarğıs atqannan ayırmaşılığımız, äli de qasietti Ğayıptan alatın ilimimizdiñ bar ekendigi».

Qolıñızdağı Älippe osılay deydi! Bwnı siz oqıp otırsız. Sonı bilip otırsam da, sol kitaptan üzindini keltirip otırğanım, osı maqala- hattı sizge jaza otırıp, jerden Ğayıp mektebi men kitaphanasın aşıp, qatarımızğa el işinen ilimşiler tartudı da niet etip otırmın. Qazirgi bwhara  - ilimnen habarsız ğoy. Tağı bir üzindi. «İlim älippesinde»; «İlim – erekşe ğılım, ol tek Allanıñ qalauımen»- dep körsetilip, sol  İlimniñ iesi Ğızır ğaleyhi ua sallamnıñ esimi erekşe atalıp körsetilgen. Osı orayda,  Jaratuşınıñ Ämirimen Ğızırdıñ (Jaratuşınıñ Ämirinsiz eşbir tirşilik özdiginşe iske aspağan jäne aspaydı da. B.A.) key adamğa qonatının, jolığatının, onımen swhbattasıp äñgimelesetinin joqqa şığaruğa bolmaytının alğa tartamın. Sonday baqıttı pändeniñ biri retinde bügingi Hattı jazuda men Ğızırdıñ keñesin ğana emes, onıñ Ğayıptan jetkizgen äñgimesin de osı Hatqa tolığımen paydalanıp otırğanımdı aldın-ala Sizge eskertkim keledi. Sonımen aldımen söz  ĞIZIR ğaleyhi ua sallamda; 

«... - Sen İLİM degen sözdi ülken etip jazşı. Bwdan soñ BİLİM, ĞILIM, İLİM dep tağı da ülken äriptermen jaz. Osı üş sözdiñ diñgegi bireu – din!  Dinniñ qolıñdağı naqtı körinisi ne – QWRAN! Qwran - Allanıñ sözi, onıñ özgermeuin Allanıñ özi qorğaydı. Sondıqtan biz de ilim turalı öz sözimizdi osı Qwran ayasınan şığarmay wğındıruımız kerek. Ol üşin Qwrandağı "Kähf" süresinen 65 ayattan bastap 83-şi ayatqa deyin öziñ aşıp, dauıstap oqıp şıq;

-65. Sonda ekeuin jartastıñ qasında Biz rahım etken jäne bilimimizdi üyretken qwlımızdı kezdestirdi. 66.Oğan Mwsa (ğ.s.); "Men sen biletin bilimdi üyrenu üşin, sağan eruime bola ma?"-dedi.  67. Ol; " Sen mağan erip jüruge şıdamaysıñ ğoy"-dedi. 68. «Sırın bilmeytin jağdaylar kezdeskende seniñ sabırlıq saqtauğa şıdamıñ jetpeydi»-dedi.  69.Mwsa (ğ.s.) "Alla Tağala qalasa, men sabırlı bolarmın. Seniñ isteriñe qarsı kelmeymin"-dedi. 70. Ol; "Eger mağan eretin bolsañ, özim aytpayınşa menen istiñ jayın swrama"- dedi. 71. Söytip ekeui birge jolğa şığadı. Kele jatıp ol bir kemeni tese bastaydı. Mwsa (ğ.s.); "Kemedegilerdi suğa batıru üşin testiñ be? Sen öte auır qılmıs jasadıñ"- dedi. 72. Ol; "Menimen birge jüruge şıdamıñ jetpeydi- dep edim ğoy sağan"-dedi. 73.Mwsa (ğ.s.); "Wmıtqan närsemdi esepke almaşı. Ol üşin meni qolaysız jağdayda qaldırmaşı"-dedi. 74. Ekeui kele jatqanda  olarğa bir wl bala kezdesedi. Ol balanı öltiredi. Sol kezde Mwsa (ğ.s.); "Sen jazıqsız bireudi öltirdiñ. Öte auır qılmıs jasadıñ"-deydi. 75. "Sen menimen birge jüruge şıday almaysıñ -dep ayttım ğoy!»- dedi. 76.Mwsa(ğ.s.); "Eger bwdan keyin senen bir närse swrasam meni ertpeuiñe boladı"-dedi. 77. Ekeui tağı birge jürip, bir qalağa jetedi. Qala twrğındarınan tamaq swrap edi, olar ekeuin qonaq etkileri kelmedi. Qalanı aralap jürip bir qwlayın dep twrğan üydi kördi. Sosın onı tirep jöndep qoyadı. Mwsa (ğ.s.); "Eger qalasañ, sen bwğan aqı alar ediñ"-deydi. 78. Ol; "Sen ekeumizdiñ bölinetin kezimiz jetti. Men endi seniñ sabırlıq etuge şıdamıñ jetpegen närselerdiñ män-jayın aytayın"-dedi.  79. Bwl keme teñizde käsip isteytin kedeylerdiki bolatın. Arğı bette barlıq bütin kemelerdi tartıp alatın patşa bar. Sondıqtan men onı aqau jasap testim. 80. Ölgen balanıñ äke-şeşesi müminder edi. Ol öskende äke-şeşesin dinnen bezdirip, olarğa qwlşılıq etkizbey, qarsı şığatının sezip, sodan qorıqtım. 81.Rabbıları älgi balanıñ ornına nieti dwrıs, meyirimdi, taza perzent beruin qaladım. 82.Al biz jöndegen üy osı qaladağı eki jetim balanıñ üyi edi. Ol üydiñ astında ol ekeuine tiesili qazına bar edi. Olardıñ äke-şeşeleri jaqsı kisiden bolğandıqtan, Rabbıñ ol ekeui er jetip, qazınaların özderi tauıp aluın qaladı. Bwl - Rabbınıñ rahımı edi. Men bwl isterdi özdigimnen istegen joqpın. Mine, osı seniñ sabır saqtay almağan swraqtarıñnıñ tüsinigi. ("Kähf" süresi).

Bwl - menimen  Mwsa payğambar ekeumizdiñ aramızdağı Qwranda keltirilgen äñgime. Men - Jaratuşınıñ ämirimen  İlim iesi bolğandıqtan  ilimdi sağan osı ayattarmen tüsindirgim kelip otır.

Osı üş oqiğanıñ işindegi äñgimeni bala ölimine baylanıstı oqiğadan bastayın. Ayatta Mwsa menimen kezdesken kezde, meniñ kele jatqan balanı öltiruim turalı aytadı. Sol kezde ol meni közimen kördi jäne bolğan jayttı  bildi. Endi osı oqiğadan ğılım degen mağananı şığaralıq. Ol mağan qarsı swraq qoydı da, menen jauap swradı.

