Senbi, 19 Qazan 2019
Ğılım-bilim 4452 72 pikir 25 Säuir, 2018 sağat 15:39

Latın älipbii ülgisine jaña wsınıs

Abaydıñ zamanına deyingi oqiğalardı bılay qoyğanda, odan beri ötken 114 jıl işinde qazaq halqı tarihtıñ tayqazınında tayday tulap qaynap, aram köbikteri ayausız alınıp, odan bülkildep babımen pisip, bügingi zamanğa jetti. Abay aytqan orıstıñ tili ekinşi tilimizge aynalıp, jappay sauattanıp aldıq. Äytse de qazaq halqı üşin orıs tili öz missiyasın orındap bitkeni tarihi şındıq. Äri qaray damu üşin IT-tehnologiya salasın «jaulap alğan» latın tilin meñgeru qajet. Tipti külli älemmen tike tiresken Reseydiñ özi de 10-20 jıldan keyin latın ärpine köşuge mäjbür boluı mümkin. Bwl zaman talabı...

Qazaq halqınıñ latındıq ülgidegi jaña älipbi jüyesine köşuine iştey qarsılıq körsetip jürgen Reseyde latın ärpine köşu äreketi 1680-1690 jj. jazbalardan bayqaladı. Petr I patşa twsında kirillica men latın äripterin jarım-jartılay qamtığan azamattıq äripter engizildi. HİH ğ. orıs tilin latın älipbiine köşirudiñ jekelegen jobaları payda boldı. [1] 2000 jıldan bastap Reseydiñ latın ärpine köşkeni jön degen maqalalar qılañ bere bastadı. [2]

1920 jıldardan bastap KSRO twsında jappay latın ärpine köşiru jürgizildi. Osı nauqanğa säykes Qazaq KSR-inde 1929-1940 jj. arasında joğarıdan tañılğan latın älipbii, sol kezde qoldanılıp jürgen arab äripteri negizindegi älipbidi almastırdı. [3] Arada ğasırğa juıq uaqıt ötkende jaña ülgidegi latın älipbiin özimiz tañdau jasap qayta qabıldağalı otırmız. Latın älipbiiniñ mäselesine kirisip ketuimizdiñ sebebi, şamamen 4-5 jıldan keyin qazaq elinde barlıq resmi jäne resmi emes jazba mädenieti tügeldey osı latın älipbii negizinde jürgiziletindigin sezinuden tuındap otır. Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2018 jılğı 19 aqpandağı № 637 Jarlığında jariyalanğan jaña älipbide diakritikalıq belgiler qoldanıladı. Alısqa barmay-aq, özim jwmıs isteytin mekemeniñ IT-tehnologiya salasınıñ mamandarı jer-kökten izdep, osı soñğı älipbidi äli taba almay otır. Onıñ üstine, diakritikalıq tañbamen belgilengen «surettik» beynedegi 6 (altı) äripti 60-qa juıq kez-kelgen älemdik ğalamtor (1 glossariy) jüyesiniñ «esikteri men tesikteri» bolıp tabılatın bir de bir brauzer (mısalı, Microsoft Internet Explorer, Mozilla Firefox, Opera, Yandex, Rambler-Brauzer, Google Chrome) [4] eşqaşan da iş tartıp qabıldamaytını belgili. YAğni, latın älipbiimen qazaqşa jazılğan sözder tüsiniksiz simvoldarmen beriletin boladı. Odan qalsa, balalarımız ben nemerelerimizdiñ latın älipbii boyınşa dwrıs oqıp, bilim aluına järdemdesuimiz üşin jaña älipbidi äueli özimiz jaqsı biluimiz kerek jäne t.t. Sol sebepti, aqırı qabıldaytın bolğan soñ, latın älipbiiniñ eñ oñdı ülgisin qabıldauğa atsalısuımız azamattıq parızımız bolmaq.

2017 jılğı 12 säuirde «Egemen Qazaqstan» respublikalıq gazetinde Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti – Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalası jariyalandı. Osı maqalanıñ «İİ.  Tayau jıldardağı mindetter» attı böliginde Elbasımız: «Men 2012 jılğı jeltoqsan ayında jariya etken «Qazaqstan-2050» Strategiyasında «2025 jıldan bastap latın älipbiine köşuge kirisuimiz kerektigin» mälimdedim. Bwl – sol kezden bastap, barlıq salalarda biz latın qarpine köşudi bastaymız degen söz» dep şegelep ayttı. [5]

Kündelikti san-salalı twrmısta qoldınılatın «Sandıq» (Digital) IT-tehnologiyanıñ kürdeli tañbalarımen bite qaynasıp ketui üşin qazaqşa ülgidegi latın äripteriniñ astı-üsti, ortasına qoyılatın sızıq-belgilerdiñ (ǠÄǢÊÕÝŁŖŲŢ jäne t.t.) bolmağanı jaqsı edi. Nege deseñiz, europanıñ eñ beldi memleketteri bolsa da, qazirgi francuz, nemis, ispan jäne özimizdiñ türki t.b. elderdiñ älipbileri negizinde jazılğan sözderdi ğalamtordıñ joğarıda aytqan brauzerleri «qabıldamaytınına» öziñiz de talay kuä bolğan bolarsız dep oylaymız. Jalpı latın älipbii men onıñ ğılımi-taldaulıq twjırımdamaların ğalamtordan oñay tauıp alıp, keñirek tanısuğa boladı. [6]

