Jeksenbi, 24 Mausım 2018
Şipager 1162 0 pikir 13 Naurız, 2018 sağat 09:40

Qazaqtıñ halıqtıq emi men batıs emderin bir arnağa toğıstırğan däriger

Bası auırıp, baltırı sızdağan ärbir jan dertine şipa izdep aq halattılardıñ kömegine jüginip jatadı. Ajalğa araşa bolıp jürgen abzal jandardıñ biri äri biregeyi Qayrat Aydarhanwlı. Qayrat däriger 1960 jıl 10 şildede Qıtay aumağına qarastı Altay aymağınıñ Jemeney audanınıñ Şalşıqay auılında düniege kelgen. Täuelsizdikten keyin Atajwrtqa oralıp, elge eleuli eñbek etip kele jatqan ağamızben az kem äñgimede bolıp qaytqan edik.

- Qayrat mırza äñgimeni arıdan bastasaq, aq halattı kiyuge ne türtki boldı?

- Men basqalar siyaqtı osı önerdi bala künimnen armandap östim dep ayta almaymın. Öytkeni bizdiñ balalıq şaq ömirdiñ san-qilı sınağına tolı, aumalı-tökpeli zamanda ötti. Äsirese, 1966 – 1976 jıldarda jürgizilgen Qıtaydıñ «Mädeniet töñkerisi» dep atalatın solaqay sayasat, mektep jasındağı meniñ köñildi künderimdi wrlap äketti. Aytpağım, jüyeli türde bilim audıñ, izdenudiñ, bilim men ğılımğa degen qızığıuşılıqtı oyatatınday jağdayda bolmadıq. Alayda, süyekke siñgen äke öneri men ana tärbiesi meni ünemi biikterge jetektep otırdı. Sonımen, birde toq, birde aş jürip orta mektepti tamamdap, 1978 jılı Qıtay Şıñjañ medicinalıq universitetiniñ «Jalpı medicina» fakul'tetine oquğa tüstim. Köp adamnıñ qolı jete bermeytin joğarı oqu ornı meniñ medicinağa degen qızığuşılığımdı oyatıp, medicina salası ömirlik bağıtıma aynaldırdı. Joğarı oqu orının tamamdağan soñ, tuğan jerim Jemeney audanındağı halıq emhanasına jwmısqa twrdım. Täjiribeli wstazdardan tälim aldım, qasında jürdim. Dese de, keybir aurulardıñ em qonbay, ne därigerlerdiñ qolınan kelmey köz jwmıp jatqanın körgende joğarı oqu orında oqığan bilimimniñ jetkiliksiz ekenin sezindim. Sonımen, bilimdi tereñdetu maqsatında 1987-1991 jılğa deyin Şınjañ medicina universitetine barıp jalğastı oqıdım. Atalğan oqu ornın tabıstı tamamdap, 1991-1992 jıldarı Altay aymaqtıq «Halıq emhanasında jäne ŞWAR halıq emhanasınıñ sırtqı aurular böliminde» qızmet atqardım. Jwmıs istey jürip izdenip 1993-1996 jıldarı Şınjañ medicina universitetinde aspirantura tüstim. Dissertaciyada: «Öttiñ qaterli isigi haqındağı» eñbegimdi qıtay tilinde sätti qorğap, ğılım kandidatı atandım. 1997 jılı säuirde ŞWAR jağınan docent atağına ie boldım. Sosın barıp, barlıq jiğan-tergen bilimdi halıq igiligine jaratuğa, aq halattı kirletpeuge bel budım.

- Balalıq şağım köñilsiz ötti dep qaldıñız...