- Sen nege, ne üşin öltirdiñ? -dedi. Ol birinşiden meniñ öltirgenimdi bilip qana qoysa, al endi ekinşide ol menen "Sen ne üşin öltirdiñ?" dep saual qoydı. Bwl orayda onda  qorqınış ta, qızığuşılıq ta boldı. Al osı eki deñgey – bilu men anıqtau, ol  adam balası men payğambarlarğa berilgen dünie. Onday bolsa mına dünieniñ nemese oqiğanıñ neden payda  bolğanın bildiñ, onı bilesiñ, bwl – bilim. Bwdan soñ kelesi satıda köziñmen körgeniñniñ qızığıp- ar jaq, ber jağın aşıp, sonı qabıl etesiñ. Endi bwl arada oqiğanı zertteu retinde öziñe qabıl etesiñ. Bolğan närseniñ ekjey-tekjeyin közben körip, zertteu arqılı  qabıl etu bwl – ğılım.  Osı eki dünie - bilu men anıqtau, nemese bilim men ğılım  jer betindegi adamdarğa, payğambarlarğa berilgen.

Mağan, Ğızırğa berilgeni, osı ekeuinen tıs erekşelik, ol - İlim.  Mwsa osı İlimdi wqpadı. Onı Jaratuşınıñ özi bermese ol wğa almaytın edi. Sebebi ol onıñ köz aldında bolıp jatqan jağdayğa şeşim aytuda - ol İlimge qatelesedi. Onıñ oyınşa ol jerde men Ğızır - adam öltirgiş, jauız ğana  bolıp twramın, tipti Qwdayğa qarsı, imansızdıq  qimıl jasap twrğan bolıp twrmın ğoy. Ärine, ol - onıñ oyınşa. Ğılımi türde ol tek sonı ğana ayta aladı. Ğılımi tür men tilde; "Bwl adam naqaqtan adam öltiruşi"- dep qana mağan anıqtama bere aladı. Al Ğızırdıñ ol balanıñ nege öltirilgeni, ol adam öliminiñ ne üşin qajeti bolğanı, ol adamnıñ ol jerde tağdırında ne degen jazu bar, Mwsağa ol jerde ol İlim retinde berilgen joq. Men Allahtıñ ämirimen erekşe İlim iesi retinde, ol balanı aldın-ala öltirilu kerek bolğan soñ, köktiñ bergen Ämirimen öltirdim. Sebebi ol; «mına jerde ağıp kele jatqan sudıñ aldında kedergisi bolmasın» - dep alıp tastalınatın zat tärizdi bolğandıqtan, aldın-ala onıñ tağdırın körip twrğandıqtan jasaldı. Onday bolsa - İlim degen, ğalım körmeytin, köre almağan, onı özi oylap däleldey almaytın tañdaulılarğa ğana berilgen  dünie. Ğalımdar qanşa jerden şulassa da, talassa da, ğılımi öz därejesinde ğana qaladı. İlim därejesi - ol öte biik, onı Bilim men Ğılımğa qarağanda, EREKŞE dep aytadı».

Mine, Ğızırdıñ ilim jaylı mağan jetkizgen  äñgimesi. Ğızırdıñ osı sabağı meniñ ärdayım aytar äñgimemniñ «Fatihası», kilti. İlim turalı jazılğan barlıq maqalalarımda paydalanıp kele jatırğan bağdarşamım. Qaytalamasqa äzirşe basqa jol joq... Men dini twrğıda öz jolımdı berilgen osı qasietpen ğana ilim jağınan köre alamın. Allah Tağala bizge Qwrandı bergen kezde,  «aq pen qaranı şeşip üyren»- dep aytqan, bwl bizge bergen ğılım - din ğılımı. Al mwnıñ artındağı ilim tañdaulılarğa berilgen. Ol qazirgi qwrannan keltirip otırğan mısalday payğambarlardıñ da köbine berilmegen, äulieler sol ilim jağınan erekşe bilim alğannan  keyin barıp ğalımdıqtan ötip, äulielikke köşken. Äulie - bar.  Äuliede biik deñgey bar. Allah Tağala twtas ilimdi Ğızırğa bergendikten, sol ras bolğandıqtan, bizde äulieler damığan. Äulieler - közben körgen ğılımi däleldiñ artın ilimi erekşe dälelde köre biletinder! Biz «qara» -dep körgendi olar «aq»- dep jetkize bilgender. Biz «aq»- dep körgendi olar «qara»- dep jetkize bilgender. Osılardı ilim ieleri dep aytadı. Meniñ süyenetin, aytatın dwğam  Allahtıñ osı sözi.

Endi osı jerde, Yässauiyge payğambardıñ amantın jetkizuge kelgende özimen birge Islam dini tarqağan jerden 718 kitap köterip kelgen («Şäsim nemese jılan terisine jazılğan dinii jılnama» kitabınan. 9- bet. «Üş qiyan baspası, 2015 jıl.)  Arıstanbab sahabanıñ  mağan oqıtqan ilim kitabınan mına bir üzindini tağı keltirgim kelip otır;

«İlim jeti türde keledi; birinşi türi, ol sol ilimdi alıp tuılğan bolıp tuılasıñ, Ol Allahtıñ ämirimen. Ekinşi, sen öziñ izdenu arqılı swraytın ilim, Alladan jalbarınıp swrağanda beretin ilim, üşinşi, Allah özi tañdaulılarına adam arqılı, perişte arqılı, jan-januarlar arqılı, tüster arqılı, jiberetin ilim, törtinşi, toltıru ilimi, sen söylep aytqan sayın orını keltirilip otıratın ilim. Sen osıdan öttiñ. Besinşi, Naqtı uayımda otırsıñ sen, «qalay otırmın?»- dep oylaysıñ. Sen Allahtan swradıñ, Allah tike sağan aytıp jatır. Allah qaşanda ülgeredi ilimin berip senderge, ülgirip jatadı, ülgirtedi, ülgirtip ayağına aparadı. Odan keyingi altınşı, ilim ol ötedi, ruhtar qonğan kezde, ruhtandırğan kezde, sen basqa ilimdini ruhtandırğan kezde ol sağan qaptaladı.  Jetinşi, öziñ ruhqa aynalıp barıp, Kitap oqıp kelesiñ. Mwnı TAÑ BİLİMİ bilimi tarmaqtarı deydi, balam. Adam Ata da sonday ilimmen payda bolğandıqtan nwrlanıp twrğan. Mwnıñ bäri – nwr, bäri bir-aq – nwr. Allahtıñ öziniñ ölşep, qiıp, kestelep bergen düniesi.

Mınau Ğızırdıñ mağan Almatıdağı Islam universiteti şeyhimen kezdesuge bararda aldın-ala jetkizgen äñgimesinen üzindi. «...Ğalım men ilimdiniñ ayırmaşılığı - ğalımdarda sabırsızdıq bar. Olarda - sabırsızdıq, täkapparlıq, menmendik bar. Jäbireyil sağan ünemi ne deydi, "aşulansañ da rizamın"- deydi. Sebebi seniñ auzıñnan qazınadan söz şığuda. Mwnı bwrmalap jatsañ da, sen Täñirimniñ sözin aytıp jatırsıñ. Sebebi seniñ janıñda Allah twr.  «Alla razı bolsın»- deytinimiz Allah otıradı qasıñda. Sen de Jäbireyil siyaqtı basqa adammen söyleskende, onı qoştauıñda, qwptauıñda ğana wtasıñ. Dinde qarsılıspaydı. Dinde qoştaydı, qol wstasadı, birigedi. Sonda ol seni qabıl etip tıñdaydı. Onday bolsa sen qolıñdı salıp, onımen qol wstasıp, wstanu, dindi, ğılımdı, ilimmen jalğauda  dänekerlik qızmetin jasaysıñ.

