Beysenbi, 15 Qaraşa 2018
Mäñgilik el 3536 42 pikir 12 Säuir, 2018 sağat 16:00

Arıstanbek Mwhamediwlı. «Ruhani jañğıru» - eldigimizdi nığayttı, eñsemizdi tiktedi

Prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Ruhani jañğıru: Bolaşaqqa bağdar» bağdarlamalıq maqalası jariyalanğalı bir jıl ötti. Älbette, twtas eldiñ ruhaniyatı men mädeni mwrasına basa mañız berilgen bağdarlamanı jüzege asırudağı mindettiñ salmaqtı jügi Mädeniet jäne sport ministrligine artılğanı belgili. Elbası bastap, eli qoldağan bağdarlamanı is jüzinde paş etu maqsatında osı ministrliktiñ bir jıldıq jwmısınıñ nətijesi qanday? «Ruhani jañğıru» bağıtındağı onıñ kelesi qadamı qanday bolmaq? Osı qwralpı birşama swraqtıñ jauabın bilu üşin Mädeniet jäne sport ministri Arıstanbek Mwhamediwlın sözge tartqan edik.

- Arıstanbek Mwhamediwlı, Sizdiñ basşılığıñızdağı ministrlik «Ruhani jañğırudıñ» alğaşqı jılın qalay qorıtındıladı?

- Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğıru» bağdarlamasında qoyılğan mindetterdi jüzege asıru - ministrlik jwmısınıñ bastı bağıttarınıñ biri. Bekitilgen jwmıs bağıttarına say bizdiñ ministrlik «Ruhani Qazına» kişi bağdarlamasınıñ iske asuına jauaptı organ bolıp belgilengen.

Ötken jılı ministrlik aytarlıqtay auqımdı jobalardı jüzege asırdı. Mäselen, qazan ayında biz Parijdegi YUNESKO-nıñ ştab-päterinde «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ twsaukeserin ötkizdik. Şara ayasında «Qazaqstandıq jol jäne Nwrswltan Nazarbaevtıñ ülgisi» halıqaralıq ğılımi-täjiribelik konferenciyası, «Qazaqstan - Astana» fotokörmesi, «Altın adamnıñ älem muzeylerine şerui» jobası ayasında «Wlı daladağı köşpendiler tarihı», qazaq  aqındarı men jazuşıları kitaptarınıñ, belgili qazaqstandıq suretşilerdiñ tuındılarına arnalğan körmeler, «Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ geografiyası» attı kartasınıñ twsaukeseri ötti. Sonımen qatar, Qazaqstan jäne Astana turalı biregey derekti fil'mder körsetilip, Qwrmanğazı atındağı Qazaq memlekettik akademiyalıq halıq aspaptar orkestri, «Astana Balet» teatrı, «Astana Opera» teatrınıñ jetekşi solisteri, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Edil Qwsayınov, Dimaş Qwdaybergen jäne özge de öner şeberleriniñ gala-koncerti wyımdastırıldı.

2017 jıldan bastap ministrliktiñ wyımdastıruımen «Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ geografiyası» jobası ayasında auqımdı şaralar jüzege asırıluda. Bwl jobanı tiimdi jüzege asıru maqsatında arnayı Jwmıs tobı men Jobalau keñsesi jäne QR Wlttıq Muzeyi janınan «Qasietti Qazaqstan» ölketanudı damıtu ortalığı qwrılğanı barşañızğa məlim. Osıdan keyin «Qasietti Qazaqstan» ortalığı janınan ğılımi-saraptamalıq Keñes qwrılıp, onıñ jwmısına elimizge belgili ğalımdar, tarihşılar, arheologtar, qoğam qayratkerleri, ölketanuşılar tartıldı.

Osınday tarihi-mädeni mwramızdı auqımdı türde jüyeleudiñ nätijesinde jalpıhalıqtıq mañızı bar 100 keşenniñ jäne öñirlik mañızı bar 456 nısannıñ tizimi jasaldı.

Jalpı, ötken jılı ministrlik birşama iri şaralardı jüzege asırdı. Atap aytqanda, «Qazaqstannıñ jalpıwlttıq qasietti nısandarı», «Qazaqstannıñ öñirlik qasietti nısandarı» kitaptarı jäne «Qasietti Qazaqstan» enciklopediciyasınıñ 1-i tomı jarıqqa şıqtı. Jalpıwlttıq mañızı bar kieli nısandar boyınşa «Qazaqstannıñ qasietti jerleriniñ geografiyası» köpfunkcionaldı virtualdı kartası, öñirlik mañızı bar ob'ektiler boyınşa interaktivti karta jasaldı.

Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ jalpıhalıqtıq tizimine engen keybir nısandardıñ (Qoja Ahmet YAsaui jäne Qarahan keseneleri) 3D modeli jasalıp, jalpıwlttıq qasietti nısandar turalı äleumettik jelilerge arnalğan qazaq, orıs jäne ağılşın tilderindegi mobil'di formattağı beynerolikter men Qazaqstandağı kieli jerler turalı 4 ğılımi-köpşilik derekti fil'm («Kieli Qazaqstan», «Qoja Ahmet YAsaui, Ayşa Bibi Mavzoleyleri», «Altın adam», «Nomadtar eli») tüsirildi.

Bwdan basqa, ötken jıldan bastap, ministrlik şetelderde zamanaui qazaqstandıq mädenietimizdiñ jetistikterin körsetu maqsatında «Jahandağı zamanaui qazaqstandıq mädeniet» bağdarlamasınıñ arnayı jobasın jüzege asıruda.

Qazaqstannıñ Wlttıq muzeyi Qıtayda, Wlıbritaniyada jäne Belarus' Respublikasında birqatar halıqaralıq jobaların jüzege  asırdı. 4 säuirde «Altın adamnıñ älem muzeylerine şerui» Halıqaralıq körme jobası ayasında «Wlı Dala mwrası: zergerlik önerdiñ has tuındısı» körmesi Mäskeudiñ Bükilreseylik halıq öneri men dekorativti-qoldanbalı öner muzeyinde aşıldı. Körmede Qazaqstan Respublikasınıñ bastı nışanı retinde «Altın adam» körermen nazarına wsınıldı.

Atalğan jobanı biıl Äzerbayjannıñ wlttıq tarih muzeyinde, Qıtay Halıq Respublikası Şen'si provinciyasınıñ tarih muzeyinde, Koreyanıñ Wlttıq muzeyinde jüzege asıru josparlanğan.

Sonımen qatar, «Altın adamnıñ älem muzeylerine şerui» jobası 2019 jılı Japoniya, Gruziya, Wlıbritaniya, Ispaniya jäne Türkiyanıñ muzeylerinde, 2020 jılı AQŞ, Italiya, Avstriya, Franciya, Germaniya muzeylerinde körermen nazarına wsınılatın boladı.

Şetelderde zamanaui qazaqstandıq mädenietimizdiñ jetistikterin körsetu maqsatında 2018-2020 jıldarı «Abay», «Qız Jibek», «Birjan-Sara» wlttıq operalardıñ Resey, Italiya, Franciya, Türkiya, Qıtay, Japoniya, Koreya Respublikası, Gruziya jäne t.b. elderde körsetilimder josparlanuda. Sonday-aq, respublikalıq teatrlar wlttıq jäne şetel avtorlarınıñ üzdik teatr qoyılımdarın Türkiya, Resey, Koreya Respublikasında wsınatın boladı.

Respublikalıq muzeylerdiñ qorınan Japoniyada, Qıtayda, Majarstanda, AQŞ-ta körmeler ötkiziletin boladı. Bwdan basqa, Wlıbritaniyada, Äzerbayjanda, Reseyde, Türikmenstanda mädeniet pen kino künderin ötkizu, sonımen qatar respublikalıq mädeniet wyımdarınıñ Ispaniya, Ündistan, Lyuksemburg, Şveycariya, Germaniya jäne t.b. elderine issaparları közdelgen.

Sonımen qatar, 2017 jılı ministrlik jäne jergilikti atqaruşı organdarmen birlesip, «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ öñirlik mäni zor «Tuğan jer» jobasın iske asıru jönindegi şaralar qatarın bekitip, jüzege asırdı.

Qorıta aytqanda, bir jılda birşama jwmıs atqarıldı. Dese de mwnımen toqtalıp qalmasımız anıq. Sebebi, əli de alar asuımız, közdegen mejemiz ayqın. Bir sözben tüyindesek, eldigimizdi nığaytqan da, eñsemizdi tiktegen de - «Ruhani jañğıru».

