Jeksenbi, 16 Jeltoqsan 2018
Ädebiet 3011 13 pikir 5 Mamır, 2018 sağat 14:19

Şäuişke şağılısqan kün säulesi

   

                           Äñgime

Qızıldı-jasıldı  kölik kernegen köşelerdiñ keptelisinen sañılau izdep bwltaqtağan jeñil mäşine mañday twsınan qızıl jarıq janğanın körip, jük köligine jete bere arının tejey qaldı. Aldındağı aj-bwj etken däu köliktiñ bauırınan bwrqırağan aşı tütin kölik işin alıp ketti.  Adam jeldetkişti qostı. Aylinge bwrılıp edi – qızı kürteşesimen tas bürkenip alıptı. Dañğıl joldıñ boyında samsağan qızılala jarıqtıñ qası men qabağın añdıp solıqtağan temir jelayaqtar iin tirese alğa wmtılğanda Adam da gazdı bastı.Kenet qattı jel twrıp, kün kürkiredi de küzdiñ kempir şuağına maujırap jatqan qala töbesinde oynağan äñgirtayaqtan qaltırap, mwzğa tayğan kök ögizdey şatqayaqtadı da qaldı. Köz qarıqtırğan ottı süñgi aspan tösin osqılap qayta-qayta jarqıldaydı. Tau baurayında daliğan äsem şahar ğayıptağı şeksiz qwdırettiñ qamşısınıñ wşı ğana sipay ötse ne boların tüysinip, tarınıñ qauızınan pana izder küyge engendey... Aspan men jerdiñ arasın dirildetken swrapıl dümpuden jol jiegindegi qañtarulı mäşinelerdiñ dabılı qosılıp ketip, aynala azan-qazan boldı. Adam aynadan artqı orındıqtağı qızına qaradı. Jarqıldağan jasın mäşinağa tüserdey boyın ürey qwrsap, etyudnigin qwşaqtap alğan Aylin näzik denesi kuşiıp, bir uıs bolıp orındıqqa jabısıp qalıptı. Adam qızınıñ beti quarıp, alaqanday qap-qara közderi baqırayıp ketken şığar dep oyladı. Älde, közderi kök ne qoy köz be eken?.. Adamnıñ keudesin jılı tolqın teuip, qızına emirene qaradı. Bir qolımen rul' wstağan küyi közin joldan almay, artqa qaray bar denesimen bwratılıp, sozılıp barıp Aylinniñ qolınan aldı da eppen sausaqtarınan öpti. Aylin ülbiregen sausaqtarın äkesiniñ betine tigizdi.

-Äke, jaña kün kürkiregende men ne oyladım, bilesiñ be?

- Bilmedim, künim.

- Nege bilmeysiñ, men seniñ qızıñmın ğoy.

- Keşirşi künim, keleside tırısamın.

- Al men seniñ ne oylaytınıñdı bilemin.

- Sen indigo şığarsıñ. Men qarapayım adammın.

- Joq, sen qarapayım emessiñ, öte kürdeli kisisiñ.

- Ayta ber?

- Aytpaymın. Seni zerttep jürmin, müsiniñdi salamın.

- Jaña kün kürkiregende oylağanıñdı ayta ğoy?

- Äldebir, temir etikti alıp qwbıjıqtar şoyın gürzilerimen aspannıñ kümis kümbezin ortasına tüsirgileri kelip wrğılap jatqanday körindi.

-Danışpanım meniñ. Künniñ küzde kürkireuin men osı jasıma deyin körmeppin.

- Äke şäuiş qatuına äli köp bar ma?

–  Ädette qaraşanıñ orta şeninde qatatın.                                                      –   Internetten jaña jılğa deyingi aua-rayı boljamın qaradım. Qaraşanıñ basında  suıq boladı eken.

– Olar şamalaydı ğoy.

– Jeksenbige döp kelse eken, äytpese apay jibermeydi.                                    – Apayıñnan swra alarmın.

– Äke, şäuiş turalı mağan bir tosın oy keldi.

– Ol ne oy?

– Keyin bilesiñ, qızıq bolmay qaladı.

Äñgimege alañdap bayqamay qalıptı, aldında kele jatqan avtobustıñ astınan şığa kelgen qazan-şwqırdan qaşıp, rulin şalt bwrıp jiberdi. Qamsız otırğan qızı sol jağına jantayıp barıp tüzeldi.

Aspandağı arpalıs tınıştaluı sol eken, tayaqtan qorıqqan dolı qatınday bwğıp qalğan köşe üyrenşikti şañ-şwñına qayta bastı. Salondağı sağat on birdi körsetip twr. Otız minuttan keyin sabaq bastalıp ketedi. Adam tereze äynekterin tüsirdi. Auada tañsıq ozon iisi añqidı. Aylin basın sırtqa şığardı. Şaştarın jwlmalağan jelge alaqandarın tosadı. Tazalıq äkelgen jeldi qarpıp-qarpıp alğısı kelgendey süyrik sausaqtarımen aua qarmaydı. Keudesi dürkin-dürkin köterilip basıladı. Adam jeksenbide qızın tauğa aparıp, qarağaylı ormandı aralatudı oyladı.