 Ğılımğa qarağanda  ilim mäselesi ol şeksiz, ğılım mäselesinde deñgey bar, bilim mäselesinde de deñgey bar. Onı sen öz auzıñnan wlıqtağaysıñ.  qanday swraq bolsa da, «men sol siz qabıl altınday jağdayda, tüsindirip bere alamın» -deysiñ.

Mine, Ğızırdıñ üyretken sabağı.  Alla Tağalamnan tikeden-tik qabıldap alıp, jarıqqa şığarğan «Allahtıñ mağan ayanı» («Qazığwrt» baspası, 2015 j.) attı kitaptağı Qwrannıñ 114 süre täpsiri mağan deldalsız tüsiumen birge,  sol İlimdi üyretude «Äs sabur» ilimin jürgizgen  Jäbireyil ğaleyhissalam perişte men Ğızır ğaleyhissallam qatar wstazdıq etti.

Sonda mağan Jäbireyildiñ aytqanı bar;

«... Keybireuler seniñ söziñe oray; «Onı bizge şaytan aytadı, jın aytadı"- degen mäseleni qozğaydı, olarğa ayt;  Adam balasın jın da, şaytan da körip twradı. Onı adamdar körmeydi. Olar jüregimizdiñ qobaljuına jaqın twradı. Biz qobalji bastasaq olar, janımızğa jedel kele aladı. Sebebi olar bizdi añduda, ibilis te, şaytan da bilim alğan. Al ilim - olarğa darıtılmağan. Allah  naqtı taqua men naqtı mümindi  Qwran siyaqtı saqtaydı. Al endi kişkene ğana senbegen adamnıñ jüregine ol  kirip ketedi. Ol meniñ sözim emes, Allahtıñ sözi. Sebebi ayatta osılay aytılğan dwğalar bar»- dedi.

Osı ilimdi ala otırıp men ruhtıñ qasietin wqtım. Allahtıñ ayattağı sözi; "Kim kelse de, ey Mwhammed(s.ğ.s.), onı sen tazart, niet etip kelgen bolsa"- deuindegi tazartu sözin endi tüsindim. Tazartu, arşu, men mıñdap oqitın ayattardıñ janında, qaytalap oqitın dwğalardıñ janında, mıñdap «Fatiha» oqitın bolsa, sonıñ san esesi,  bir oqığan süremen tepe-teñ tüsetindigin añğardım.  «Fatihanı» oqıp säjdege jığılğannıñ artıqşılığın wqtım. Bwnıñ mağan jeñildigin Allah tüsindirdi. Sebebi men qanday moldalarğa jüginsem de,  ğalımdarmen söylessem de, olar mağan sol Allah aytqan sözdi rettep, ne aytqısı kelip twrğanın, ne aytqanın,  öziniñ ğılmi deñgeyinde ğana jetkizdi. Al ilimi deñgeyde men onı tüsinbegendikten, Qwrandı ğana solardan swraytınmın. Al endi ilim därejesinde mağan tüsindirgende men külli wrpağıma da, külli mwsılmandarğa da, Qwran bizdiñ tağdır ekendigin, rasında da  joğarğıdan kelgen kitap Qwranmen jalğas ekendigin, onday bolsa Qwrandı oqi otırıp sen Allahtan swrap öz tağdırıñdı özgerte alatındığıñ mäselesinde -ilim betin aşu arqılı alatınımdı Allah mağan üyretti.  Ol uaqiğalar joğarı jaqta jazılğandıqtan toqtausız mağan aytıldı. Meniñ därejem ğılımdıqtı qabıl etpeydi eken. Aq pen qaranı men  Qwrannan kördim. Meniñ  denem jäne özim de jazatın bolğandıqtan, Allah meni osılay jaratqandıqtan, men Allahtan artıq swrap jürgen şığarmın, sol sebepti de Alla mağan, osını jiberdi. Sansız perdesimen söylesse de Qwdaydıñ özi biledi, janımda otırıp söylesse de Allahtıñ özi biledi. Biraq meniñ aldıma şınımen-aq Allahpen söylesu mäselesi qoyılıp, Täñirim mağan osını jik-jiktep, bir taldap, är ayattı tüsindirgendikten, men osını qabıl aldım.

Men alğaş äulielerdi araladım, solarğa barıp dwğa qıldım, olardan men  eşteñe swramadım, qayta solar üşin Alladan tilek tiledim. Biraq ta olar da sol men tilegen dünieni Qwdayğa  jetkizgenine kämil senemin. Sebebi "Şın Allanı süygen qwldar, ölmeydi"- dep Allah  aytqan.

Ğayıp kitabı mıyğa  qwyıladı, naqtı isiñde qaptaladı, sosın otırıp ta, twrıp ta mayday şayqauğa tura keledi. Mayın alıp auzıña sala beresiñ. Ğwlama bolsın, kim bolsın, qanday ğwlama bolsa da kitaptı osılay aladı, toqtatpay aladı. Bwl - Allahtıñ qwdireti.

Osı Ğızır äñgimesiniñ soñı mınanday boldı; Jer jüzine, külli jer betine tazartu mäselesi kelip jatqandığın dälelde. Alla Tağalam, Täñirim arqılı bilim alıñdar dep aytqan.

Ekinşi, Siz «Tolıq adam jayında tolğanıs» attı mına maqalañızda «...Qazaq ädebieti tarihında izgilik ideyasına süyengen kemel adam (Kamili insoni) turalı oy alıptarınan qalğan ruhani mwralar jelisiniñ izderi dep  Alıp Er Tonanıñ «Aqi nemese jomarttıq» ilimi, Äl-Farabidiñ parasattı adam ilimi, Jüsip Balasağünidiñ jäuanmärtilik ilimi,Yässauiydiñ häl ilimi, Abaydıñ tolıq adam ilimi, Şäkärimniñ ar ğılımı birimen biri tabiği twrğıdan jalğasıp, dästürge aynalıp qalıptasqan izgiliktiñ özekti ğılımi jelisi dep  är däuirde ötken ğwlama babalar eñbegin ilim dep jazıp, ilimi därejede, ilimşi retinde emes, ädebietşi tilşi ğalım retinde  ğılımdı ilim dep wğındırıpsız. Meniñ aytpağım, öziñiz mısalğa keltirip otırğan  ğwlamalar, özderi ömir sürgen zamanınıñ kemeñger danışpandarı. Oğan  dau joq. Ğalımdıqtıñ joğarı deñgeyine jetkender tiisti ilimniñ tüsetinin sezingender. Biraq ilim deñgeyine jetpegen siyaqtı...

