Euraziyashylyq pen demokratiyanyng araqatynasy – qazirgi sayasy oidaghy eng manyzdy iydeologiyalyq әri filosofiyalyq shiyelenisterding biri. Alghash qaraghanda búl eki úghym bir-birine ýilespeytindey kórinedi: demokratiya, әsirese onyng batystyq liyberaldyq týri, әmbebap jeke qúqyqtargha, konstitusiyalyq shekteulerge jәne pluralizmge negizdelse, euraziyashylyq órkeniyettik biregeylikke, mәdeny erekshelikke jәne geosayasy egemendikke basymdyq beredi. Alayda terenirek jaslghan taldau búl jerde qarapayym qarama-qayshylyq emes, tariyh, geografiya jәne legitimdilik turaly bәsekeles týsinikter qalyptastyrghan kýrdeli ózara yqpaldyng bar ekenin kórsetedi.

Búl baylanystardy týsinu ýshin ýsh dengeyli taldau jasau kerek. Atap aitqanda: demokratiyanyng filosofiyalyq negizderi, Reseydegi euraziyashylyqtyng intellektualdy bastaulary jәne Týrkiyadaghy euraziyashylyqtyng geosayasy qayta saralanuy. Osy ýsh baghytty biriktire qarastyrghanda, shynayy qaqtyghys demokratiya men euraziyashylyqtyng arasynda emes, әmbebap liyberalizm men órkeniyettik egemendikting arasynda ekeni aiqyndalady.

1. Demokratiya: әmbebap qaghida ma, әlde tarihy erekshelik pe?

Qazirgi liyberaldyq demokratiya Aghartushylyq dәuir filosofiyasynan jәne Djon Lokk, Djon Stuard Mill siyaqty oishyldardyng enbekterinen bastau alady. Onyng negizgi qaghidalary:

Biylik halyqtyng kelisimi men qoghamdyq sharttyng negizinde tuyndaydy;

Jeke adamnyng qúqyqtary memleket mýddesinen basym;

Biylik tarmaqtargha bóline otyryp, konstitusiyalyq tejemelik әri tepe-tendik tetikterimen shektelui tiyis;

Pluralizm men oppozisiya sayasy ómirding zandy, qajetti, ajyramas elementteri bolyp tabylady.

Tarihy túrghydan liyberaldyq demokratiya Batys Europagha tәn birqatar erekshe jaghdaylarda qalyptasty: diny qaqtyghystar, burjuaziyalyq revolusiyalar, industriyalanu, sekulyarizasiya. Uaqyt óte kele demokratiya әmbebap ýlgige ainaldy. Dәl osy әmbebaptyqqa degen talap, talpynys euraziyashylyq tarapynan syngha alynady. Osy jerde kelesidey negizgi filosofiyalyq saual tuyndaydy: demokratiya – býkil adamzatqa mindetti әmbebap qúndylyq pa, әlde belgili bir tarihiy-mәdeny erekshelikterden tuyndaghan sayasy modeli me?

1. Reseylik euraziyashylyq: órkeniyet – sayasy negiz

Euraziyashylyq alghash ret HH ghasyrdyng basynda emigrasiyadaghy reseylik oishyldar, sonyng ishinde Nikolay Trubeskoy men Petr Savitskiy tarapynan negizdeldi. Olar Resey Europa da emes, Aziya da emes, ózindik tarihy taghdyry bar derbes euraziyalyq órkeniyet dep eseptedi.

Kenes Odaghy ydyraghannan keyin búl iydeyany Aleksandr Dugin qayta jandandyrdy. Onyng «Geosayasat negizderi» enbeginde kóppolyarly әlem iydeyasynyng artyqshylyqtary saralanyp, Batystyng birpolyarly ýstemdigine qarsylyq aiqyn kórinis tapty.

Reseylik euraziyashylyqtyng negizgi tújyrymdary:

Órkeniyetter kóp, әr týrli jәne bir-birine tenestirilmeydi;

Liyberalizm – tek bir órkeniyettik modeli;

Álem bir ortalyqqa emes, birneshe órkeniyettik ortalyqtargha negizdelui tiyis.

Osy túrghydan alghanda, liyberaldyq demokratiya, demokratiya bolghany ýshin emes, әmbebap norma retinde úsynylghany ýshin synalady. Euraziyashylyq sayasy legitimdilikti daralyqtan (individualizm) tarihiy-mәdeny sabaqtastyqqa qaray oiystyrady.