Kenet nöser qwyıp ketti. Şelektep qwyğan jañbır mäşineniñ töbesin tesip jibererdey wrğılaydı. Tap bir jün sabalağan taramıs kempirlerdiñ tayağınday tarsıldatıp äketip baradı. Äynek tazalağış mol suğa qauqarı jetpegenine ızalanıp oñ-solına jantalasa qwlap, şeber qaqpaşıday alaswrğanımen de  alda ne bar ne joğın bayqau mümkin bolmay qaldı. Joyqın nöser de eregeskendey onıñ sıpırıp-siırıp laqtırğan suınıñ orının közdi aşıp-jwmğanşa toltırıp, qwyılıp jatır. Aspandağı äldebir köldiñ tabanı jarılıp, alapat su tas töbeden laqıldap tögilip jatqanday. Köşe jieginde beyğam kele jatqan halıq qolda barın töbesine qoyıp, ıqtasın izdep tırağaylap qaşuda. Bağdardan ayırılğan mäşineler apat şamdarın jağıp, twrğan jerlerinde qalıptı. Eñis qua jöñkigen su aq jaldanıp sarqırap ağıp, köşe jiegindegi arıqtardı lezde kemerinen asırıp jiberipti. Su jılap aqqan bwldır äynekten köşeni tamaşalap otırğan Adam balkonnıñ erneuine jayğan kirin jinamaq bolğan äyeldiñ qolın bir siltep, işke qaşqanın közi şalıp qaldı. Aylin jauınğa wşırağan bir-eki adamdı işke kirgizip alsa dep oyladı, alayda äkesiniñ ne aytarın bilip ündemedi. Aynalanıñ bäri şalqığan su – üylerdiñ şatırı da, ayaldamalardıñ töbesi de. Sarqırağan su jer astı ötkelderiniñ granit baspaldaqtarımen şaşıray sekirip, tömen qwyıluda. Jauınğa razı tek ağaştar tärizdi – japıraqtarın jwlqılay wrğılağan nöserge alğıs aytıp, twla boyın tosıp, rahattanıp twrğanday.

Adam jımidı. Äkesiniñ oyın tüsingen Aylin aynağa qarağan küyi ün qattı: «Aspan tesilip ketken be...». Äjesiniñ qolında ösken Aylin ol kisiniñ sözderin aytıp jüredi. Keyde äke-şeşesin de äjesinşe «tärbielep» qoyadı.

– Äjem jwmaqta ma, äke?

– Onı Jaratqan biledi.

– Bes birdey wl-qız tärbielep, ösirdi. Ötirik aytpadı, eşkimge jamandıq jasamadı.

– Äjeñ jwmaqqa barmağanda ol jerge kim baradı, künäsiz adam ğoy. Eşkimdi satpağan...

– Satpağan degen ne äke, adamdı qalay satuğa boladı?

Satu... Adam osı sözdi estigisi kelmeytin. Oyına tüsip ketse, alda-jalda estip qalsa köñil küyi nildey bwzılıp, jarıq dünie küñgirt tartatın. Endi öz auızınan qalay şığıp ketkenin bayqamay qaldı. Tünimen aşı quırdaq jegendey auızı keuip, erinderi kebirsidi. Kişkene şölmek qwtını aşıp, su jwttı. Spidometrge qarasa jıldamdıqtı asırıp keledi eken. Jaylap qana tejegişti bastı.

– Ol kisilerdiñ zamanı qiın boldı. Qızıl terrordıñ zamanı.

- Büginginiñ adamdarı perişte me?

Jauırın twsı twtasıp, jelkesi qwrısıp alıp bara jatqan Adam qwnısıp qaldı. Sırtqa köz saldı – tınbay laqıldağan su kölikti bozğıl tüspen twmşalap tastaptı, opayğan-sopayğan swlbalar ärli-berli qozğaladı.    Aylinniñ tesile qarap otırğanın sezgen Adam öz-özinen quıstanıp, janarı taysaqtap ketti. «Osı barmaqtay bala bärin... sezetin siyaqtı».

– Äke, anam ekeuimiz sağan küşti sıylıq alıp qoydıq.

– Sağat pa?

– Tappadıñ.

– Şañğı, Tau şañğısı.

– Joq.

Adam qızınıñ aytıp qoyğısı kelip, kömeyindegi sözdi äreñ irkip, öz-özimen alısıp otırğanın sezip jımidı.

– Sağan qattı wnaytın närse. Bes äripten twradı.

– Qılış?

– Joq.

– Plita. Gaz.

– Plita? Ol emes.

– Şılapşın. Tazik.

– Şılapşın?..

– Iä.

Äzildep otırğanın tüsingen Aylin äkesiniñ jelkesin şımşıdı.

– Qoydım, qoydım.

Kenet birdeñe qarañdap kelip maşinanıñ sol jaq büyirine dürs ete wrıldı. Maşina aydağan adamnıñ işinde bwğıp jatatın qorqınış sırtqa tepti. Selk ete qalğan Adam jalt bwrılıp jan-jaqqa köz tastadı. Asfal't joldı kese jügirgen qız ben jigit qol wstasa kelip mäşinege soğılıptı. Jigit qızdıñ basına tosqan qolşatırınan twmsığın şığarıp jan-jağın barlap aldı da, qızdı qoltığınan alıp tilersekten su keşe äri ketti. Ekeui mäz – jañbır şuımen jarısıp külkileri  estilip baradı. Adam äynekti tüsirip, qisayıp qalğan aynasın tüzedi.