Düniejüzilik deñgeydegi tañbalardı kodtau standartı (Unicode [7]) latın älipbiine qatıstı barlıq äripter men tañbalardı büge-şegesine deyin nömirlep rettep qoyğan. Ğalamdıq atışulı konsorciumdar bekitken «Unicode/ISO/IEC 8859-1» [8] standartınan bir ğana nükte-ütir-sızıqqa auıtqu, bir qarın maydı şiritken «qwmalaqtıñ» tap özi boladı. Sol sebepti osı reformağa jwmsalatın qıruar qarajattı jelge şaşpau üşin jaña älipbidi asıqpay, aq-qarasın äbden ajıratıp alıp qabıldağanımız dwrıs boladı.

Aldağı mıñ jıldan keyin Jer betinde Wlıbritaniya (Angliya) degen azulı el bolmauı da mümkin, biraq ağılşın tili mıñdağan jıldar boyına älemdik qatınas tili qızmetin atqara beretin boladı. Sebebi, bükil IT-tehnologiya osı 26 latın ärpine negizdelgen. Ejelgi şumer-babıl, grek, islamdıq arab tilderiniñ (2-6 glossariy aralığı aralığı) tarihında osınday ürdister bolğanı belgili. Endigi jerde basqa äriptermen almastıru öte qımbatqa tüsetin İT-tehnologiya salasındağı latın äripteri, älemdik twrğıda «mäñgilik» ğılım tili bolıp qaluı mümkin ekenin alıstı boljay biletin bizdiñ Elbasımız siyaqtı sayasatkerler öte jaqsı tüsinip otır. Biraq Elbası aldında «wpay» jinağısı kelgender bwl mañızdı isti özara taytalasqan kökpar jarısqa aynaldırıp jibergendey seziledi.

1 suret. Astı-üstine ütir-nükteler qoyu arqılı jasalğan jaramsız älipbi

2017 jılğı 29 mamırda Avstriyadağı Qazaqstan elşisi Qayrat Sarıbay mırza bolaşaq qazaq älipbii 35 äripten twratın boladı dep, 1 surettegi äripterdi körsetkende, [9] «mässağan, mına äripterdi İT-tehnologiya da, Ğalamtor (Internet – 6 glossariy)   da qabıldamaydı ğoy» dep şoşıp ketken edik. Söytsek, bwl «äzil-qaljıñı tausılmaytın» Ükimetimizdiñ latın äripterin qoldanatın europadağı şet memleketterdiñ jäne bauırlas Türkiyanıñ «tamırın basıp körgen» äreketi eken. Arada bes ay uaqıt ötkende jaña älipbidiñ «jırı» bastaldı...

2 suret. İ ülgi: Taza latın äripteri negizinde jasalğan qazaq älipbiiniñ jobası*

* Jaña älipbidiñ birinşi ülgisinde sırt közge körinbeytin dwrıs jüyelilik bayqaladı.

3 suret. İ ülgi: Digraftardıñ kömegimen oqılatın – «ğ, ç, ş, j» ärip tañbaları:

4 suret. İ ülgi: Digraftardıñ kömegimen oqılatın – «ä, ö, ü» ärip tañbaları:

5 suret. İ ülgi: Digraftıñ kömegimen oqılatın – «ñ» ärip tañbası:

Elbasımızdıñ maqalası şıqqannan keyin arada tura bes ay ötkende (11.09.2017 jıl) Ş.Şayahmetov atındağı tilderdi damıtudıñ respublikalıq üylestiru-ädistemelik ortalığınıñ direktorı f.ğ.d. Erbol Tileşov latın äripteri negizindegi qazaq älipbiiniñ jaña ülgi jobasın Mäjilis deputattarına tanıstırdı. Joğarıdağı jaydan keyin, eşbir ütir-nüktesiz berilgen latın äripteriniñ qazaqşa jaña älipbi ülgisin körgen soñ ğana köñilimiz ornına tüsti (2 suret).

6 suret. İİ ülgi: Apostroftar negizinde jasalğan qazaq älipbiiniñ jobası

Qazaq tiline tän «ñ» ärpi – digraf (7 glossariy), al «ä, ö, ü, ğ, ç, ş, j» äripteri digraftar jüyesin qoldanu arqılı oqılatın boladı. Jaña latın älipbiin äzirleuşiler äzirge bwl joba ekenin eskertip, soñğı nwsqa ğwlamalardıñ pikirin eskeru arqılı jasalatının mälimdedi. [10] Biraq, nege ekeni belgisiz, köp wzamay bwl jobadan Ükimetimiz bas tarttı. Bir jağınan ol da dwrıs şeşim boldı. Sebebin tömende aytamız...

Qazaq tili älipbiin kirillicadan latın grafikasına köşiru turalı Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2017 jılğı 26 qazandağı № 569 Jarlığımen engizilgen eski älipbi ärip janına qoyılatın apostroftarmen (8 glossariy) belgilendi.