- Öziñiz aytqanday, bağdarlamanıñ basım bağıttarınıñ biri - «Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ geografiyası» jobası. Atalğan joba ayasında 100 jalpıwlttıq jäne 456 jergilikti mañızdağı nısandar men orındar belgilengenin aytıp qaldıñız. Osı orındardıñ tanımdıq jäne turistik äleuetin arttıru bağıtında ministrlik qanday jwmıstardı jürgizudi közdep otır? Öñirlerde osı joba boyınşa qanday jwmıstar atqarıluda? Bwrın belgisiz bolıp kelgen nemese asa zerttelmegen, «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ arqasında  tanımaldıqqa ie bolğan jerler bar ma?

- «Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ geografiyası» jobası ayasında ötken jılı ğalımdardıñ qatısuımen kieli orındardı anıqtau jäne zertteu maqsatında Qazaqstannıñ barlıq öñirine ekspediciyalar wyımdastırıldı. Ekspediciyalarğa öñirlerdiñ ğalımdarı men mamandarı tartıldı.

Ministrlik bıltır elimiz boyınşa Q.A.YAsaui, Arıstanbab keseneleri, Beket ata, Sisem ata qorımdarınıñ nısandarı, Köne Taraz, Köne Türkistan, Otırar, Sauran, Sarayşıq qalaşıqtarı, Abay Qwnanbaev memorialdıq keşeni tärizdi 25 tarih jäne mädeniet eskertkişin restavraciyaladı. Olardıñ köpşiligi halıqqa tanımal kieli orındarğa jatadı.

Sonday-aq, kieli orındar köp şoğırlanğan respublikalıq «Wlıtau», «Otırar», «Tañbalı» tarihi-mädeni muzey-qorıqtarınıñ turistik tartımdılığın jaqsartu maqsatında biıl olardıñ Sapar ortalıqtarınıñ qwrılısın bastaymız. Bwl Sapar ortalıqtarı zamanaui qwral-jabdıqtarmen qamtamasız etilip, turisterge joğarı deñgeyde qızmet körsetuge, mädeni-ağartu, ğılımi zertteu jwmıstarın jandandıruğa ülken üles qosadı. Bizdiñ oyımızşa, jaqın jıldarı osı sapar ortalıqtar salınğan aumaqtarda turizm jıldam qarqınmen damuı mümkin.

Jaqında QR Ükimetiniñ respublikalıq «Bozoq», «Botay» jäne «Sarayşıq» tarihi-mädeni muzey-qorıqtarın qwru turalı qaulıları şıqtı. Osılayşa, bwrın eleusiz bolıp kelgen kieli jerlerdi qorğau, nasihattau jwmıstarı jaña sapağa köteriletin boladı.

Muzey-qorıqtardı qwru - bolaşaq wrpaq üşin asa qwndı mädeniet eskertkişterin saqtap qaluğa mümkindik beredi, turisterdi tartuda bäsekege qabilettilikti arttıradı, ğılımi-zertteu, konservaciyalau jäne arheologiyalıq şaralardı jüzege asıruğa serpin beredi.

Jalpı alğanda, elimizde turisterge qızığuşılıq tudıratın kieli jerler köp dep aytar edim. Äsirese, jaña aytıp ötkenimdey, Wlı Jibek jolı boyındağı tarihi eskertkişterdiñ dayındığı joğarı. Mısalı, Jambıl oblısındağı Aqırtas säulettik-arheologiyalıq keşeni Ortalıq Aziyadağı biregey eskertkişterdiñ qatarına jatadı. Mwnda azdağan bolsa da turisterdi qabıldauğa arnalğan sapar ortalıq salınğan. 7 säuirde ministrlik pen Jambıl oblısınıñ äkimdigi turizmdi damıtu mäseleleri boyınşa BAQ-ökilderine arnalğan baspasöz konferenciyasın ötkizip, «Aqırtas» keşenin jäne osı öñirdegi özge de tarih-mädeni mwra nısandarın turistik ortalıqqa aynaldıru maqsatında Memorandumğa qol qoydı.

Jergilikti atqaruşı organdar tarapınan da joba ayasında birqatar şaralar atqarıluda. Negizinen öñirlerde kieli jerlerdiñ infraqwrılım damıtu (kögaldandıru, abattandıru, joldar salu), aşıq aspan astında muzeyler aşu, arheologiyalıq, restavraciyalıq jwmıstar jürgizu, derekti fil'mder tüsiru tärizdi şaralar qarastırılğan.