- Iä. 1962 jıldarı qıtaydağı qazaqtar ömirinde köptegen özgerister orın aldı. «İle-Tarbağatay» oqiğası tuılıp, birneşe jüz mıñ adam Keñestik Qazaqstanğa qonıs audardı. Artınan şekara tübinde otırğan köptegen qazaq auıldarın qıtaylar köşirip şekaradan alşaqtau işki jaqqa qonıstandırdı. Sol köşten bizdiñ auılda tıs qalmay qazirgi «Köne jemeney» atalıp ketken jerden «Şarıqtı» auılına köşip kelippiz. Ol kezde men nebäri eki jastağı kezim eken. Sodan ne kerek, köp wzamay «Tap taldau» deytin sayasi qozğalıs jürip bizdiñ äuletke de salqını tidi. Äkemizdiñ mañday terimen tapqan mal-mülkin köp körgen qıtaylar «baysıñ» degen jeleumen sınğa alıp jazaladı, jer audarıp, auıldan-auılğa köşirip, qara jwmısqa saldı. Keyde kierge kiim, işerge as taba almay qalğan kezderimiz boldı. Mine osınday ömir bizdi erte eseyuge mäjbürledi.

- Aymaqtıq halıq emhanasında jwmıs jasapsız, atadan balağa miras bolğan qazaq emşiligin de qosa alıp jürdiñiz be sonda?

- Iä, halıq emhanasında jwmıs jasau mağan eñ ülken mümkindikter sıyladı. Qazaqtıñ halıqtıq emi men batıs emderiniñ qarapayım täsilderi, kemeldi medicinalıq ädis-amaldarın birlestire otırıp jwmıs jasadım. Türli aurularğa jolıqqanda türli swraqtar de kezdesti. Äsirese, adam ömiri alaqanıñda twrğanda seniñ izdenbeuge, oqımauğa haqıñ da joq. Sonımen,  jwmıstan bos uaqıt bolsa boldı tom-tom kitaptardı aqtarumen boldım. Äsirese, qıtay tilinde qazılğan Qıtay, Tibet, Moñğol emşilikteri men qıtaydıñ jañaşa emdeu bağıtın baylanıstıra otırıp em jasau men üşin mañızdı boldı. Bwl turalı tañdı tañğa wlastıra ğılımi, saraptamalıq, tanımdıq maqalalar jazdım. Bar oyım bilgenimdi elge jetkizu, ajaldan araşalau boldı. Sol izdenisterimniñ arqasında 1997 jılı esimim medicina salasındağı memlekettik «Äygili adamdar» sözdigine kirse, 1999 jılı QR memlekettik densaulıq saqtau ministrligi jağınan «joğarı därejeli maman» atağın aldım. ŞWAR jas mamandarı arasınan öz mamandığım boyınşa «eñbek ozatı» bolıp marapattaldım.

- Sonşa ülken marapat pen ataqqa ie bola twrıp, bärin tärik etip atajwrtqa at basın bwru qanşalıqtı mañızdı boldı?

- Biz äri baqıttı, äri baqıtsız buınbız. Biraq baqıtımız baqıtsızdığımızdı oñay wmıttıradı. Tuğan jer - qımbat, ata meken – ıstıq. Qazaqtıñ baqıtı – Qazaqstan otanında. Şınımdı aytsam, jañağı siz aytqan ülken marapat pen ataqtar meni qızıqtırmadı. Men tek kindik qanım tamğan tuğan jerimdi ğana qimadım. Atalarımızdıñ basındağı auır künderdiñ, sağınıştı ayırılulardıñ bir parası bizdiñ basqa tüsse, oğan ne şara?! Könemiz, köteremiz. Tağdırdıñ sınağı dep qabıldaymız!

Qazaq eli Täuelsizdik alğannan keyin bizdiñ atamekenge degen qızığuşılığımız arttı. Arı ötsek bergi jaqtı sağınu, beri ötsek arğı jaqtı sağınu – bir ğasır enşisindegi atalarımızdan bizge jalğasqan tağdırdıñ ükimi boldı. Öz basım qıtaydan qiındıq kördim dep ayta almaymın. Balalıq şaqtağı qiındıq bükil qıtaydağı barlıq wltta boldı. Men ol jaqta oqıdım, toqıdım. Ayaulı jarım Säulemen sol topıraqta qauışıp, balapandarım – Örken, Örkeş sol jerde düniege keldi. El qatarlı ömir sürdim. Biraq, memleket iesi özge wlt bolğasın keyde ögey oylarğa beriletinimiz ötirik emes. Odan bölek älemde adam balasına ata-babañnıñ kül tökken mekeni bolğan, ordalı şañıraq kötergen jwrtınan ıstıq, qımbat eşteñe joq. Qıtay elinde aqşamız köp boldı, kiimimiz kök boldı. Endi «qarnımız aşsa da qazaq jerinde ömir süreyik!» deytin tolğanıs jii mazalay bastadı. Sonımen, Qazaqstanğa köşu kerek degen şeşim qabaldadım.