Köşe-köşe quıp, dauıl sapırğan teñizdey köbik atıp, aqjal tolqındana ıldiğa jöñkigen joyqın su iirimine tartıp äketerdey Adam boyında qorqınış tudırdı. Köz aldında qars-qwrs jarılıp, teñiz betinde jöñkip jürgen üydey mwzdar, mwz üstinde qalt-qwlt etip ketip bara jatqan maşina, adamdar jarq etip körinip ğayıp boldı. Adam radionı qostı. Sausaqtarında jeñil diril bar. Tolqınnan tolqın quıp otırıp küyge tap keldi. Koncert ayaqtalıp qalğan eken – «Töremwrattıñ» soñğı qağısımen bitti. Estrada änderin birinen soñ birin ötkizip jiberdi de operağa kelgende qolın radiodan tartıp aldı. Diktor opera jäne balet teatrınıñ Evropa elderindegi gastrol'dik saparı öte tabıstı ötip jatqanın, spektakl'derge künde anşlak ekenin ayta kelip bügin Rim sahnasında Verdidiñ «Attilasımen» gastrol' şımıldığın jabatındarın habarladı. «Attılı». Ğwndardıñ dañqtı sardarı – Edige patşa. Nege ekenin özi de bilmeydi Verdidiñ muzıkası oynalsa, qay taqırıpta bolmasın –  köz aldına Verdidiñ Djuzeppinası keledi. Djuzeppina Strepponi. Wlı kompozitorğa şeksiz berilgen, riyasız ğaşıq adal jar. Ol äyel bolmasa mümkin Verdi Verdi bolmas pa edi... Üyde bir jarqıldap köñildenbeytin tomağa twyıq, qazımır tirannıñ barlıq qorlığına şıdauı... Buseto okruginiñ Le Ronkole derevnyasında araq-şarap satuğa rwqsatı bar traktir wstauşınıñ otbasınan şıqqan, siñiri şıqqan kedeylikten bay aqsüyekter qatarına qosılğan dañqtı kompozitor äyelin jaqsı köretin, alayda bir auız jılı sözge sarañ adam edi. Peppinanıñ äyeldiñ qorı minez körseter eriniñ aşıqtan aşıq seriligine, özin keyde adam dep elemeuine qıñq demeui...

Adam Djuzeppinanıñ şığıs äyelderine tän minez – eri aldında özin tömen wstauına tañ qalatın. Peppina eriniñ jürip-twrğanın eşqaşan tergegen emes, Djuzeppeden eş jauap bolmasın biledi. Ol üşin Verdi – äulie ispetti, tas qamal qorğanı, aspandağı aydı alıp berer swñqarı... Adam Begimaydı oylap işi jılıp qoya berdi.

- Äke, wmıtqan joqsıñ ba?

- Joq, künim.

- Asıp ketpeyik.

- Ärine, jarığım.

Adam men qızı bir-birimen köbine ünsiz tildesedi. Aylinniñ oyın ünsiz wqqan ol joldan bwrılıp, mañdayşasına türli-tüsti äriptermen «Kolor» dep jazılğan dükenniñ janına toqtadı. Aylin ädettegidey boyaulardı özi tañdadı. Türli tüsti sıqpa boyaular jatqan söreniñ janına keldi de bir qırındap twrdı. Qızınıñ iştey äldekimdermen tildeskendey tılsım bir küyge enip, basqa älemde twrğanın sezetin Adam tu sırtın berip, kassa apparatınıñ janına keldi.

Bwlar kirgeli Aylinnen közin ayırmağan dükenşi kelinşek külimsirey til qattı: – Qızıñız qanday ädemi. Közderi taza zübarjattay jap-jasıl. Dükenşi kelinşektiñ bwlar kelgen sayın Aylinge östip swqtanatın ädeti. Adam edenge qoyılğan ağaştan oyğan nän globusqa qarağan küyi ünsiz twra berdi. Ötkende «közderi moyılday qap-qara» dep edi... Adamdardıñ bäri söytedi – biri qara, biri kök, endi biri jasıl deydi. Közi twzday eken dep jatatındarı da bar... Anası qızımnıñ közi ädemi – aspan tüsti deydi. Adam qızınıñ közi aq ta emes kök te emes, qap-qara ekenin tüysinedi. Qap-qara. Twñğiıq. Alaqanday bota közder. Möldirep twradı. İştegi biteu jarası sızdap ketken Adam dükenşi kelinşekke rahmetin aytıp qızına bwrıldı. Dükenşi kelinşektiñ swqtanuın sezip, qımsınğan Aylin anadayda twrğan küyi ımdap äkesin şaqırıp boyaulardı wstattı da, äkesiniñ aldına tüsip, tezdetip esikke bettedi.

Jolda «Aida» operası şırqaldı. Adam wyalı telefonın ala qoymadı. Än şarıqtau şegine jetti. Adam rul'di bir qolımen wstağan küyi abaylap telefondı alıp, qwlağına taqadı da jolda kele jatqanın ayttı. Kamilla Mäskeu äuejayınan soğıp twr, eki sağattan keyin elge wşadı. Tap bir temir qızdırıp basqanday jon arqası küyip qoya berdi. Köşelerdi tamaşalap kele jatqanday otırğan Aylinniñ oyın tüysindi. Bağdarşamnıñ qızıl jarığına ötip kete jazdap barıp tejegişti basıp qaldı. Ayausız tistesken temirler şıyqılı jüykeni jep jiberdi.