Osını zertteuge qanşama uaqıtıñızdı sarp ettiñiz, eñbekterine bağa berip,  osı maqalanı jazğan sizdiñ de ğılımdağı orınıñız erekşe. Biraq, bwl danışpan babalarımızdı dini deñgeydegi ilimşi dep aytu üşin ilimi dälel kerek. Osılay aytqanıñız üşin – «sizdiñ tarapıñızdan kemşilik orın alğan»- dep aytuğa meniñ qwqım joq, sebebi qazirgi tañda bizdiñ elimizde din janaşırı atanıp, sonıñ nanın jep jürgen teolog ğalımdardıñ özi, ğılım men ilimdi, ğalım men ilimşini bölip qarağan emes. Öytkeni, küni büginge deyin elimizde ğılımnıñ töresi - ilim öz ataumen daralanbağan. Öz şañırağın köterip bölip tikpegen. İlim – älemge kelgen qwbılıs! Ol jer betine ğayıptan endi tüsip jatır.

Men osı danışpandardıñ işinde özime jaqın ekeui - Farabi men Abayğa baylanıtı mınaday pikirdi jetkizgim kelip otır. Bwdan bwrın Farabidiñ 18 jasında alğaş Allahpen söylesken hatın akademik Ğarifolla Esimge jazğan hatımda mısalğa keltirgen edim. Qazir mende Farabidiñ  ayan jolmen tüsken «Ruh turalı»  jinağı baspağa äzir twr.Osı jinaqtağı «Oy turalı» jetkizgen mına pikirin ortağa salğım kelip otır.

ÄL FARABI ĞWLAMA;Assalamu ua aleykum. Oyıñ – tereñ,  adam - oydan qwralğan. Nietiñe qaray salınğan mineziñ bar bolğan. Adam bolıp tuılıp, adam bolıp ölu bäriñniñ mañdayıña jazılğan. Jolın tapsañ bir uıs miıñ bar süyegiñmen qaptalğan. Mümkin de bolsa sonı dwrıs qoldanar bolsañ seniñ jaytıñda adaspas ediñ. Bügingi künnen bastap, dozaqtıñ ağaşın talasıp nege bölip jatsıñdar demekpin.  Bireu senderge sonı üyip tögip kesip tağayındap berip jatqan siyaqtı, sender barınşa jinap alıp jatqan siyaqtısıñdar. İlim qaldı, ilim jayına qaldı. İlim bayağıda jabılğan. İlim alatındar onıñ şet jağasında ğana jorğalağan. Birinikin biri östip üyip, wqsatıp qana özgertip qoyğan. «Ras-au mınanıñ aytqanı, anağan keledi eken ä»- dep salıstırmalı aytıp jürgen.

Joq, sağan berilip jatqan mınanday ilimge eşkim kire almağan. Alğaşqı qalam qolğa wstalğanda - tereñ jazılğan. Qorqasıñ, söz tiri, tüsiruge qiın, qorqasıñ onı aytqanğa. İşiñde twrğan jazu odan qorqınıştı emes pe. Al endi bügingi jazğandar ne jazıp jatır, qorıqpay qalam kete beredi-au keñ kösilgen. Onıñ bäri tiriden kelip jatır emes pe?

Bügin arnayı keldim, jazıp jatqan «Aq kitabıñ» qwttı bolsın. Alla beker jiiletip salmasa, 114 äñgimeñ är dünieniñ işin qaptasa, işi sırtın tügendese, bir kitap ilim bolıp qosılar edi sonı wqqan adamğa, sonıñ bala şağasına.

Qızıq, künniñ astında twrıp, onıñ jılulığın sezip twrıp, sonıñ barlıq jaqsılığın alıp twrıp, sonıñ küşti ot bolıp janatının bilip twrıp, «sol mäñgilikke twrıp qaladı» - dep qalay oylaysıñ? Aydı körip twrğanda bir kişireygenin, bir ülkeygenin, tünde jwldızdı da körip twrsıñ. Sonıñ bäri mäñgilik qaladı dep kim ayttı? «Sonı jaratqanda arğı jağında bireu jür emes pe?»-  dep oylauğa bolmay ma? Tübi sonıñ swrağı bar emes pe eken. Onday bolsa «Ne üşin  meni demaldırıp, ne üşin kün berip jatır, nege keldim?»- degen swraq sodan bastap tumay ma eken? Sen öziñ adam bolıp kele jatırsañ, kün jılıtıp twr jüregiñdi Qwday jılıtqan. Aş qalmasın dep är jerde twrar as tamağıñdı dayındağan. Qazıp je, üzip je, suırıp je, suın iş, ol da sağan arnalğan. Onday bolsa «Nege keldim eken?»- dep oylanuğa bolmas pa eken? Ketip bara jatırğan jol eken mına bir jaqqa salınğan. Ol da beker emes, qwr barıp jürgen joq qoy sol jolmen är qaysısı qañğığan. Eger de berse Bir rwqsatın, alıp kelu üşin ğana baradı emes pe, onday bolsa sen de osı jolıñda bara jatqan, «Ne üşin keldim?»- dep oylanuıña bolmas pa eken?

Äy, tañnıñ atısı, keştiñ batısı, bolmasa basıñda Bir salğan dünie, maqsatıñ bolmasa, qwr jürip keluiñniñ de paydası bar emes pe, ne joq emes pe. Sonı oylanıp kördiñ be sen? Bwl kitap seni oyğa salmas bwrın, «Yä, äl Farabi oyşıl adam, oydıñ tereñdigi sende jazılğan, sebebi seniñ basıña anadan kelip aytıp jatır emes pe, sansız kitaptıñ sözin Qwday salğan, «ne üşin keldim?»- degen. Barlıq jerde oy tudırıp jatır emes pe. Ülken Qwran «Allamın men»- dep twrsa, sen sol Qwrandı qabıl aluğa ğana keldiñ emes pe.

Tağı bir oyğa salamın, jaraydı, bilmediñ, eşkim üyretpepti, şıqqan dindi qaramapsıñ, sen emes, molda eken jasap jatqan. Yä, sen emes, memleket eken onı qwrap jatqan. Sen ne üşin keldiñ, onda swrap almasañ, kim ekeniñdi oylap tappasañ, sol aytqan Allanıñ äñgimesin orındamasañ. Sen öziñ joldı qalay tabasıñ jalğız qalsañ. Taptıratın biraq Qwran emes pe?  Oy qayda, alıs pa senen, oyıñ alıs pa senen dep swrayın.

– Oy ärqaşanda özimmen birge.

– Onday bolsa nege alısqa oylanıp ketesiñ. Janıñda twrğan swrasañ şeşip beretin, sol Qwran emes pe?  Swraq qoyadı şäkirtter;

   - Oyşıl deydi sizdi tereñ ketip qalğan. Eseppen jöndeysiñ bärin rettep qoyğan. Sonıñ bäri qattı oylanğannan keletin şığar - deytin mağan. Joq, ol qattı oylanğannan emes, onı qabıl alğannan ğana keledi sağan. Sen oylan- oylanba, sen oylanğan dünieñdi «aldım»- dep moyındamasañ, Alla arı qaray oyıñdı aşıp salmaydı - deytinmin olarğa. Qattı oylansañ miıña qan qwyılıp keter bir küni. Iä, sezersiñ oylaudıñ qatesin. Sen aqılğa salıp qoysañ, ıñğaylap retter ediñ, sol oyğa keltirilgen dünieni oyıña saqtay twrıp Qwran aşsañ, jañağınıñ şeşimin alar ediñ - dep olarğa jauap aytamın.