- Ükimet otırısında «Tilderdi qoldanu men damıtudıñ 2011-2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasınıñ» ötken jılğı qorıtındısın jasağan kezde terminologiya salası turalı aytqan ediñiz. Jalpı, şeteldik terminderdi qazaq tiline beyimdeu, Ahmet Baytwrsınwlışa aytqanda «Qazaqtıñ tiline kirgen sözge qazaqtıñ şapanın jauıp, tımağın kigizip kirgizu» jwmısı qalay jürgizilgeli jatır?

- Qazaqstanda tilderdi qoldanu men damıtudıñ 2011-2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasında qazaq tiliniñ terminologiyalıq qorın retteu, atap aytqanda, Komissiya bekitken terminderdiñ ülesin arttıru jöninde talap qoyılğan. Qazirgi tañda, qazaq terminologiyası älemdik teoriyalıq-qoldanbalı jetistikterge süyene otırıp, birşama damu satısına köterildi. Qazaq terminologiyasınıñ keyingi damu kezeñinde QR Wlttıq Ğılım Akademiyasınıñ akademikteri Äbduäli Qaydar, Ömirzaq Aytbaywlı sındı ğalımdarımız jetildirgen termin qabıldau qağidattarı bügingi küni basşılıqqa alınıp keled. Bwl qağidattar halıqaralıq täjiribege negizdelgen.

Qazaq tilindegi qoldanıstağı köptegen terminderdiñ ekstralingvistikalıq, sayasi jağdaylarğa baylanıstı, şet tilderden, köbine latın, grek tilderinen orıs tili arqılı qabıldanğanı belgili, al orıs tiliniñ köptegen terminderi şet tilderden öz tiline beyimdeu jolımen qabıldanğan. Osığan baylanıstı büginde Ükimet janındağı Respublikalıq terminologiya komissiyası qazaq tiliniñ özindik bolmısın saqtau maqsatında termin qabıldauda «töl sözderimizge basımdıq beru», «türki tilderinen termin alu», «terminderdi qazaq tiliniñ zañdılığına bağındırıp qabıldau» siyaqtı qağidattardı basşılıqqa aladı. Atap aytqanda, olar bayırğı qazaq leksikası (käsibi leksika, dialektizm, eskirgen leksika, auızeki til ülgileri jäne t.b.) sözderiniñ qorın barınşa paydalanu, basqa türki tilderiniñ oñ täjiribesin termin şığarmaşılığında eskeru, halıqtardıñ arasındağı ekonomikalıq, mädeni, ğılımi-tehnikalıq baylanıstardı jüzege asıru üşin qajetti internacionaldıq terminderdi qoldanudı qazaq orfografiyasınıñ zañdarına bağındıru jolımen iske asıru, ğılımnıñ, tehnikanıñ salalıq ayalarında semantikası nemese nısanı boyınşa tegi jağınan jaqın terminderdiñ qoldanıluın üylestiru, wlttıq jäne internacionaldıq terminderdiñ tabiği tepe-teñdigin saqtau qağidattarın basşılıqqa aluğa basa mən bermek.

Osı jılğı komissiyasınıñ otırısında Elbasınıñ 10 qañtardağı Qazaqstan halqına Joldauında atap ötken terminologiya twrğısınan qazaq tilin halıqaralıq deñgeyge jaqındatu jönindegi tapsırması talqılandı. Komissiya otırısında bwrın bekitilgen halıqaralıq terminder qayta qaraldı. Biılğı jıldıñ mamır ayında «Terminjasam qağidattarı jäne wlttıq terminologiya mäseleleri» taqırıbında terminolog ğalımdardıñ qatısuımen   respublikalıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya josparlanğan.  Konferenciya jwmısında terminjasamnıñ ğılımi qağidattarı, wlttıq terminologiyalıq qor,  salalıq terminologiyanıñ özekti mäseleleri, qazaq tiliniñ latın grafikasına köşiriluine baylanıstı tuındaytın  terminologiyalıq  mindetter, wlttıq terminqordıñ elektrondıq bazasın jasaudıñ ğılımi-täjiribelik negizderi jäne t.b. mäseleler qarastırılatın boladı.