Adam beyneleu öneri studiyasınıñ wzın dälizindegi qosaqtalğan kresloğa jayğastı. Studiya şäkirtteriniñ qabırğadağı sörelerge qoyılğan marapattarına köz saldı. Bärin jatqa biledi, Aylinniñ de marapatı twrarın oyladı. Telefonın alıp Kamillağa habarlastı. Kamilla gastrol'diñ soñğı küni Kanadada ötkenin ayttı. Opera teatrı gastroliniñ marşrutın jatqa biletin Adam wzaq joldan şarşañqırağan änşiniñ kökiregi kümbirlep, maqpal qoñır ünmen bayau söyleui swlu dauısına özgeşe  boyau qosıp, qılıqtandıra tüskenin añğarıp, sözin bölmey ünsiz tıñdadı. Ottavadan Venağa, Venadan Mäskeuge wşu qaljıratıp tastaptı. Adamğa «seniñ tuğan küniñe ülgereyin dep truppadan bir kün erte wştım» degeninde kelinşektiñ üni özine ğana tän tätti qılıqpen jadırap, sıñğır ete tüsti. Adam säl mwñ seziletin bwl sıñğırdan, bildirgisi kelmese de Kamillanıñ özin sağınğanın sezdi.  – Dum spiro, spero. Osı sözdi sıbırlap qana aytqan Kamilla ünsiz qalğan Adamnıñ tınısın tıñdap twrdı da – «Bwl düniede seniñ barıñ qanday jaqsı, «Dum spiro, spero» – dedi sözdiñ är äripin altınmen aptap, kümispen küptep jetkizetin saf taza ünimen. Wşaqqa otırğızu bastalğanın aytqan Kamilla telefonın öşirdi.    «Ümitim özimmen birge öler...».  Qazir Begimay tüstik as dayındap jatır. Dum spiro, spero et amo…  «Ümitim – ölgen, mahabbatım – tiri.» Kabinetten şıqqan qızın körip, Adam kübirlegen küyi orınınan twrdı.

Bir qızben qol wstasıp, «endi keskindemege baramın, küt iä, äke, şarşağan joqsıñ ba?» dep qasınan sıqılıqtap öte şıqqan Aylin dälizdiñ soñındağı esikti aştı.

Adam kresloğa jaylanıp otırıp, şalqayıp şekesin qabırğağa tiredi de közin jwmdı. Bernge joldastarınan bir kün erte keldi de muzey araladı. Ertesinde Fridrih pen Garibal'didi aeroporttan kütip alıp, üşeui restoranda tün ortasına deyin otırıp, Matterhornnıñ minezin äñgime qıldı. Köne zamanda osı jerdiñ halqı bwl erekşe taudı tılsım düley küş iesi dep tabınatın da, şıñ basında İbilistiñ twrağı bar dep zäre-qwtıları qalmay qorqatın da. Älemdegi biik şıñdardı bağındırğan al'pinisterdiñ özi Materhornnıñ aldına kelgende jınınan ayırılğan baqsıday juasıp qaladı. Jaña ğana jayma-şuaq, meyirin tögip twrğan tau ayaq astınan şart bwzılıp, qattı dauıl soğıp, aq tünek boran borap, Matterhorn perilenip şığa keletin. Osı sätte taudıñ tasına tüyeniñ bauırına qadalğan tas keneşe jabısıp alğan al'pinister Qwdaydan mına swmdıq qoyılımınıñ kelesi aktisin boldırmauın tileydi. Bwdan äri, basına şığuğa wmtılğandardı tiri jibermeuge bekingen Matterhorn mineziniñ nağız apofeozı bastaladı – kün kürkirep, nayzağay jarqıldaydı da, töbeden tas jauadı. Bir jarım ğasırğa juıq uaqıt işinde nebir saylanıp şıqqan altı jüzden astam al'pinist Matterhornnıñ osı mineziniñ qwrbanı boldı.

Üşeuiniñ bwl, Matterhornğa ekinşi märte saparları. Fridrihtiñ täjiribesi mol. Everesti bir märte bağındırğan. Andınıñ Akonkagua şıñın bağındırğan Garibal'didiñ al'pinizmmen aynalısqanına on jıldan asqan. Matterhornğa şabuıldı törteu bolıp bastağan edi, ol kezde aralarındağı eñ täjiribeli – Kalimulla edi. Tauğa örmeleu aldında är bağıt mwqiyat zerttelip, qauip-qater barınşa eskerilgenmen de taudıñ minezin, äsirese Matterhornnıñ minezin bes sausağıñday tanıp-bilu mümkin emes. Osınday sätterde tez, batıl şeşim qabıldaytın Kalimullanı şeteldik eki jigit birden moyındağan. Fridrih pen Garibal'di Bernge kelgen küni Francuzdar şirkeuine barıp, Kalimullanıñ aruağına dep şıraq jaqqandarın ayttı.

Üşeui erte twrıp, Cermattanı betke aldı. Jol bastauşı jergilikti täjiribeli eki adamdı tauıp sol küni Cermattada qonıp, tañ qılañ bere Matterhornğa attandı. Bwl jolğı sapar ä degennen sätsiz bastaldı. Jol bastauşınıñ biri alğaşqı twraqqa jete bergende, tastan qwlap, jarıqqa kirip ketken ayağı tilersekten mort sındı. Tikwşaq şaqırtıp, onı keri attandırıp ekinşi twraqqa kelgende ol jerde ağılşın al'pinisterin kezdestirdi. Jeti adamnan twratın top, köterilu kezinde eki adamınan ayırılıp, keri oralğan eken. Tiri oralğan beseudiñ üşeuiniñ ayaq-qoldarı üsip, adam kömeginsiz jüre almaytın qalge tüsipti. Olardı twraqqa jetkizgen eki ağılşınnıñ adam köretin türleri qalmaptı – betteri dombığıp, it silikpeleri şığıp qaljırap, äbden boldırıp jatır eken. Baylanıs qwraldarı isten şıqqan. Adamnıñ tobın körgende älsiregen qoldarın köterip, quanıştarın barınşa bildirip baqtı. Adam men Fridrih üsigen jerlerine may jağıp, däkemen tañıp, Garibal'di qaynatqan kofeni işip äzer degende öz-özderine keldi. Adam tobı bir apta ağılşındarğa kömektesip, mıñ metrden astam tereñdegi mwz ordan eki al'pinistiñ denesin şığarıp alıp, tik wşaqpen Bernge jöneltip, Cermattağa qayta oraldı.