- Atajwrtqa kelgennen keyin qanday da bir qiındıqtarğa jolıqtıñız ba?

- Men alğaş qıtaymen şekaralas Zaysan eldi mekenine keldim. Ol jaqtağı ağayın meni jılı qarsı aldı. Jaqın qabıldadı. Tört jılday  jeke därigerlikpen şwğıldandım. Sosın elordası Astanağa qonıs audardım. Qazaqta «qayda barsañda, eki qolğa bir eñbek» degen tamaşa tağılımdı söz bar. Bir elden ekinşi elge köşip kelip ornalasu ayta salğanğa oñay. Astana qalasına kele salısımen är bir bosağanı tozdırıp jwmıs izdedim. Köp jerde tek qana orıs tildi mamandardı qajet etedi. Seniñ bilip twrğan bilimiñmen sanasudan göri diplomıñ, kelgen eliñ-jeriñ degendey nazarğa alınadı. Söytip jürip aqırı jeke därigerlik ornın aşıp körudi jön kördim. 2012 jılı qalanıñ oñtüstik qaptalındağı qalıñ sayajaylıq üyleriniñ bir bölmesin baspana etsem, ekinşi bölmesinen şağın därigerlik bölme aştım. Qıtayda oqığan bilimderim men qıtayşa emdeu, tibetşe emdeu, qazaqşa emdeu sındı san-salalıq täjiribelerimdi iske salıp jwmıs jasadım. Sonıñ nätijesinde meni izdeuşiler köbeye bastadı. Men emdegen nauqastardıñ köbi sauığıp ketip otırdı. Tipti keybir emhanalarda «em önim bermeydi, adam bolmaydı» delingen nauqastardı da ayağınan twrğızıp, el qatarına qostım.

Aurulardı köru jäne medicina talaptarına säykes ölşem-talaptardı tolıq meñgeru maqsatında 2012 jılı Astana qalasındağı Medicina universitetinen arnayı kurstan öttim. Astana qalasında «Otbasılıq därigerlik» emdeui boyınşa memlekettik licenziya aldım. Eñ bastısı osı jılı Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığın aldım. Emdeuge qatıstı sertifikat, türli qwjattarımdı tolıqtap atalğan emdeu bölimin, endigi jerde «Şipalı emdeu ortalığı» etip aştım.

- Qazir ortalıq medicina salsınıñ qay bağıttarımen jwmıs jasap keledi?

- Emdeu, sauıqtıru ortalığında massajdıñ barlıq türin, onıñ işinde ine massajın da zaman talabına say jasaqtadıq. Aurulardı köbinese şöp därilermen jäne qıtay, tibet, qazaq emşilik dästürlerimen wştastıra emdeudi negiz ettik. Jaña zaman talaptarın da erekşe nazarğa alıp kelemiz.

- Ağa otbasıñız jaylı aytıp ketseñiz?

- Men eñ baqıttı wrpaqpın. Ata-babalarmızdıñ basınan ne ötpedi. Sonau Altaydan Sırğa deyin, Sırdan Sauırğa deyin bosqan babalarımız öziniñ köşpendi tirliginde, qiın sınaqtardı, auır azaptardı, ot pen sudıñ bärin kördi. Men sol babalardıñ amanattağan şañırağın atajwrtqa, esildiñ jağasına, Aqordanıñ janına äkelip tikkenim üşin baqıttımın! Janımda ömirlik serik bolğan medicinalıq bilimi bar äyelim men balalarım, «Ata» dep aldımnan jügirip şığar Perizat, Ämirswltan, Ämira deytin nemerelerimdi qwşıp otırmın. Täuelsiz qazaq elinde osınday otbasımmen, qanı bir qazağımmen birge tınıstap, birge ömir sürip jatqanım üşin Alla Tağalağa sanısız şükirlik etemin...

- Äñgimeñiz üşin rahmet.

 Swhbattasqan: Toqtar Jetpisbay

Abai.kz

0 pikir