Jalpı terminologiyalıq jwmıstardı jüyelendiru, terminderdi birizdendiru, halıqtıñ terminderge qoljetimdiligin qamtamasız etu maqsatında «termincom.kz» saytı aşılğanın eske sala ketkim keledi. Bwl saytta bekitilgen terminder, salalıq terminologiyalıq sözdikter, terminologiyanıñ teoriyalıq mäselelerine qatıstı materialdar qamtıldı. Sonday-aq sayt arqılı kez kelgen adam terminderge qatıstı öz pikirin bildire aladı. Qazirgi uaqıtta terminderdiñ birizdi qoldanıluın qamtamasız etu - terminologiya salasındağı eñ özekti mäsele. Osı rette Terminkom bekitken terminderge mindetti sipat beru maqsatında, halıqaralıq täjiribeni negizge ala otırıp, salalıq terminderdi Wlttıq standartpen bekitu mäselesi qarastırıluda.

- Ötken jıldıñ 4 jeltoqsanında ötken Ükimet otırısında otandıq jazuşılardıñ tuındıları älemniñ jetekşi 6 tiline audarılatının mälim etken ediñiz. Büginge deyin şığarmaları şet tilderge audarılatın jazuşılar men aqındardıñ tizimi jasaldı ma? Jasalmasa, ol tizim qalay belgilenedi?

- Memleket Basşısınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamalıq maqalasında aytılğan mindetterdiñ biri - «Jahandağı zamanaui qazaqstandıq mädeniet» jobası. Ministrlik osı joba ayasında ruhani mädenietimizdiñ üzdik tuındıların jahandıq älemge tanımal etu üşin birqatar jwmıstardı jürgizip jatır. Sonıñ işinde, şet elge tanıstıruğa wsınılatın qazaqstandıq körkem ädebiet avtorlarınıñ şığarmaların Birikken Wlttar Wyımınıñ 6 tiline (orıs, ağılşın, qıtay, arab, ispan, francuz) audaru jwmıstarın jürgizu qolğa alınğan.

Büginde elimizdiñ aqın-jazuşıları men ädebietşilerdiñ, ädebi sınşılar men belgili suretşiler qatarınan ädebiet (proza jäne poeziya) pen körkemsuret öneri boyınşa sarapşılıq top qwramı jasaqtaluda. Zamanaui mädeniettiñ üzdik ülgilerin irikteu men qalıptastıru jwmıs tobınıñ naqtı irikteu kriteriyleri körsetilgen erejege säykes jürgiziledi. Jobanıñ nätijesinde poeziya jäne proza janrları boyınşa «Zamanaui ädebiet antologiyası» (2 kitap) BWW-nıñ 6 tilinde basıp şığarılatın boladı.

Sonday-aq, ministrlik jergilikti atqaruşı organdarmen birlese «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında «Ädebi ölketanudı damıtu» jobasın jürgizedi. Osığan oray bizdiñ ministrlik Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşeleri men qoğam qayratkerleriniñ qatarınan jwmıs tobın qwrdı. Atalğan jwmıs tobı Qazaqstannıñ öñirleri turalı biregey materialdar men olardıñ avtorların jinau boyınşa jwmıstardı atqaratın boladı.

- Eş jarnamasız, büginniñ özinde turistik brendimizge aynalğan, turister jii barıp twratın orındarımızdı atay alasız ba?

- Ärine, Qazaqstannıñ brendi retinde älemge äygili «Medeu» mwzaydının, «Şımbwlaq» tau-şañğılıq kurortın, Qazaqstannıñ Şveycariyası atalıp ketken Burabay kurorttıq aymağın, Kaspiy teñizin atap öter edim. Soñğı kezde Alaköl aymağındağı jağajay turizmi qarqındı damıp keledi. Bwl destinaciyalar jarnamanı naqtı qajet etpegenmen, jarnama qazirgi uaqıtta mañızdı röl atqaradı. Jarnama kündelikti ömirimizdiñ qwramdas böligine, özindik zañdılıqtarı bar qoğamdıq qwbılısqa aynaldı. Sondıqtan, uaqıttıñ ağımına say jarnama qajet bolıp tabıladı.

- Swhbat bergeniñizge rahmet. İsiñiz alğa basa bersin!

Abai.kz

 

 

 

42 pikir