Qoñırau şırıldap, wzın dälizdiñ esikteri aşılıp, oquşılar klastarınan şığa bastadı.

Esikti aşqannan-aq mwrındı qıtıqtağan bauırsaq iisi Adamdı qolın jua sala dedektetip as üyge jeteledi. Begimay tereze aldında twr eken. Sarı, alqızıl japıraqtar bederlengen ülbiregen aq şilter perde arqasın jauıptı. Äyeli Adam közine sağımğa oranıp twrğan eles siyaqtı bolıp ketti. Stol üstindegi tabaqtay farfor vaza tompiğan bauırsaqqa tolı. Qiıq kesilgen küreñ bauırsaqtarğa qarağan Adam eriksiz jwtındı. Bir-biriniñ üstine qalap şelpek, eki jerge şäy kesemen qaymaq qoyılıp, ülken sorpa kesege şülpildetip ayran qwyılıptı. Keselerdiñ arasında tilingen taba nan şaşılıp jatır. Şäy qwyıp otırğan anasınıñ tizesine şıntaqtağan özi, dastarhandı aynala şüpirlegen bauırları Adamnıñ köz aldınan jügirip ötti... Begimay dükenniñ qaymağın, ayranın almaydı, inisine auıldan aldıradı.

Adam as üyde bügin bir özgeris barın bayqadı. Bar närse öz orınında siyaqtı. Ol ne özgeris... Ä-ä... Begimay ülken jaqta ilingen öz portretin as üyge äkelip ilipti. Kalimullanıñ salğanı. Maylı boyau. Tau basında şañğı teuip jürgen Begimay. Qara közildirik kigen swlu aq mañdayı jarqırap, aqşa jüzi albırap, şañğı tayağına süyenip külimsirep twr. Kalimulla arşığan jwmırtqaday Begimaydı aq boyauğa malıp alıp, aq qarğa şağılısqan kün säulesine bölep tastaptı. Osı surettiñ adamdı arbap tastaytın bir siqırı bar. Adam äyeliniñ beynesine swqtanıp twrıp qaldı. Suretşi jandüniesiniñ bar asılın ayausız sığıp otırıp kenepke tökken. Mınanday şığarma tuğan sätte Kalimullada ne jan qaldı eken... Iä... Begimayday swlu üşin qanday künäğa batsañ da keşirimdi...

– Tañmen talasa, qırınğanda jağatın kremniñ iisi keldi. Bügin –Kalimullanıñ jerlengen küni. Seniñ dosıñnıñ. «Seniñ dosıñnıñğa» säl ğana salmaq tüsirgendey boldı. Adamdı düniede män qalmağanday bir sezim buındırıp tastadı. Jüregi janşılıp, köñili qwlazıp ketti. Sülderin süyretip, dastarhan basınan twrıp ketkisi keldi. Qozğala almadı. Begimay bir qırındadı da, moyının säl bwrıp, Adamğa qaradı. Qap-qara möldir közderdiñ qaraşığı tipti ülkeyip ketkendey. Sekseuildiñ şoğınday jaynağan qos janar jarq-jwrq ete tüsti de wzın kirpikterdiñ  tasasına jasırındı. Ülbiregen perdeni örtep jibererdey alaulağan  sekseuildiñ qos şoğı birtindep barıp söndi. Osı qas-qağım sättiñ özi Adamğa jetkilikti edi. Adamnıñ közi Begimaydıñ moyınına eki jerden qiğaş tüsken sızıqqa tüsti. Appaq näzik moyınğa aq jibektiñ qos tini batqanday. Adam äyeliniñ  boyına twnğan swlulıq belgilerin körgen sayın tili kürmeletin. Begimay biliner-bilinbes qozğalıp terezege qayta bwrıldı. Alqızıl, sarı japıraqtı perdeniñ ar jağınan estilgen dauıs aqırın ğana şıqtı. Tasqa tamğan tamşıday midı tesip baradı.

– Bwl iis meni wmıtpaydı. Jıl sayın qayda jürsem de tauıp aladı.

Bügin de ädetinen jañılmaptı. Tamaqtı säl qıratın iis – rozmarin mayı men şırğanaq mayı iisi bölmeni alıp ketti.

Adam as üyden bauırsaq iisinen basqa eş iis sezbedi. Äyeliniñ aytqanına sendi. Kenet, qaynağan şäynektiñ twmsığındağı ısqırığı şar-şwr etip qoya berdi. Begimay aq perdeniñ ar jağınan beri ötti. Portrettiñ bagetin aq şübirekpen ayalay sipadı. Äyeldiñ közderi as üyde küybeñdep jürgen äyeldiñ kündelikti közderine qayta aynaldı.

–Aylin torttı özim dayındaymın degen, qazir bauırsaqpen şäy işeyik. Ä-ä, keşir, wmıtıp kete jazdappın ğoy. Tuğan küniñ qwttı bolsın.

Begimay eriniñ aldına şıntaq boyı wzınşa qorapşa qoydı. Adam qorapşanı aşıp, işinen qamşı aldı. On eki örim, dırau qamşı.

–  Aylin ekeuimiz jazda dayındap qoyğanbız. Aylin özi tañdadı. Qamşı jasaytın adam «qazir jasap qoymasam qısqa qaray talıstıñ qayısı bolmaydı» degen soñ erte qamdandıq. Seniñ qamşını jaqsı köretinin biletin Aylin qattı quandı. İşine simay auızı qışıp, seni quantqısı kelip künde oqtalıp jürdi. Men joqta berip qoyma degen, renjitin boldı.

Begimay orınan twrıp kelip Adamnıñ betinen öpti.