7 suret. İİİ ülgi: Diakritikalıq belgiler negizindegi qazaq älipbiiniñ jobası

«Qazaq tili älipbiin kirillicadan latın grafikasına köşiru turalı» Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2017 jılğı 26 qazandağı № 569 Jarlığına özgeris engizu turalı Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2018 jılğı 19 aqpandağı № 637 Jarlığında jariyalanğan jaña älipbide diakritikalıq belgiler (9 glossariy) qoldanılatın boldı. Biraq, ğalamtordı paydalanuşılar «Şığıs Qazaqstan» sözi qwlaqqa türpidey, közge oğaştau körinetin bolğandıqtan, bwl joba dereu toqtatıldı.

Jaña älipbi özgertuge bolmaytın «Qwran» emes dep onı 1 jılğa jetpeytin uaqıtta eki ret özgertudiñ keri äseri de boldı. Joğarğı basşılar aldında «wpay» jinağısı kelgen kişi basşılar 26.10.2017 jılğı älipbi ülgisi boyınşa qıp-qızıl aqşağa memlekettik mekemelerdiñ, kabinetterdiñ atauların jazıp qoydı. Jaña älipbi boyınşa (19.02.2018 jıl) ataulardı tağı da özgertu üşin qomaqtı qarajat jwmsau qajet. Eñ jamanı, jaña älipbige eldiñ senimin joğaltıp aluımız mümkin. Osı jobamen aynalısıp jatqan memlekettik mekemeler jaña älipbi «wpay» jinaytın sport jarısı emes, «Mäñgilik el» bolğısı keletin qazaq wltınıñ mıñdağan jıldarğa eseptelgen bolaşağı ekenin jaqsılap tüsinip aluı tiis, sonda ğana is alğa basadı...

Äldebir jaña isti qolğa alğanda, ötken tarihımızdı elep-ekşey otırıp jüzege asırudı üyrenetin uaqıt jetken siyaqtı. Osı maqalanı jazu barısında IT-tehnologiyanıñ jetistikteri men negizinen ağılşın tilindegi ädebietterdi molınan paydalandıq. Eger biz siyaqtı paqırdıñ pikirimen sanasatın köz ben qwlaq bolsa, bizge säl ğana özgertuler engizu arqılı qayta jasalğan İ ülginiñ wnaytının aytqan bolar edik. Tek digraftar (qosaqtalğan eki ärip) emes, qajet bolsa trigraftardı (qosaqtalğan üş ärip) orındı qoldanu arqılı IT-tehnologiya men ağılşın tildi älemniñ «esigi men tesigine» erkin kirip şığuğa boladı. Bwl jağdayda joğarıda aytqan «Unicode/ISO/IEC 8859-1» qatañ da qatal erejeleri [7] [8] latın äripteri negizindegi qazaqtıñ jaña älipbiine eşbir kedergi jasay almaydı.

  1. Jalpı latın äripteri negizindegi qazaq älipbiiniñ üş ülgisine ortaq bir kemşilik bar. Jaña latın älipbiiniñ jobaları bärin taza aq paraqtan bastauğa arnalğanday äser qaldıradı. Ötken tarihımızdağı kirillicamen jazılğan jazbalardı jaña latın älipbiimen jazuğa äreket jasar bolsaq, keybir eski kirill äripteriniñ jaña äriptik balaması qazaqı latın älipbi qorında joq ekenin köremiz. Sonda wrpaqtarımız ötken tarihımız dwrıs jazılmasa, onı qalay tanidı?
  2. Bwl jobanı jüzege asıruğa eñ bastan qazaq tilin jaqsı meñgergen İT-tehnologiya salasınıñ mamandarın da til mamandarımen birge qatıstıru qajet edi. Olar joğarıda biz aytqan qiındıqtarmen sonau 1990 jıldardan beri alısıp kele jatqanı belgili. [11] Latın äripteri negizindegi qazaqtıñ jaña älipbiinde 26 ärip bola ma, älde eskişe 42 ärip bola ma, mañızdı närse ol emes. Mañızdı närse, qazaqtıñ jaña älipbi äripteri keşendi türde komp'yuterdiñ pernetaqtasınan (klaviatura) oñay tabılıp, jadımızğa oñay saqtaluı kerek. Sonda latın ärpi negizindegi jaña pernetaqtalardı şığarudıñ qajeti bolmaydı (yağni qıruar memleket qarajatı ünemdeledi) jäne jaña älipbidi meñgeru elge qiın bolmaydı. Äri qaray ağılşın tilindegi materialdardıñ 70-80 payızın tüsinetindey etip avtomattı onlayn audarğıştar bir sekund işinde qalasañ qazaqşa, qalamasañ orısşalap audarıp beredi.
  3. Jaña älipbi jobasında tötenşe jañaşıldıq engizudi közdegen «populizm» emes, bir maqsattı közdegen salqın (holodnıy) amal-esep (rasçet) qajet. Eñ birinşi kezekte eldi köp äurege tüsirmeudi birinşi kezekke qoyğanımız dwrıs. Qazaq eliniñ jastarı, qazirgi uaqıtta äleumettik jelilerde aqparat almasqanda, köbinese ğalamtorda älemniñ barlıq tilderine audaratın «Google» audarma brauzerin [12] paydalanadı. Bwl brauzerde qazaqtıñ sözderin astı-üstinde arnayı belgileri bar äripterimen transkripciyalaydı. Mısalı, «Qazaqtıñ wlttıq küntizbesi» sözin «Qazaqtıñ ulttıq küntizbesi» dep jazadı. YAğni, külli älem qoldanatın bwl äygili sözdikke, jaña ülgidegi älipbi äripterin endirudi wmıtpau qajet t.t.