Bir äl Farabi emes, mıñı da tuılar edi, tuılıp bolmay - ölip qaldı emes pe. Tuılıp, bolmay jatıp ölip qaldı emes pe! Bwl dünie biraq äl-Farabimen, iä bir aqınmen qwralıp twrğan joq qoy. Oylanıp, sonı nege qaramadıñ? «Bireu tuılıp alma ağaştı ekken eken, sonı tapqan eken»- deysiñ, sol bolmasa tabılmay qaluşı ma edi? Äl Farabi bolmasa seniñ bügingi esebiñ şığarılmay qaluşı ma edi. Qalay dep oylaysıñ? Oyıñ qaydan? Alla tağalam, meni de, seni de, onı da, tek Qwdaydıñ bergenin jetkizu üşin jiberdi emes pe. Sol oydı endi  tereñdeter qasietke ötken joqsıñ ba. Seniñ köşirip jazuıñ da, Alladan swrauıñ da, alğan jauabıñnıñ özi seniñ bir ülken maqsatıñ emes pe. Arğı jağı ne bolatının aldın ala sağan jetkizip berdi emes pe. «Küş quatım jetpey twr, men mwnı ülgere almaymın»- degenniñ özinde, Allam osınıñ bärin sağan kelistirip rettep jatır emes pe. Amalı sen üşin ğana emes «Aq kitaptı» tüsirgende, özgege de Alla öziniñ bar ekenin aytıp jatır emes pe. Osığan qattı oy kerek pe, miıña qan qwyılatınday. Osınıñ bärin sağan ne aşıp  jatır - Qwran aşıp jatır.

Mümkin sen ömiriñde jazuşı emes, keremet bir aqın, tipti aqın emes, keremet bir änşi şığarsıñ, biraq aşılmay ketip bara jatqan. Mümkin şeşen şığarsıñ, mümkin seniñ janıñda öziñniñ dene bitimiñde, işiñdegi oyıñnıñ tazalığı sondıq, bir memleketti taza dinde wstay alatın, eñ ülken patşa ketip bara jatqan şığar. Oğan kim kinäli öz-öziñdi aşa almasañ. «Joq, ol patşanıñ wrpağı, odan patşa ğana tuılu kerek»- dep kim ayttı? Mıñ jerden patşanıñ wrpağı bolsa da, solardan bir patşa ğana dindi qwtqardı. Basqası qwrtıp, satıp jatır. Sonda sen qalay qarap twruıñ qajet? Nege sen oymen qadirlep almaysıñ Allanıñ sözin, sonıñ bäri bir aynalğanda Qwran emes pe? Bwl äñgimeni Jaratuşınıñ Qwranımen söyleskende, jazğanda swrar, wğar ol adam. Oyıñ qayda tereñ ketip qalğan, mümkin bolmasa sol äl Farabi, basqa da bir aqın jazuşı odan da ötken mıqtı, solar tuılmasa da, tipti tuılıp atı joq bolsa da jasap jatır emes pe.

Din –oñ qolıñ. Din – sol qolıñ. Din – basıñ, öziñ, bütin deneñ, ayağıñ, qolıñ. Bütin  öziñniñ dünieñ. Näpsi de, barlıq dünie de, miıñ da, seniñ oyıñ da bäri – din. Dinniñ işinde eñ tazası Alla süygen biraq din – Islam dini. Dindi aytqanda ol dinniñ tek jamandığın, ber jağın ğana körsetetin deydi bireu. «Alla süygen dinniñ jamandığı bar»- dep kim  ayttı? «Alla süygen dinniñ qasireti bar»- dep kim ayttı? Alla süygen dinnen jamandıq keldi me sağan, özgege keldi me eken?  Kelse; «Ol sol dindi wstanğan dep kim ayttı?». Alla süygenge qarsı  şığıp, «Men Allamın»- degender Allanıñ adamı eken dep kim ayttı?

Bwl bir – tiken, tasqa gül egip qayğan äñgime siyaqtı seniki. Sebebi eñ taza din Islam  bolsa, al sol taza dindi wstanğan adam qanday bolıp ketedi, taza wstansañ qanday bolıp  ketesiñ – taza bolasıñ. Nwrlanasıñ, nwrlanasıñ! Dwrıs ömir süresiñ, salmaqtı bolasıñ, seni osı künde Jannattıñ esigin aşıp, kelesi küni tabaldırığınan attap kete bere alasıñ.

Kişkentay ğana kitapşa bolğan. Osınday ğana bolğan. Qalıñdığı osınday. Ülken jwrtta qalğan. Audarıp ala almaysıñ ol sözdi biraqta, qısqa qısqa qılıp on tört sözden ärqaysısı qwralğan. Osınıñ bäri bir küni sıy bolar sağan, äää, mwğjizamdı körset, «bersem alamın» - deme. Bir bas, mıñ bas demeymin sağan. Osı kitabıñdı oñdatıp alsañ, sol dünie aşılıp Qwday berse eken- dep tileu qılamın. Ol kezde 14 sözden qwralğan är adamnıñ tırnağınan bastap, şaşıña deyin aytılğan dwğalar bar. Ol dwğa degen jay sen tüsinbeytin emes, bir auızın aytayın, jürekke qatıstısın sağan.

Qaptap qoyğan Qwday onı, tört tesikten salğan, kirip şığar bireui, dıbısı seniñ janıñdı alğan, otıradı jüregiñ bir qaqpanı wstağan, miıña barar qanıñnıñ tazalığın ğana qarağan. Oqısam bwl dünie mañdayıma jazılğan, «Näs» süresin Qwday sol üşin sağan jaratqan. «Än Nas»- dep oqısañ, tınısın ekeuinen auar bolsa da «Alla!»- dep jürektiñ qağuına qaray, sen ırğaqpen oqı, Alla süygen tilmen, är oqılğan ırğağıñ, bireui jürek swrağın qaqsa, bireui ökpe siyaqtı dem alğan. Sürelerdiñ qasieti deneñe qaptap jağılğan.

-İşi bauırım auıradı, denim sau emes - deysiñ. Asqazanıñdı kesip alıp, laqtırıp tastağan. (As qazanıma jasalğan otanı aytıp otır. B.A.). Öziñdi de kesuge jaqın qalıptı. Oy bolmağan ol kezde sende eşqanday. Oyıñ joqtıqtan, özgeniñ oyın tıñdağandıqtan kesilgen asqazanıñ. Bireudiñ sözin ras bolmasa qoştamauıñ kerek, sodan saqtanu üşin işkesiñ. Ağattıqtı öziñe jasap jatırsañ, oyıñdı tüzeter kim edi, auzıñdı aşqanda araq twrğanda. Onday bolsa sen dinnen sol kezde ketkensiñ. Kelip izdenuiñde endi oy bar ma salğan. Sebebi bir qalıptı kele jatırsıñ oylanıp qarağan. Endi bar qalğanıñ osı ğana ömir. Berip jatır Allam, barğan sayın seni nwrlandırğan. Tek din ğana seni alıp şıqtı, ras emes pe? Mıñ jıl ömir sürseñ de osını aytamın.