– Igiligiñe wsta, janım.

Qırğız örim jwmır qamşınınıñ öriminiñ är bwdırın Brayl şriftin sipalağan zağiptay sausaqtarınıñ wşımen ayalap otırğan Adam Begimaydıñ wlpa beti betine tigende, sağınğan anasına talpınğan säbidey abdırap qaldı. Jıl sayın wmıtpay oralıp, äyeliniñ jüregin jwlmalap ketetin, qadiri öziniñ tuğan küninen artıq, erkekter qırınğanda jağatın krem iisine degen jekkörinişi de wmıtılıp, qwrıs-tırısı jazılıp qoya berdi. Şäyin qolına alıp, köñildene til qattı.

– Manağı nöserdiñ swmdığı-ay, Aylinniñ mektebine keşigip qala jazdadıq. Joldan boyauların aldıq.

– Jauğanı dwrıs, qalanı tazalap ketti.                                                              – Kolordağı satuşı qız Aylindi körgen sayın bir söylep qaladı. Közderi zübarjattay eken dedi. Ötkende «qap-qara bolıp, möldirip twradı» dep edi. Begimay bal salğan tostaqtı Adamğa qaray ısıra tüsti de: – «Opera jäne balet teatrınıñ gastroli ayaqtalıptı ğoy» – dedi jaybıraqat qana. Äyelimen aşıq äñgime bolatının biletin, biraq tap qazir kütpep edi. Qwzdıñ qabağına ilinip, tüpsiz tereñniñ üstinde salbırap twrğan sätterinde de özin däl osılay qauqarsız sezinbep edi.

– Opera jäne balet teatrınıñ önerin şetel jılı qabıldaptı. Sınşılardıñ recenziyaların oqıdım. «Qız Jibek» operasınıñ muzıkasın egjey-tegjeyli jazıptı. Jazğan adam bizdiñ konservatoriyada oqıp, qazaq muzıkasınıñ teoriyasın zerttegen adam eken.

Begimay asıqpay barıp şäynegin otqa qoyıp keldi. Adam äyeliniñ bir şeşimge bel baylağanın bildi.

– Qız Jibek – Kamillanı, kelbetin Monika Belluççige wqsatıptı da, oyının dramalıq partiyalardıñ has şeberi Djoys DiDonatoğa teñepti.

Adam bükil tayanış, tiregi qausap, qwzğa qwldilap bara jatqanday sezindi. Begimay Adamnıñ qolınan şäyi bayağıda tausılğan kesesin alıp, şäy qwydı.

– Men öz basım, osınday äyelderdi wnatamın. Operaday kürdeli önerde jwldız bolu oñay emes.

Kenet balkonnıñ qañıltır jiegine birdeñe tırs ete qaldı.                        Sarı şımşıq kelip qonıptı. Şoynaq şımşıq. Qıstan beri kelip twrğanı osı. Adam top şımşıqtı qwstıñ torına aldap kirgizip, sınıq ayaq mınanı wstap, Begimay men Aylin emdep, jazılıp ketkenşe üyde wstağan. Begimay balkonnıñ terezesiniñ jaqtauına iluli twrğan kenep dorbanı alıp, bir uıs künbağıs şemişkesin, bügin üyirinen sayaq wşıp, jalğız kelgen sarı şımşıqtıñ aldına tökti. Pır etip ürikken titimdey qws Begimay keyin şegingende qayta kelip qondı. Qıs boyı Begimay men Aylinniñ qolınan jem jese de, asa saq edi – bir tüyir dändi alıp wşıp ketip, anadaydağı ağaştıñ bwtağına otırıp alıp jeytin.

Äynektiñ ar jağındağı şımşıqqa köz salğan erli-zayıptı ekeu ünsiz otırdı.

– Sen ketip qalma, Aylin mektepten kelgenşe küt. Ol seni keyde tüsinde körip şığadı.

Sarı şımşıq Begimaydıñ sözin tüsingendey şoynañdap balkonnıñ erneuimen ärli-berli jürdi.

Begimay tosın äñgime bastadı.

–  Adam balası birneşe jıl boyı tek qana künbağıs şemişkesimen tamaqtanıp ömir süre ala ma?

- Ärine. Şemişkede ağzağa kerekti biraz mineraldar bar.

- Al, qwrttan basqa tamağı bolmasa şe?

- Qwrt kaloriyağa bay tağam.

- Aldıma tamaq kelse Leningrad blokadasındağı aştan ölgen adamdar köz aldıma keledi. Afrikadağı aştar da. Äsirese, jas balalar.

Begimay terezege köz saldı

– Erteñ kün suıydı-au, äsili.

Şoynaq ayağın köterip twrğan sarı şımşıqqa qarap külimsiredi:

– Sarı şımşıq, sen bizdi izdep keldiñ be, älde... Keşir, şemişkege qarağan da joqsıñ – sen bizdi wmıtpapsıñ. Sağınıp, izdep keldiñ.

Al'pinistti ajaldan saqtaytın qabilettiñ biri – tepe-teñdiktiñ auıp ketu qaterin der kezinde bağamday bilu. Keyde sausağıñ wşına ilingen küriştiñ dänindey bwdır salmaq auıp ketuden qwtqaradı. Adam qwzdan wşqan sätinde sau ayağımen ile jönelgen şoynaq şımşıqtı işinen aynalıp-tolğandı.