Özimiz tüzgen algoritm negizinde jasalğan jaña älipbi jüyesinde 26 latın ärpiniñ bärin paydalanıp otırmız. Sebebi, IT-tehnologiya men basqa «sandıq [Digital]» salalarda ärbir latın ärpiniñ öz ornı bar. Kündelikti twrmısta 1-den 26-ğa deyingi – jeke ärip türindegi («A» men «Z» äripteriniñ aralığı) jäne 27-den 33-ke deyingi qos äripti digraf äripter türindegi («Ä» men «J» äripteriniñ aralığı) latın äripteri qoldanıladı. Kirillicamen jazılğan tarihımız ben jäne t.b. jazbalardı jaña älipbige köşiru ayaqtalıp bitkenşe jäne «ötpeli kezeñde» jaña älipbige eldiñ közin üyretu üşin 34-ten 42-ge deyingi («Ç» men «YA» äripteriniñ aralığı) qos äripti digraf jäne üş äripti jalğız trigraf (37-şi Ssi ssi – Şş) türindegi latın äripteri uaqıtşa qoldanılıp, birte-birte qoldanıstan şığarıladı.

Mwnda digraftardıñ soñğı ärpine juıq türde – dauıstı dıbısqa säykes keletin tek qana «i» jäne juıq türde – dauıssız [qatañ, twyıq] dıbısqa säykes keletin tek qana «h» äripteri algoritm boyınşa kezektesip qoyılıp otıradı. Bwl jaña älipbidi jadımızğa saqtaudı äldeqayda oñaylatadı. Bwğan deyingi 1-jobadağı digraftar soñına dıbıstaluı wqsas dep bwdan basqa äripterdi jüyesiz tirkestire beru jaña älipbidi üyrenudi qiındatatını sözsiz edi. Biz tüzgen algoritm negizinde tüzilgen latın äripteri negizindegi qazaqtıñ jaña älipbiin qoğamımız köp qiındıqsız meñgerip ketedi dep oylaymız.

1 keste. IV ülgi: Joğarıdağı üş eskertpeniñ negizinde özimiz tüzgen älipbi jüyesi

  1. Latın äripteri negizindegi jaña qazaq älipbii (Q.Ä.Qambar jasağan ülgi)
Aa Bb Ss Dd Ee Ff Gg
1 Aa 2 Bb 3 Cc 4 Dd 5 Ee 6 Ff 7 Gg
Hh İi Üü Kk Ll Mm Nn
8 Hh 9 Ii 10 Jj 11 Kk 12 Ll 13 Mm 14 Nn
Oo Pp Qq Rr Cc Tt Uu
15 Oo 16 Pp 17 Qq 18 Rr 19 Ss 20 Tt 21 Uu
Vv Ww Hh Zz Ää Ğğ
22 Vv 23 Ww 24 Xx 25 Yy 26 Zz 27 Ai ai 28 Gh gh
Ii Ññ Öö Şş Jj Çç Ee
29 Ji ji 30 Nh nh 31 Oi oi 32 Sh sh 33 Zi zi 34 Ch ch 35 Ei ei
Ee Şş YUyu '' '' Yy YAya
36 Eh eh 37 Ssi ssi 38 Jh jh 39 Xi xi 40 Xh xh 41 Yi yi 42 Yh yh
  1. Qazirgi kezde qoldanılatın 42 kirill äripteriniñ ornalasu reti
1 Aa 2 Ää 3 Bb 4 Vv 5 Gg 6 Ğğ 7 Dd
8 Ee 9 Ee 10 Jj 11 Zz 12 Ii 13 Yy 14 Kk
15 Qq 16 Ll 17 Mm 18 Nn 19 Ññ 20 Oo 21 Öö
22 Pp 23 Rr 24 Ss 25 Tt 26 Uu 27 Ww 28 Üü
29 Ff 30 Hh 31 Hh 32 Cc 33 Çç 34 Şş 35 Şş
36 '' 37 38 İi 39 '' 40 Ee 41 YUyu 42 YAya
  1. Qazirgi kezde qoldanılatın 26 latın äripteriniñ ornalasu reti
1 Aa 2 Bb 3 Cc 4 Dd 5 Ee 6 Ff 7 Gg
8 Hh 9 Ii 10 Jj 11 Kk 12 Ll 13 Mm 14 Nn
15 Oo 16 Pp 17 Qq 18 Rr 19 Ss 20 Tt 21 Uu
22 Vv 23 Ww 24 Xx 25 Yy 26 Zz    

Latın äripteri negizindegi qazaqtıñ jaña älipbi jobasımen tanısıp boldıq. Biraq jaña älipbidiñ lingvistik zañdılıqqa säykes tüzilgen fonetikalıq transkripciyasın äli körgenimiz joq. Ol däl qazirgi kezde qajet emes siyaqtı bolıp köringenimen, uaqıt öte kele ömirdiñ özi bwl mäseleni aldımızğa köldeneñ tartatının boljap bilu üşin asa ğwlama boludıñ qajeti joq. Eger joğarıdağı latın äripteri negizindegi jaña älipbidiñ jobasın jasauşılar qazaqtıñ jaña älipbiine mindetti türde qajet fonetikalıq transkripciyanı jasaytın bolsa, tömendegi 8 surette körsetilgen ağılşın tili ülgisindegi fonetikalıq transkripciyanı köşirip almauın ötinemiz. Nege?