Kilti bolsın Jannattıñ qolıñda jarqırağan, balam. Kiltiñ bolsın qolıñda bügin de, erteñ de qalğan. Bereriñ bolsın jwrtıña dindi toltırıp aytqan. Alla süygen biraq din - Islam, onan basqa jol joq. Oymen ğana  Qwday onı oylap salğan. Ol  twradı, eger de Allam qabıl almay qoysa seni. Diniñdi miıñnan alıp ketedi. Onda ömirsiz, Jannatsız qalğan qasiretti ibilistiñ dosı bolıp qalasıñ.

«Ösietti söz tamırımnan öter»- deysiñ, ol sol ğana teñiz be, iä ne ekenin bilmeysiñ, ot bolıp jandı, şoq bolıp kökten qonğan. Onıñ bäri ötti, jara bolıp ketti demegin eşqaşan. Sol belgi tek Qwranda, qaytalap otır, jarığım. Alladan tileymin asıl kitap, bwyırtılsın sağan. Qwdireti küşti sağan tüsken «Aq kitapqa» quat bersin, özgeler tınısın alsın, demin alsın, Islamına süyinsin, eñiresin, jılasın, dinderin wstansın, Alla Tağalam dindi olardan alıp ketip qalmasın, Alla sağan jar bolsın, balam. Assalamu ua aleykum».

Bwl ayan täpsirleudi qajetet etpes. Täpsirleuden  göri  qwrandı qalay tañdağanı turalı mına bir iliminen tağı üzindi keltireyin;

ÄL FARABI;  «... İlim.  Men o bastan ilim izdegende Qwrannan ğana izdedim. Qayta-qayta oqi berip, bir habar Allahtan kele qalsa «Baqaranı» aşıp qayta-qayta oqi berumen boldım. Bir habar kele qalsa, ekinşi sürege ötip, onı qayta-qayta oqimın. Ol oqığanda men onı «siñdirsin»- dep swradım Qwdaydan. «Jalğasın berse eken»- dedim. Öytkeni ol jalğas mağan mıyım arqılı Allahtan ğana keletinin bildim. Sodan ğana ğalım boladı adam. Sonı Qwday mağan darıtıp berdi. Sen de tüs köretin bolsañ, yä  ruhtandıru jöninde babalar kelip, Allah atınan keletin bolsa, Qwrandı aşıp, ilim berip jatqan Qwrandı aşıp twrıp, sonı qayta oqıp öziñe siñdirip aluğa tırıs. Jwmıs dep sonı aytadı. Otıra berme, qızmet et. Jazu da qızmet. Al endi sol kelgendi qabıl etu odan da ötken qızmet. Men Qwrandı östip tañdadım».

Al, Abay turalı bwlay keñ kösilip ayta almaymın, biraq  Ğızırdıñ  mağan aytqan; «Seniñ Abay attı aqınıñ bar, ol ülken halıq tağdırın qozğap  sabırlığın Qwranğa äkelip tiregen» - degen twjırımı bar.  Ğızır osı ilimniñ menen bwrınğı qabıldağan jeti memleket ilimşilerine qonbağanın aytıp,  «endi qalğanın jetkizu ekeumizdiñ sauabımız bolmaq» (Bir bütin qwran – meniñ tağdırım». 23 bet, «Qazığwrt» baspası, 2016 jıl)-  deui meni bayız taptırmauda.  Demek, Abay turalı ilimdi aldağı uaqıtta  kökten swratıp aluğa boladı.Ğayıptan bärin swrap aluğa boladı. Öytkeni qwranda Alla Tağalam; «Menen ğana swra, men ğana beremin»- dep aytqan . Alla är qaşanda antında twradı. Men äzirge kökten dini ilim, dinge qajetti sonıñ oqulıqtarın ğana swrap aldım. Basqa närseni swrauğa batılıp jetip barğan emes...

Osı jerde ilimge  baylanıstı aytılar twjırım men onıñ tarihı da şığıp twrğan joq pa. Payğambar men onıñ tört sahabasınan swrap bilgenim, mağan segizinşi bolıp tüsip otırğan – Islamdağı mwnday mwğjiza qwbılıs, 1400 jıl kölminde sirek te bolsa, bwrın da qaytalanıp twrğan körinedi. Soñğısı, islam dinine qater töngende aq pen qaranı ajıratu üşin 1913 jılı qaraşa ayında Türkiyalıq imamğa tüsirilse, alğaşqı  altauı Arab elderine  tüsirilgen.( «Allahtıñ mağan ayanı», 12-şi bet,  «Qazığwrt»  baspası, 2015 jıl).Biraq ilim ol elderge qonbağan. Qabıldap aluşılar tömengi deñgeylerde näpsi jeteginde ketip qalğan. Sonımen, ilim degenimiz tek qana Allahtıñ qalauımen tikeden tik Ğayıptan beriletin ne Täñirimniñ özi qalağan ruhtarı arqılı, Ğızırdıñ jetekşiligimen tañdaulısı bolğan müminder men taqualarğa beriletin Erekşe ğılım.  İlim – tek Allahtıñ qalauı eken.

Ğızırdıñ osı twjırımı - siz ilim iesi dep tanığan ğwlamalar ilim iesi emes, öz zamanı moyındağan danışpandarı ekenin ğana jetkizetin siyaqtı. İlim jer betine erekşe qwbılıs bolıp ğayıptan endi tüse bastadı. Allanıñ qalaumen qazaq jerine tüsip jatqan osı bir qasietti mwğjiza dünieni ürikpey, el bolıp imani jürekpen qabıldap alu kerek bolıp otır. Siz; «Darındı, oyşıl aqın S.Torayğırov sol ortada ömir sürip osı astarlı qasiretti sayasi qwbılıstı erte tanıp boljağanday:

Abay twsı qazaqtıñ bwzılğanı,

Qaralıqqa aynalıp qızıl qanı.

Eldigine, jerine, häm dinine

Qwrıldı talay dwzaq, talay qaqpan- deydi. Endigi maqsat – Abaydıñ tolıq adam ilimin endi qaytadan ruhani monolitti qazaqqa aynaludıñ jolına qızmet ettiru – bastı ruhani mindetimizge aynaluda. Bwdan özge ideologiyalıq tanımdı körip twrğan joqpın. Abaytanu tarihında bwl alğa qoyılıp otırğan, biregey män-mağınası bar mindettiñ bes-altı salasın oqırmandarğa tüsinikti bolu üşin jeke-dara qısqaşa türde bayandap ötudi qajet»- dep bilemin dep odan äri sol oyıñızdı jetkizesiz. Osı äñgimeni ayta otırıp soñında 1501-1510 jıldarı mämlükterdiñ soñğı patşası Kans äl-Gauri naqtı tapsırma berip, qıpşaq aqını Şärif Ämidi «Şahnamanı» twñğış ret qıpşaq tiline tolıq türde audarılğan tüp nwsqası Stambwl mwrajayında saqtalğanın, osı tüp nwsqa audarmanıñ köşirme nwsqası «Qazınalı Oñtüstik» köp tomdığına 23 tomı jariyalanıp oqırman nazarına wsınılğanın, qalğan 14 tomı biılğı jılı jarıq köretinin jetkizesiz. Qanşama izdenis, qanşama eñbek!  

