Jeksenbi, 22 Şilde 2018
Mıñ bir mısal 1199 1 pikir 12 Säuir, 2018 sağat 10:16

Ken'yatta tälimi jäne qazaqi dert

Elimiz  täuelsizdik alğalı şirek ğasırdan astam uaqıt ötse de halıqtıñ oy-sanasın otarşıldıq kezeñniñ qara tañbası äli de twmşalap keledi. Mäskeu tüşkirse, Astananıñ twmauratıp qalatını, bilik töñiregindegi basşılardıñ  ana tiliniñ tağdırın oylap tün wyqısı bwzıla qoymaytını da sodan. Qoğamdı mwnday samarqaulıqtan serpiltip, ruhani jañğırtu negizinen jekelegen tarihi twlğalarğa baylanıstı. Onı Qazaqstanmen tağdırı wqsas Keniyanıñ ötkenine köz salsaq anıq bayqaymız.

Keniya täuelsizdik alğan 1963 jıldan 1978 jılğa deyin sol eldi basqarğan twñğış prezident Djomo Ken'yattanı älem sayasatkerleri tek Keniyanı ğana emes, jalpı Afrika elderin bir maqsatqa biriktiruge bar küşin salğan pan-afrikanizm ideyasınıñ körnekti qayratkeri retinde bağalaydı. Al keybir otarşıl piğıldağı Batıs sayasatşıları üşin ol aldımen «wltşıl».

Erkin oylı Ken'yattanı mäsihi dinin uağızdauşılar da wnata qoymaydı. Özi presbiterian bağıtındağı mäsihi dinin wstanatın janwyada düniege kelse de afrikalıqtarğa sırttan tañılğan hristian dininiñ zardabın äşkerelegen Ken'yattanıñ mına sözderin şeteldik uağızşılarğa qaqpamızdı ayqara aşıp tastağan biz de eskertu retinde qabıldauımız kerek: «Missionerler alğaş ret bizge kelgende afrikalıqtardıñ ieliginde jeri, al missionerlerdiñ qolında İnjili boldı. Olar bizge közimizdi jwmıp twrıp dwğa oqudı üyretti. Biz közimizdi aşqanda bizdiñ qolımızda İnjil, al olardıñ qolında bizdiñ jerimiz qalğanın kördik»  (https://kwekudee-tripdownmemorylane.blogspot.ru/2013/11/mzee-jomo-kenyatta-carpenter-who-became.html).

Ken'yattanıñ basa köñil audarğan tağı bir mäselesi til sayasatına baylanıstı edi. Ol jer-su, eldi mekender attarındağı bwrınğı otarşıldıq zamannıñ izderin öşiruge bel şeşe kiristi. 1969 jıldıñ qazan ayında  eldiñ batıs aymaqtarın aralap jürgende jergilikti basşılar oğan turizm salasın damıtuda mañızı zor dep eseptelgen Broderik sarqıramasın körsetedi.  Sonda Ken'yatta: «Mına Bro... bro.. bro.. derik degenderiñdi aytuğa tilim kelmey wyalıp twrmın. Mwnday ataular qwldıq däuirdiñ körinisi ğoy. Jergilikti tildegi, jergilikti mazmwndağı, özimiz törkinin biletin basqa bir atau taba almağandarıñ ba? Broderik qaysıñızğa tuıs bolıp edi? Jer atauı wlttıq bolmıs üşin öte mañızdı. Bizdiñ afrikalıq ataulardı özderinde qabıldağan şeteldikterdi körip pe ediñder? Basqalardı bağındırğısı keletinder aldımen sol wlttıñ sanasın jaulap aladı, sodan soñ sol wlttı tolıqtay ezip-janşidı» deydi. Osıdan soñ-aq Keniyada jer-jerde ağılşın atauları joyıla bastaydı (http://www.standardmedia.co.ke/kenyaat50/article/2000097527/day-kenyatta-ordered-colonial-names-removed) .

Til mäselesinde wstanımı berik bolğan Ken'yatta: «Kez kelgen täuelsiz memlekettiñ twğırı memlekettik til. Biz bwdan bılay bwrınğı otarşılarğa maymılşa eliktemeuimiz kerek. Ağılşın tilinsiz kün köre almaymın deytinder buınıp-tüyinip kete beruine boladı» deydi    (http://www.cachecoins.org/kenya.htm).

Ärine, 47 etnikalıq top 69 tilde söyleytin Keniyada el halqın bir tildiñ töñireginde toptastıru is jüzinde mümkin emes. Resmi tilder ağılşın jäne suahili bolğanımen är etnikalıq qauımdastıq öz tilinde söyleydi. Biraq ekonomikalıq jağınan Keniya mwnay qorı öte şekteuli, mümkinşiligi az bolsa da twrmıstıq twtınu zattarın, tekstil' önimderin özderinde şığarıp, alyuminiy, qorğasın, auıl şaruaşılıq önimderin sırtqa saudalap, ekonomikalıq täueldilikti qısqartıp otır. Osı orayda Qazaqstanda özimiz üşin ne öndiriledi degen swraq oyğa oraladı. Bir kezde basqasın aytpağanda Şımkenttegi «Voshod» kiim fabrikasınıñ özi odaq köleminde dañqı jer jarıp twrğan edi ğoy?

Qazaqstandağıday, 2007 jılı Keniyada da 2030 jılğa deyingi ekonomikalıq damu bağdarlaması qabıldanğan. Bağdarlamanıñ maqsatı 2030 jılğa deyin Aziyanıñ damığan ekonomikalıq «jolbarıstarınıñ» qatarına kiru.

Ken'yatta ömiriniñ soñına deyin öz elin basqarıp, 1978 jılı dünieden ötti. Ol sözimen de, isimen de memlekettiñ tiregi til ekenin däleldep ketti. Onıñ pan-afrikanizm ideyası Mwstafa Şoqay sındı tarihi twlğalarımızdıñ pan-türkizm wranımen ündes. Biraq bügingi Qazaqstan jalpı türki jwrtın aytpağanda, Orta Aziya memleketterin wyıstıratın küş bola ala ma? Mümkin. Biraq ol üşin qazaqtıñ oy-sanası eñ aldımen otarşıldıq däuirinen qalğan dertten tazarıp, til men dindi ruhani tirek etui kerek.

Marat Ermwqanov, Qızıljar qalası

Abai.kz

 

 

 

 

1 pikir