8 suret. Ağılşın tilindegi fonetikalıq transkripciyanıñ 45 tañbası

Älemdegi eñ kemel degen ağılşın tiliniñ özi bärimiz biletindey – fonetikalıq transkripciyanı paydalanadı. Francuz lingvisti Paul' Eduard Passi (fr. Paul Édouard Passy, 1859-1940) – 1886 jılğı Halıqaralıq fonetikalıq älipbi ülgisin äzirleuşilerdiñ bireui. Osı ğwlama ğılımi aynalısqa tik bwrıştı jaqşağa alınıp jazılatın fonetikalıq transkripciyanıñ simvoldarın endirgen. Eñ damığan dep esepteletin ağılşın tilinde 26 ärip jäne 44 dıbıs bar (olardıñ 20-sı dauıstı, 24 dauıssız dıbıs). YAğni, 6 dauıstı äripke – 20 dauıstı dıbıs säykes keledi. [13] Är türli orında twrğan ärip är türli oqıladı. Bwl jağday älemniñ barlıq tilderine ortaq mäsele dep aytuğa boladı.

Körip otırğanımızday, ağılşın tilindegi fonetikalıq transkripciya tañbalarınıñ bäri de latın äripterinen qwralmağan. Bwlardıñ işinde ağılşındar latın ärpimen jazğanğa deyin qoldanılğan ejelgi ata-babalarınıñ keybir äripteri bar. Latın äripteri negizindegi qazaqtıñ jaña älipbiine de mindetti türde «fonetikalıq transkripciya tañbaları» qajet. Jaña älipbidi qalıptastıra almay jatqanda, qosımşa tañbalardı qaydan tabamız dep bas qatırudıñ qajeti joq. Bwl salada bizderge äldeqaşan «öli til» jäne «öli äripter» sanatına engen Kök Türik babalarımızdıñ köne türki runika jazuları kömekke keledi. YAğni, qazaq tiliniñ 42-den kem bolmaytın fonetikalıq transkripciyasınıñ tañbalarına köne Türki jazuı (Kültegin, 684-731 jj., Bilge qağan, 681-734 jj., Tonıkök, 646-731 jj.) nemese Orhon-Enesey jazuınıñ (b.z.d. V ğ. – b.z. X ğ.) tañbaların (2 keste) aluğa boladı.

Aziyalıq türki runaları soğdı jazuınıñ negizinde b.z. VIII ğ. bwrın jasalğan dep esepteledi. Onıñ älipbiinde 40-qa juıq grafema qoldanılğan. Köne türki runika jazuınıñ erekşeligi – onda negizgi velyarlıq jäne palataldıq dauıssızdarğa arnalğan birneşe jwp derbes äripter bar. Köne türki runika jazuınıñ jwmbağın 1893 jılı daniya ğalımı V.L.P.Tomsen (1842-1927) şeşken. Orhon eskertkişteriniñ twñğış tärjimaların 1894 jılı V.V.Radlov (1837-1918) jasağan. [14] Qarap twrsañız, 2 kestedegi qazaqtıñ fonetikalıq transkripciyasına paydalanuğa wsınıs jasalıp otırğan köne türki runikalıq äripterdiñ, 8 surettegi ağılşın tilindegi fonetikalıq transkripciya tañbalarınan eşbir kem tüsip twrğan jeri joq.

2 keste. Köne Türki äripterin – fonetikalıq transkripciyağa paydalanu

1 2 3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 32 33 34 35 36
37 38 39 40 41 42 43 44 45

Köne türki runika tañbaların latın äripteri negizindegi qazaqtıñ jaña älipbiiniñ – dauıstı jäne dauıssız dıbıstarına ıñğaylap, jüyelesek jetip jatır. Tildik grammatikanı jiliktiñ mayınday şağatın lingvist mamandarımız üşin bwl asa qiın şarua emes. Eger qazaqtıñ jaña älipbiine qosımşa jürgiziletin fonetikalıq transkripciya tañbaları tolıq qamtılmay jatsa, jaña tañbalardı Kültegin, Bilge qağan, Tonıkök balbaltas jazularınan aluğa boladı. «Babalarımızdıñ aruağı riza bolsın» dep jasağan bwl äreketimiz öz kezeginde qazaqtıñ bügingi tarihın keşegi ötken dañqtı Kök Türikter däuirimen jalğastıradı jäne wltımızdıñ boyında patriottıq sezimdi oyatuğa sebepşi boladı dep oylaymız. Osınday igi isterimizben külli iisi türki älemniñ elderine ülgi bolarımız anıq!