Şirkin, ilim jolına da  osılay  uaqıt bölip, endigi jwmıstı  ilim jolımen jalğastırsañız, Abay turalı, onıñ dini taqırıpqa qalay barğandığı turalı basqaşa twjırım aytqan bolar ediñiz dep oylaymın. Bwlay aytıp otırğanım Sizdiñ; «Meniñ payımdauımşa, qazirgi kündegi qazaqstannıñ qoğamdıq ğılımdar salası evrocentristik, keñestik, zatşıldıq model'diñ ırqınan şığa almay twyıqqa tirelgen qalpın bayqatuda. Bwl ruhani dağdarıstan şığudıñ jolı -  tübegeyli türde qoğamdıq qoğamdıq ğılımdardıñ eskirgen stereotiptik tanımdarınan bas tartıp, ğılımnıñ jüretin relsin basqaşa özgertu. Sonda ğana bizder ruhani älemimiz ben wlttıq qwndılıqarımızdıñ tarihi tamırın däl tauıp, Abay dünietanımın da osı twrğıdan jete tanıp, tereñ megeru jolına bet almaqpız» («Abay wlağatı», 7-şi bet.) - degen batıl oqşau pikiriñizdi oqıdım. Bwl söz – ilim tilinde kökten kelgen quat. Osı quatqa boyıñızdağı küşti qossañız eldegi dinniñ diñgegin bekituge ülken üles qosar ediñiz.  Däl qazir elimizdiñ jerine Bismilla dep attap basqan erekşe ğılım ilimge osınday kesek özindik pikiri bar ğalımdar kerek bolıp twr.

Eskertilgen eki tüyinge  ilim jolımen jauap bergen soñ, soñğı äñgimeni büginde elimizde joğarı oqu orındarı üşin oqulıq kitap bolıp baspadan şıqqan  bwlaqtardağı Orta ğasırlıq  ilim ieleriniñ ilim turalı pikirlerine de audarğım kelip otır. Öytkeni ğalım men ilimşi jazuındağı bastı ayırmaşılıq  ğalım öz eñbekterinde  özinen bwrın ötken danışpandar men öz zamanınıñ ğwlamalarınan mısaldar keltiretin bolsa, İlim ieleri onday dälelderdi Qwrannan,  hadisterden aladı, ne ğayıp ayandarınan keltiredi. İlim; «aqılğa siımdı närseniñ bärin öziñniñ işiñnen şığar. Sende bäri bar»- dep üyretedi. Bizdiñ ğalımdar asığıs, asığıstıqtan özinde joğın, özgeden izdeydi. Osı twrğıdan kelgende pikir qayşılıqtarı boladı.Siz bilesiz erte ğasırda öz örisin keñ  auqımda jayğan grek filasofiyası orta ğasırda küyregeni tarihtan mälim. Grekter öz qaznalarına özderi ielik ete almay qaldı... Örkeniet - mwrağatqa aynaldı... Mine, osı kezde tarih sahnasına, sol mwrağatqa ketken grek filosofiyasın jañaşa tiriltip, Orta ğasırda mwsılman nemese naqtısı Islam örkenieti qadam bastı.

Antikalıq filosofiya arab tilinde ömirge kelgen Islamdıq dünietanım negizinde jañaşa jañğırtıp, «Aristotel'di qayta tanu» sabağın ömirge äkeldi. Onıñ ilimi renessanstıq deñgeyge köterildi. Fälsafanıñ da, filosofiyanıñ da ortaq tiregi bolğan ğwlamalar eñbekteri eñ aldımen tügeldey arab tiline audarıldı. Audarmaşı ğwlamalar  sol kezde Aristotel'di Islamdıq negizde tüsindiruge den qoydı. Solardan üzindi.

Äl Farabi; «Esiñde bolsın  düniede substanciya men akcidenciyadan jäne olardı Jaratuşı mäñgilik Jardan basqa eşnärse joq». «Bwl ğılım jaratılıstanu ğılımınıñ öresine sıymaydı. Onı «metafizika» nemese «akaid» (Qwday tanu) ğılımı dep ataydı. Bwl ğılım barlıq ğılımdardıñ bası men soñı bolıp tabıladı, odan keyin zertteulerdiñ eş mağanası joq. Barlıq zertteulerdiñ tüpki maqsatı men tağat tabatın jeter şegi de osı ğılım». («Ğılımdardıñ şığu tegi» traktatı)

İlimşi Bäkir, ğwlama ibn Ruşdtıñ; «Ayan arqılı belgili bolğan ilim men filosofiyalıq payımdaular arqılı alınğan bilim säykes kele me?»- degen swrağına Ol; «Älemniñ şeksiz substanciyaların tanuda kädimgi bilimder därmensiz, ol tek mistikterdiñ qolınan keletin is» -dep jauap bergen.   

Adam sanasınıñ bastauın izdegen ğwlama Ibn Arabi - Haq tağala men pendeni bölip qarastırıp, mınaday twjırım aytıptı. “...Kämil adam qwdireti - Qwdaydıñ köleñkesi nemese absolyutti mändegi keremettiñ qısqaşa şağın körinisi. Adam eşqaşan Qwdaydıñ qasietterine ie bolmaq emes. Haqtıñ bilimi – mäñgilik, al adamnıñ bilimi payda bolğan. Jasaluşıda jasau qwdireti bolmaydı. Kimde jürek bolsa soğan ösiet, kimde aqıl bolsa emes. Sen Allağa onı körip twrğanday qwlşılıq jasa. Jaratqannıñ mänin payğambarlar men sopılar arasınan şıqqan teologtardan özge eşbir ğalımdar bilgen emes. Teoriyaşıldıq onı eşuaqıtta aşa almaydı, ol joldağılar qaşan da aydalağa lağıp ketedi...”.

Äl Ğazali; “...men filosoftardıñ birneşe parağa, al olardıñ ğılımı – birneşe satılarğa bölinetinin kördim. Biraq,  ol tolıp jatqan paralardıñ qaysısına jatpasın olardıñ köneleri men öte köneleriniñ jäne keyingileri men ertedegileriniñ arasında biriniñ şındıqqa juıq, ekinşisiniñ qaşıq boluı mağanasında wlı alşaqtıq jatqanımen, barlıq filosoftarda sözsiz bir ğana tañba – senimsizdik pen qwdaysızdıq tañbası jatır” (“Falsafa tarihı” 131 bet).

Bwğan deyin Jaratuşı turalı, din turalı, Ğayıp turalı, Perişteler älemi men Payğambarlar mwrağatı turalı, jan jäne ruh turalı  är qilı twjırım aytıp kelgen ötkendegiler men bügingiler - Allanıñ özi tüsirgen  aşıq ayan-täpsirinen keyin, ilim salasında bwrın-soñğı aytılıp kelgen twjırımdarğa basqaşa betbwrıs, basqaşa közqaraspen qarauı mümkin. Öytkeni, joğarıda attarı atalınğan ölmeytin jandı ruhtardıñ Allahtıñ ämirimen artında qaldırğan wrpaqtarı üşin, bizder üşin, soñğı din Islam üşin, qanday jwmıstar istey alatındığın, olardıñ  Jartuşı mañına qalay toptasqandığın, olardıñ ruhı jetkizgen ayan äñgimelerin oqığan oqırman öz därejelerinde wğına jatar.