Begimay oymaqtay keselerge şäy qwydı. Özi şäydi osı oymaqtay ğana bir jwtım keselermen işkendi wnatadı. Oğan erli-zayıptılıq ömirde bara-bara Adam da üyrendi. Özge dastarhanda büyirli keselerge qwyılğan şäy qanşa şölirkep otırsa da batpaytın boldı. Begimaydıñ Adam tabınatın tağı bir qasieti – dastarhan mädenietine asa swñğılalığı. Kelin bop tüsken alğaşqı küni-aq kelin şayğa jinalğan kempirlerdiñ «körkemdik keñesi» qalada ösken jas kelinniñ basına taqqan oramalınan, tize büguinen, orınınan twruınan, jayğan dastarhanınan, qwyğan şäyinen, şäy keselerdi wsınuınan közderi jasaurağanşa kirpik qaqpay añdıp baqsa da, qılday kinarat taba almadı. Özderi ärine, kör-jerdi söz etip äñgime soğıp, beyğam keyip tanıtıp, ärtis bolıp-aq bağadı. Keyin, soğım soyğanda, enesi kelinin qaladan auılğa arnayı aldırıp, körşi kempirlerge jas quırdaq dayındatıp, Begimaydıñ tu jılqınıñ etin babına keltirip twzdauın, qazı aynaldıruın ädeyi, maqtana körsetetin. Äsirese, qartanı twzdı suıq suğa salıp twzdaytının, twzdı qartanıñ üstine sebe salatın key kempirge äñgime arasında retin tauıp körsete qoyatın.                                                                                        Begimay as dayındauğa kiriskennen bastap, pisirip-tüsirip, dastarhan jinalğanğa deyin mañayında qwtırınğan qwdiretti äuen qalıqtaydı. Sol sätte bwl kelinşekten aulaq bolğan dwrıs. Adam äzildep «Ashananıñ Paganinii» deytin. Gazdı qosıp, şoyın tabaqqa tamğan may köñirsi bastağannan-aq Begimay şınında da, äldebir siqır älemge süñgip, şım batıp, aluan hoş iisterdi qwyınşa iirip, jındarımen arbasqan baqsıday tılsım küyge enetin. Kisi maqtauğa sarañ şeşesiniñ «Bizdiñ Begimaydıñ tamaq jasağanda arqası wstaydı» deytinine Adam iştey mäz bolıp qaladı.

Adam şäy işip bolıp, Begimaydıñ betine meyirin töge qarap otırıp aqırın ımdap janına şaqırdı. Äyeliniñ belinen qwşıp, sausaqtarınan öpti.

– Düniede senen asqan şeber aspaz joq. Aylin bizge Jaratqannıñ bergen erekşe sıyı.

Begimay Adamğa süyengen küyi salalı sausaqtarın salıp jiberip küyeuiniñ şaşın taraqtap twrıp, közine tura qaradı:

– Kamilladay äyel ğaşıq bolğan meniñ erim asıl ğoy. Ketem deseñ men wstamaymın. Aylinniñ senimen kindigi bir. Älemniñ batırlarınıñ bärinen seni artıq köredi. Boy jetip, küyeuge ketkenşe kütesiñ.

Begimay stol üstin jinastıra bastadı.

– Aylin keşe, körşiniñ qızı Läzzat mağan «Betiñ appaq bolıp twradı, ne jağasıñ dep swraydı» – dep keldi. Anada Miras «Qara qız-au qara qız, qaşan toyğa baramız...» dep kelemejdepti. Qwrbıları da közderiñ birde kök, birde qara bolıp qwbılıp twradı deydi eken.

Adam balkonğa qaradı. Şoynaq şımşıq wşıp ketipti. Aylin «Nege jiberdiñder?..» dep qiğılıq salğanda ne dep aqtaların oyladı.

Begimay stol üstin jinap bolıp, tereze aldındağı gülderge su qwydı da, böksesin bir bülk etkizip, qılıqtana qisayıp Adamnıñ aldına twra qaldı. Külimdegen közderinde jasırğan quaqı bir sır bar siyaqtı.

– Jür.

Begimay küyeuiniñ qolınan alıp Adamnıñ kabinetine bettedi.

Jwmıs bölmesiniñ qabırğasına şağın tıqır kilem ilinipti. Ejelgi türki añızınıñ – tau, tau basındağı ağaş, ağaştıñ basına qonaqtap otırğan qws syujeti säl özgertilipti – taudıñ baurayı – jasıl, beluarı – aq, wşar bası – kök boyaumen bederlenipti de, taudıñ wşına ösken sämbi taldıñ solqıldaq jasıl şıbığınan tarağan süyrik japıraq örilip kelip ayalı qos alaqan tärizdi üylesim tauıp, wya-alaqanda jwmırtqa basıp otırğan şımşıq beynelenipti. Kilemşege tökken oyın ünsiz zerdelep twrğan Adamnıñ osındayda tike aytatının biletin Begimay:

- «Qoydı – alaqanğa, qoy üstine wya salğan boztorğaydı – özimizdiñ sarı şımşıqqa özgerttim» – dep küyeuiniñ beysezim jüzine jautañday qaradı.

- Sarı şımşıqtı şeber qosıpsıñ. Ejelgi mifti wtımdı stil'depsiñ. Boz torğay da, şımşıq ta – qws. Odan babalar mwrasına nwqsan kelgen joq. Şığarmanıñ, qay janrda bolsa da tamırı wlttıq topıraqtan när alğanı dwrıs. Tamırın özimizdiki qılıp baylap tastapsıñ. Qanşa uaqıtıñ ketti?

- Şeberhanamda tek osımen aynalıstım. Eñ qiını ideyasınıñ tuuı boldı. Sodan soñ, mifti sol küyinde köşirgim kelmedi, soğan qinaldım. Sarı şımşıq kelip kilemime qonğan sätten bastap qolım jürip ketti. Jartı jıl jwmsadım ğoy.