 

PAYDALANĞAN ÄDEBIETTER

 

1 Şamin S. Russkoyazıçnıe zapisi latinicey na knigah, ikonah i drugih predmetah (XVII – naçalo XVIII v.) // Drevnyaya Rus'. Voprosı medievistiki : jurnal. – 2007. – № 3. – S. 122 – 123.
2 «Daeş' latinicu, job tvoju maman!»., Aleksandr Trifonov, 16.01.2008 g., Elektrondı resurs: http://www.kasparov.ru/material.php?id=478E0C2F48B7D.
3 Elektrondı resurs: https://kk.wikipedia.org/wiki/Qazaq_älipbii

Elektrondı resurs: https://ru.wikipedia.org/wiki/Kazahskaya_pis'mennost'

4 Elektrondı resurs: http://www.freeadvice.ru/browsers.php
5 QR Prezidenti N.Ä.Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalası., «Egemen Qazaqstan» gazeti, 12.04.2017 jıl, Elektrondı resurs: https://egemen.kz/article/nursultan-nazarbaev-bolashaqqa-baghdar-rukhani-zhanhghyru, http://www.inform.kz/kz/elbasy-makalasy-bolashakka-bagdar-ruhani-zhangyru_a3016293
6 Elektrondı resurs: https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_alphabet

Elektrondı resurs: https://ru.wikipedia.org/wiki/Latinskiy_alfavit

Elektron. resurs: https://ru.wikipedia.org/wiki/Alfavitı_na_osnove_latinskogo

7 Elektrondı resurs: https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_script_in_Unicode
8 Elektrondı resurs: https://en.wikipedia.org/wiki/ISO_basic_Latin_alphabet

Elektrondı resurs: https://en.wikipedia.org/wiki/ISO/IEC_8859-1 jäne t.b.

9 29.V.2017 jıl, Kak, vozmojno, budet vıglyadet' novıy kazahskiy alfavit., https://www.nur.kz/1506309-kak-budet-vyglyadet-novyy-kazakhskiy.html
10 11.İH.2017 jıl, Kak vıglyadit proekt novogo kazahskogo alfavita., https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadit-proekt-novogo-kazahskogo-alfavita-326238/
11 S.M.Kikkarin, f-m.ğ.k, Aqparattıq tehnologiyalar zerthanasınıñ meñgeruşisi, 2002, 2003, 2006 jj., Qazaq tiliniñ kodtamalarmen körgen beynetimiz, sebebi – standarttı bwzğan oñbaydı: http://www.sci.kz/~sairan/kazcode/kazcode_kk.html
12 Elektrondı resurs: https://translate.google.com jäne t.b.
13 Fonetikalıq transkripciya turalı derekter: Elektrondı resurs: http://my-en.ru/phrase_book/proiznosheniye_angliyskikh_zvukov.php jäne http://my-talk-hamster.ru/transkripciya/
14 Orısşa-qazaqşa tüsindirme sözdik: Lingvistika / Jalpı redakciyasın basqarğan e.ğ.d., professor E. Arın – Pavlodar: «EKO» ĞÖF. 2007.

 

MAQALAĞA GLOSSARIY

 

1 Ğalamtor – dep bir-aq atpen atap jürgen qazaqı tüsinigimiz ağılşın tildi aqparattarda «Düniejüzilik şırmauıq» (ağıl. World Wide Web, WWW [1]) jäne Internet (Internet [2]) dep eki bölek aytıladı jäne bwl eki wğımdı bir-birimen şatastırmaudı ötinedi.

1. World Wide Web (qısqaşa WWW nemese veb-web) – qwjattar men basqa veb-resurstar özara gipermätindik siltemelermen baylanısqan jäne Internet arqılı qol jetkizu mümkin bolatın resurstardıñ birkelkilengen (sinonim. birıñğaylanğan, jüyelengen, säykestendirilgen) körsetkişi (Uniform Resource Locator – URL) boyınşa anıqtalatın aqparattıq keñistik bolıp tabıladı. Elektrondı resurs: https://en.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web

2. Eñ jaña jäne köpşilikke keñ tarağan Internet qızmeti WWW gipermätin qağidatına negizdeledi jäne mul'timedia resurstarın (beyne, audiografika t.b.) mümkindiginşe paydalana otırıp, aqparat beruge qabiletti. SLIP, RRR nemese internetpen tikeley qosıludı, sonday-aq arnayı bağdarlama Internet navigatorlarımen (Mosaic nemese Netsape tipti) qamtamasız etudi talap etedi. Elektrondı resurs: https://en.wikipedia.org/wiki/Internet