Sondıqtan meniñ azan şaqırıp aytarım; «ey, Älem pändäleri, din qayratkerleri men ğwlama ğalımdar, köz maylarıñdı tauısıp sender izdegen sol Wlı Jaratuşı men sol Jaratuşısın izdep tirşilikten ötken payğambarlarmen, sahabalarmen, ilim ielerimen jäne Allahtıñ süyikti periştelermen tildesude, Allanıñ ämirimen ädemi mümkindik tuıp otır.  Allah,  Qwranda aytqan öz serti, öz uädesi boyınşa, özi jaratqan qwldarımen aşıq tildesuge o bastan bet bwrğan. Qane, qwlaq qoy, bärimiz, özimizdi jaratqan, jalğız Jaratuşı Iemiz, Allahpen tildeseyik, Allahpen aşıq söyleseyik.

İlim – erekşe ğılım.  Ğılımdardıñ bası men soñı bolıp sanalatın bwl mwğjiza ilim ğılımnıñ barlıq salasın qamtidı. Jalpı bwl ilim- senim ieleriniñ jürek tazalığına oray Jaratuşı tarapınan keletin qwbılıs. Olar qazirgi ğılımi tilde - ezoterikter. Bwl ilimniñ qwpiyası men sırı işine bügilgen. Boyında tumısınan erekşe qabıldau qasieti joq adam igerip tüsine almaydı.

Özimniñ ilimge baylanıstı ara qatınasım turalı ayta ketkim kelip otır - bwl tek Allahtıñ qalauı. Bwl adam balasına berilgen ilim bolğadıqtan, ol tiri adam bolğandıqtan, men de özime qatıstı, bizdiñ ösken ortamızben, oqıp jatqan Qwrandı tüsinbey, aq pen qaranı şeşu mäselesinde, naqtı Allahqa qoyğan swraqtıñ arqasında alğan jauabım. Mwnı ilim mäselesinde Ğayıp üyretti. Ğayıp – Allanıñ ilim qazınası jinaqtalğan orın.  Ğayıp - Allanıñ ğwzırında bolğasın mağan jetkizdi.

Söz soñında tağı qaytalıp aytarım, ilimşi  retinde jazıp otırğan bwl maqalam  büginde är üyde beti aşılıp oqılmay sänge twrğan Allah pen adamnıñ arasındağı asıl jol Qwranğa audaru. Qwran – är üyge sänge qoyu  üşin tüsirilgen emes,  Allahtıñ soñğı dini Islamnıñ jolımen jürudi, Jaratuşıñdı wmıtpaudı, onımen söylese biludi, bir Jaratuşı Ieñe ğana bas iudi, onımen dos boludı tüsindiretin - qazına.  Töriñde sol beti aşılmay twrğan Qwrandı aşıp oqıp, onı jüregiñniñ törine şığar deu.    Mwhammed ğaleyhissalam payğambar; «Allahtıñ qadır qasietin sender bilmeysiñder, Allah qwlımen adammen adam söyleskendey söylesedi. Bolmasa adam arqılı, äruaq arqılı, jan-januarlar arqılı, joğarı jaqta türli tüske beynelengen ruhtarı arqılı, Allah adammen söylesedi. Künniñ nwrındağı jeti säule jeti tüs arqılı, Allah adam balasına qızıl, jasıl, kök, sol kün nwrınday tüster arqılı, adam balasına ayandarın jiberip, sol arqılı ruhtandıradı-dedi.        

Mekemtas ağa, asıl sözdiñ iesi Allanıñ özi ğana. Ayttıratın da, ayttırmasa - auzıñdı baylaytın da, aşatın da Allam.  Är dıbıstıñ, sıbıstıñ da belgisi qwdaydan. Osınıñ bäri Allanıñ jaqsılığınan.

Jaratqan iemniñ, adam balasına degen mahabbatı, onıñ adam balasına degen senimi, adam balasına degen janaşırlığı, eşteñemen teñdespeydi. Adamğa degen Allanıñ mahabbatın barlıq tirligimizde köre twra sonı sezbey ketsek eki düniede de qor boladı ekenbiz, Allamnıñ aytar sözi adam balasına «Meniñ aytıp jatqanımdı ğalımdar ğana wğadı»- deydi. Allam «ğalım imam»- dep böldi qwranda, mwsılman, taqua dep böldi, käpir dep böldi, eki jüzdiler dep böldi. Atı bar, bärine qoyılğan atı bar. Ğalım bolsa ol nağız ğalım boluı kerek. Mwnı nege aytıp otırmın, nağız ğalım ğana dinniñ janaşırı bola aladı eken.   Ol ğalımnıñ Allanıñ aldında atqaratın qızmetine oray alatın razılığı da, rizığı da mol eken. Onıñ dinge janaşırlığı dinniñ diñgegin qatayta aladı. Sebebi, Alla ğalımnıñ auzımen dindi tarqatadı.

Bügingi maqalanı Hat dep jazıp otırğanım, soñğı kezde mağan jazudıñ osı bir türi etene siñisti. «Elbasımen elimizdegi Islamnıñ jayı turalı erkin äñgime», («Törtinşi bilik» gazeti, №9. 2017 j.) «İlim – erekşe ğılım. QR Wlttıq ğılım akademiyasınıñ prezidenti M. Jwrınovpen bolğan kezesuden soñ ğayıptan jetken «İlim – erekşe ğılım» kitabı turalı süyinşileu» («Törtinşi bilik gaeteti, №10. 2017 j) «Ağrafta» at auıstıruğa qalaysıñ, akademik Ğarifolla Esim mırza» («Törtinşi bilik» gazeti №17-22. 2017 j)- dep ğalım qayratkeri Ğarifolla Esimge, «Bir Allahqa siınıp, kel qwrandı oqılıq»(«Törtinşi bilik» gazeti, №1-3. 2018 j)- dep halqımızğa arnağan Aşıq hattarım jarıq kördi. Aqır soñında  sonıñ naqtılı qorıtındısı baspağa osı ülgide jazılğan hattardıñ basın jinastırıp «Hahqa jaqındatar hattar» degen ataumen qomaqtı bir ilim kitabın baspağa äzirlep te qoydım. Sizge jazılıp otırğan mına hatqa nükte qoysam, ötken jılı jarıq körgen «İlim älippesinen» soñ elimizdegi ğalımdar men jamağattı ilimge şaqırumen birge, ğılımnıñ  Erekşe türi –İlimniñ elimizge, älemge nıq qadam basıp kelgenin, «Esigiñdi aş, elim, ilim kelip twr!» dep süyinşileytin, el nazarın audarar täp-täuir ilimi oqulıq bolğalı twr. Allanıñ razılığı bolıp twrsa, ol kün de wzaq emes. Sol künge jeteyik dep dua qılamın.

Baqtıbay Aynabekov

İlimger jazuşı

Abai.kz

9 pikir