III. Týrkiyalyq euraziyashylyq: geosayasy egemendik

Týrkiyadaghy euraziyashyldyq (Avrasyacılık) reseylik núsqadan ózgeshe qalyptasty. Ol metafizikalyq órkeniyettik teoriyadan góri geosayasy strategiyagha kóbirek negizdeledi.

Týrkiya Respublikasynyng negizin qalaushy Mústafa Kemali Atatýrik batystyq qúndylyqtardy siniruge baghyttalghan reformalar jýrgizip, eldi NATO siyaqty qúrylymdargha jaqyndatty. Alayda Euroodaqqa mýshelik prosesining bayaulauy, aimaqtyq qaqtyghystar jәne batyspen sayasy kelispeushilikter keybir toptardy balama baghyt izdeuge iytermeledi. Búl kózqarasty qoldaushylardyng qatarynda Doghu Perinchek jәne ol basqaratyn Otan partiyasy erekshe oryn alady.

Týrkiyalyq euraziyashylyq kelesidey qaghidalardy úsynady:

Últtyq egemendik – syrtqy sharttardan joghary;

Strategiyalyq әriptestik Reseymen, Qytaymen jәne Ortalyq Aziya elderimen damuy tiyis (kópvektorly sipatta boluy kerek);

Batystyng sayasy talaptary ishki túraqtylyqqa núqsan keltirui mýmkin. Demokratiyanyng ózi mәsele tudyrmaghandyghymen, onyng syrttan baqylaugha alynuy, syrttan baghalanuy, syrttan saralanuy mәsele tudyruy mýmkin.

1. Tújyrymdamalyq qayshylyqtar

Euraziyashylyqtyng reseylik núsqasynda da, týrkiyalyq núsqasynda da demokratiyalyq qaghidalargha qatysty ýsh basty shiyelenis bayqalady:

Jeke túlgha men újymdyq biregeylik arasyndaghy qayshylyq.

Ámbebaptyq pen órkeniyettik kóptýrlilik arasyndaghy qayshylyq.

Institusionaldyq shekteu men egemen biylik arasyndaghy qayshylyq.

Búl qayshylyqtardyng tújyrymdamalyq sipatta boluyna qaramastan enserilmeytin, qaytarylmas sipatqa ie emes.

1. Órkeniyettik konstitusiyalyq demokratiya

Eger demokratiyanyng institusionaldy negizderin:

biylik instituttaryn saylau arqyly qalyptastyru,

tiyimdi әri legitimdi sayasy ókildik,

esep berushilik pen jauapkershilik,

halyq kelisimi men egemendigi siyaqty negizgi mehanizmder jiyntyghy retinde qarastyrsaq, onda onyng әr týrli órkeniyettik ortada jýzege asa alatyndyghyna kóz jetkizemiz. Al euraziyashylyqty demokratiyagha qarsy emes, sayasiy-mәdeny egemendikti qorghau teoriyasy retinde týsinsek, onda ol avtoritarizmmen tenestirilmeui tiyis.

Osylaysha, «órkeniyettik konstitusiyalyq demokratiya» modeline negizdelgen jana jýielik úsynystargha jol ashugha bolatyn sekildi. Búl jýiening negizgi qaghidalary retinde:

tarihy qauymdastyqqa negizdelgen egemendik;

shynayy saylau arqyly legitimdilik;

mәdeny dәstýrlerge beyimdelgen instituttar;

ishki pluralizmdi qorghaudy qarastyrugha bolady.

Búl modelide demokratiya – forma, euraziyashylyq – mazmún rólin atqarar edi.

Reseylik filosofiyalyq euraziyashylyq, týrkiyalyq geosayasy euraziyashyldyq jәne demokratiyalyq teoriyany biriktirip qarastyrghanda, mәsele demokratiya men euraziyashyldyqtyng qarama-qayshylyghynda emes ekeni bayqalady. Negizgi talas әmbebap liyberalizm men órkeniyettik egemendik arasynda jatyr.

Osy oidan tuyndaytyn sayasy legitimdilikting bolashaqta kelesi qaghidalargha arqa sýieui mýmkin:

egemendik, esep berushilik pen jauapkershilik;

újymdyq biregeylik pen jeke qúqyqtar;

órkeniyettik aluantýrlilik pen demokratiyalyq proseduralar.

Osy túrghydan alghanda, euraziyashylyq pen demokratiyanyng araqatynasy qayshylyq emes, kóppolyarly әlem jaghdayynda sayasy ózin-ózi aiqyndaudyng ýzdiksiz dialogy retinde qarastyryluy mýmkin.

Shynghys Ergóbek

sayasattanushy

Abai.kz