2 Mesopotamiya (köne grek. Μεσοποταμία, [μέσος «orta» + ποταμός «özen»], arab. الرافدين بلاد Bilad är-Rafidain [الجزيرة‎, äl-Jazira, النهرين‎ بين ما Ma-Bayn-än-Nahrayn], parsı. Miyan Rudan, siriya. Bet Nareyn, ağıl. Mesopotamia, türik. Mezopotamya, kurd. Naçeman) – Tigr jäne Evfrat özender jüyesiniñ şegine ornalasqan tarihi-geografiyalıq aymaq. Adamzat tarihındağı eñ ejelgi örkenietterdiñ bireui sanalıp kelgen Şumer jäne Akkad elderiniñ Sippar, Kiş, Nippur, Şuruppak, Uruk, Larsa jäne t.b. qala-memleketteri, qazirgi Irak pen Kuveyt, Siriya (şığısı), Türkiya (oñt.-şığ.), türik-siriya, iran-irak şekaralarınıñ boyındağı öñirlerge ornalasqan.
3 Şumer (şum. ki-en-ĝir [örkenietti patşalar eli], keyingi atauı: ùĝ saĝ gíg-ga [qara bas], akkad. Šumeru, ağıl. Sumer) – ejelgi Egipet (Mısır) pen Inda (Ündi) alqabındağı örkeniettermen bir kezeñde (erte qola däuiri) payda bolğan twñğış qala örkenieti dep sanaladı. Tigr men Evfrat özenderiniñ aralığında salınğan ejelgi Uruk jäne Djemdet-Nasr qalalarınan tabılğan saz taqtadağı sınalap jazılğan köne mätinderdiñ (şumerler öz ana tilin «eme-gir» dep atağan) jazılğan uaqıtı äuelde b.z.d. 3300 jıldar degen bolatın. Biraq, qazirgi tarihşılar (2003 jıl) şumer tilinde söylegen Ubaid örkenieti (ğılım tilinde «proto-evfrattıqtar» nemese «ubaydtar») b.z.d. 6200 jıldarı (qalıptasuı b.z.d. 5500-4000 jj. aralığı) payda bolğan dep otır.
4 Grek tili (qazirgi grek. ελληνικά [elinika], elliniká, ελληνική γλώσσα [elinici ɣlosa], ellinikí glóssa) – ejelgi zamandarda şığıs Jerorta teñiziniñ barlıq derlik elderine taralğan ündieuropalıq tilder äuletiniñ täuelsiz tarmağı bolıp sanaladı. Onıñ tarihı juıq türde b.z.d. jäne b.z. 34 ğasırdı qamtidı. Finikiya qalıbımen payda bolğan grek älipbii – latın, kirillica, armyan, kopt, gotika jäne t.b. jazba jüyeleriniñ negizine alındı. Grek jäne latın älipbileri astronomiyada jäne halıqaralıq ğılımi sözdikte jaña sözderdi jasauda keñ qoldanılatındıqtan, tömende grek älipbiiniñ 24 ärpin berip otırmız: 1. Α α (άλφα al'fa); 2. Β β (βήτα vita beta); 3. Γ γ (γάμμα gamma); 4. Δ δ (δέλτα del'ta); 5. Ε ε (έψιλον epsilon); 6. Ζ ζ (ζήτα zita dzeta); 7. Η η (ήτα ita eta); 8. Θ θ (θήτα fita teta); 9. Ι ι (γιώτα yota); 10. Κ κ (κάππα kappa); 11. Λ λ (λάμ(β)δα lamda lyambda); 12. Μ μ (μι mi myu); 13. Ν ν (νι ni nyu); 14. Ξ ξ (ξι ksi); 15. Ο ο (όμικρον omikron); 16. Π π            (πι pi); 17. Ρ ρ (ρο, ρω ro); 18. Σ σ2 ς3 (σίγμα sigma); 19. Τ τ (ταυ taf tau); 20. Υ υ (ύψιλον ipsilon); 21. Φ φ (φι fi); 22. Χ χ  (χι hi); 23. Ψ ψ (ψι psi); 24. Ω ω (ωμέγα omega).
5 Arab tili (arab. العربية, al-'arabiyyah nemese عربي' arabī) – Arab jartı aralınıñ solt.-bat. böliginde payda bolğan negizgi semittik tilder keşenine jatadı. Birikken Wlttar Wyımındağı 6 resmi tildiñ bireui, 26 memlekettiñ resmi tili, şamamen 422 mln. adam arab tilinde söyleydi, älemdik deñgeyde keñ taralğan 5 tildiñ bireui. Islam örkenietiniñ «altın däuirinde» (VII-XIV ğğ.)  ortaq ğılım tili – arab tili bolğan. Qazirgi astronomiyada köp jwldızdar arab tilinde ataladı. Tömende arab älipbiiniñ 28 ärpin berip otırmız: 1. ﺎ أَلِف‎ ’alif a a; 2. ﺐ بَاء‎ bā’ b b; 3. ﺖ تَاء‎ tā’ t t; 4. ﺚ ثَاء‎ s̱ā’ s̱ ṯ; 5. ﺞ جِيم‎ djӣm          dj/g ǧ; 6. ﺢ حَاء‎ ḥā’ ħ ḥ; 7. ﺦ خَاء‎ ḫā’ x ḫ; 8. ﺪ ﺩدَال‎ dāl' d d; 9. ﺬ ذَال‎ ẕāl' ẕ ḏ; 10. ﺮ رَاء‎ rā’ r r; 11. ﺰ زَاي‎ zāy (zayn) z z; 12. ﺲ سِين‎ sӣn s s; 13. ﺶ شِين‎ şӣn ş š; 14. ﺺ ﺼصَاد‎ ṣād ṣ ṣ; 15. ﺾ ضَاد‎ ḍād ḍ ḍ; 16. ﻂ طَاء‎ ṭā’ ṭ ṭ; 17. ﻆ ظَاء‎ ẓā’ ẓ ẓ; 18. ﻊ عَيْن‎ ‘ayn ‘ʕ/ʿ; 19. ﻎ غَيْن‎ gayn g/g̣ ġ; 20. ﻒ فَاء‎ fā’ f f; 21. ﻖ قَاف‎ ḳāf ḳ q; 22. ﻚ كَاف‎ kāf k k; 23. ﻞ لاَم‎ lyām l l; 24. ﻢ مِيم‎ mӣm m m; 25. ﻦ نُون‎ nӯn n n; 26. ﻪ هَاء‎ hā’ h h; 27. ﻮ وَاو‎ vāv (uau) v w; 28. ﻲ يَاء‎ yā’.
6 Ağılşın tili (ağıl. English language) – erte orta ğasırdağı Angliyada qoldanılğan batısgerman tili. Qazirgi kezde ğalamdıq deñgeyde ortaq jalpı til (lingva frank – lingua franca) mindetin atqaradı. Angliyağa köşip barğan «Angl» dep atalğan german taypası men Baltıq teñizindegi Angliya jartı aralınıñ qwrmetine osılay atalğan. Soltüstik teñiz jağalauındağı Niderlandiya men Germaniyada 500 mıñday adam söyleytin friz(isk) tilimen tığız baylanıstı bolsa da, ağılşın tiliniñ sözdik qorına – nemis, latın, roman, äsirese francuz tili köp ıqpal jasağanı bayqaladı. Ağılşın tili soñğı 1400 jıl boyına ünemi damıp keledi. Är eldegi ağılşın tilinde eleuli akcentter men dialektiler bolsa da, külli älem bwl tilde bir-birimen jeñil tüsinisedi. Önerkäsip pen öndiris, qoğamdıq ömirimiz ben jeke twrmısımızğa IT-tehnologiya önimderi jappay enip, komp'yuter negizge qwralğa aynalıp jatqan qazirgi kezeñ, osı özgeristermen tığız baylanısqan ağılşın tilin üyrenuge mäjbürleydi. Tömende ağılşın älipbiiniñ 26 ärpin berip otırmız: 1. A a ā; 2. B bee bē; 3. C cee cē; 4. D dee dē; 5. E e ē; 6. F ef ef; 7. G gee gē; 8. H aitch haitch hā; 9. I i ī; 10. J jay jy; 11. K kay kā; 12. L el ell; 13. M em em; 14. N en en; 15. O o ō; 16. P pee pē; 17. Q cue qū;       18. R ar er; 19. S ess es; 20. T tee tē; 21. U u ū; 22. V vee; 23. W double-u; 24. X ex ex; 25. Y wy ī graeca; 26. Z zed zēta.
7 Digraf, digramma (köne grek. δίς [δῐ-] – «eki ret, eki märte» jäne köne grek. γράφω [gráphō] – «jazamın») – jazbada fonem men olardıñ negizgi ülgilerin tañbalau üşin qolıdanılatın, eki äripten twratın qwramdas jazu tañbası. Mısalı, polyak tilinde – cz [ç], sz [ş], ağılşın tilinde – th, ch, sh, oo, al francuz (eau) jäne nemis tilderinde (sch) tipti üş äripten twratın – trigraftar qoldanıladı. KSRO kezinde, türki tildes qwmıq tilinde kirill äripteri – G', G', O', inguştarda – A', abazinderde – Gv, adıgeylerde – Gu, altay, yakuttarda – D' t.t. ärip tañbaları bolğanı belgili.
8 Apostrof (köne grek. ἀπόστροφος – «keyin qaratılğan», fr. apostrophe) – türlişe maqsattı közdegen ärtürli tilderdiñ älipbilik jazbasında qoldanılatın jazba jolınıñ üstiñgi jağındağı «ütir» (’), «sızıq» (')  nemese «ştrih» (#) türindegi älipbilik emes orfografiyalıq belgi. Şeteldik adam esimderinde apostroftar jii türde bastapqı elementterden keyin qoyıladı. Mısalı, Janna d’Ark, O’Konnor, d’Artan'yan, Bren-l’Alle jäne t.b.
9 Diakritikalıq belgiler (köne grek. δια-κρῐτικός – «ajıratu üşin qızmet etetin» sözi köne grektiñ κρῐτῐκός – «ajıratuğa qabiletti» sözinen alınğan) – [Lingvistikada] älipbidiñ (ündestirudi qosa alğanda) jäne dıbıstıq jazu jüyeleriniñ dıbıstıq täuelsiz belgileri retinde emes, basqa belgilerdiñ mänin özgertu nemese tüsindiru üşin jazba jolınıñ üstine, astına, sirek türde jazba jolınıñ işine qoyılatın belgiler. [Tipografikada] belgilerdiñ qwrılımın özgertetin jäne ädette bölek jinaqtalğan jazu elementteri. Keybir jağdaylarda eki ärip, üş nemese tipti tört diakritikalıq belgiler birdey ärippen qoldanıluı mümkin: ặ, ṩ, ᶑ jäne t.t.

 

Qaldarhan Äliseyitwlı Qambar

 

Abai.kz

72 pikir