- Kilemiñniñ aldında jıldar boyı twruğa boladı. Biraq ta mınanday şığarmağa meniñ kabinetim tarlıq eter.

- Bwl eñbegim tek sen üşin.

Erte twramın degen uädesi jayına qalıp Aylin säskege deyin wyıqtadı. Adam tünde balkonnıñ köşe jaq erneuine bir kese su qoyğan edi – beti qabırşaqtanıp, qatıp qalıptı.

Aylin ekeui tau basındağı kölge kün tas töbeden aua bergen kezde jetti. Adam aldarınan bıqsıp jatqan ot orının kördi. Maşinanı söndire sala köl jağasına jetkenderinde Aylin äkesiniñ qolınan qısıp wstap aldı. Köldiñ beti ağal-jağal. Kim bolsa da erinbey kirisken eken – tap bir zeñbirekpen atqılağanday jan-jaqtan laqtırılğan şımkesekter köl betine qatqan şäuişti şwrıq tesik qılıp, oyıp tastaptı. Adam arnayı kelgen soñ körsin dep, qızın jetektep köl jağasına tüsti. Aylin jağadağı qoy tastıñ üstinen eñkeyip, şäuiştiñ ar jağındağı möp-möldir köldi körip tañ-tamaşa boldı.

– Äke, ana balıqtar toñbay ma?

– Toñbaydı künim. Üsterinde qısta kietin jılı tondarı boladı.

– Äke, şınıñdı aytşı.

– Olar suıqqandılar ğoy.

– Äke, şäuişti sındırıp, qolıma wstap körsem bola ma?

– Özim alıp bereyin.

– Köl renjimey me?

– Renjimeydi. Özin jaqsı köretin adamdardı köl biledi.

Adam şäuiştiñ däpterdiñ parağınday bir kösegin Aylinge wsındı.                Aylin şäuişti közine taqap aspandı, tau-tastı, şırşa, qarağaylardı tügel şolıp kelip äkesine toqtadı.

- Äke, sen teñiz tübindegi... altın balıqsıñ. Men ne bwyıramın sonı  orındaysıñ.

- Men seniñ qarmağıña tüsken joqpın. Bwyıra almaysıñ.

- Äke, bol! Şäuiş erip baradı!

- Jaraydı, ayta ber.

- Birinşiden – sen telefonıñdağı muzıkanı özgertesiñ!

- Jaraydı.

- Ekinşiden – mamamnan basqa äyelmen söylespeysiñ!

- Jaraydı.

- Üşinşiden – meni maşinağa deyin arqalap barasıñ!

- Jaraydı.

- Törtinşiden – mamammen qartayğanşa birge twrasıñ.

- Altın balıq üş tilekti ğana orındaydı.

- Onda torsıldağıñdı jaram!

- Törtinşi tilegiñ de orındaladı.

Aylin qolındağı şäuişti asa bir mwqiyattıqpen tastıñ üstine qoydı. Adam qızın arqasına otırğızıp, wzın şarfımen tañıp tastadı. Köl jağasınıñ wsaq qwmın keşip otırıp jarqabaqqa jetti de, jañbır suı jırıp tastağan jıramen örmeley bastadı.

- Äke, sen batırsıñ ba?

- Joq, künim.

- Sen küştisiñ ğoy. Batırlar küşti boladı.

- Sen jep-jeñilsiñ, qwstıñ qauırsınınday.

Aylin erkelep, äkesiniñ moyınınan qılğındıra qwştı.

- Sen batırsıñ, batırsıñ.

- Iä, batırmın. Jiber qılğındırdıñ. Batır qazir qwlaydı.

- Men batırdıñ eskertkişin jasaymın. Altınnan.

- Eskertkişti ataqtı adamdarğa qoyadı ğoy.

- Sen ataqtı al'pinistsiñ. Segizmıñdıqtı bağındırdıñ.

- Joq, sen äueli altınnan eskertkişti mamaña jasa.

- Mamam al'pinist emes qoy.

- Mamañ älemdegi eñ swlu mama. Eñ qayırımdı mama.

- Iä, jaqsı. Altının sen tauıp beresiñ. Kölge endi qaşan kelemiz, äke?

-Erteñ kün jılidı da, aptanıñ ayağında qayta suıydı. Sol kezde kelemiz.

- Onı qalay bildiñ?

- Kün rayın aldın-ala bilip otırmağan adam al'pinist bola almaydı. Arnayı oqıdıq.

- Mağan da üyretesiñ be?

- Sağan ne üşin kerek?

- Aldımda ne bolatının bilip otırğım keledi.

- A-a, onda boladı.

Taudıñ bwralañ jolı terbedi me Aylin wyıqtap qalıptı. Jaña ğana – «Şäuişke adamdar nege tas laqtıradı eken...»  dep qayta-qayta swrap kele jatqan. Adam maşinasın aqırın bwrıp jol jiegine toqtattı da, qızınıñ basınıñ astına moyın köpşik salıp, üstine kürteşesin japtı.

Mana köl jağasında Adam Aylinniñ bet-jüzin ayqın kördi – aq mañdaylı, aqşa jüz; eki betiniñ wşı albırap, qap-qara közderi möldirep twrdı. Adam qoy tastıñ üstindegi qızı kölge qwlap ketpesin dep janına kelip twrğan. Aylin köldi qızıqtap, är närseni aytıp, sıqılıqtıp mäz bolıp twrğanında bwl qızınıñ şäuişke tüsken jüzine qaraumen boldı.  Bwl ne – kezdeysoqtıq pa, älde, tau suınıñ erekşe qasieti bolğanı ma? Begimay ekeui qızdarın ne medicina mamandarına, ne bolmasa el işindegi emşi-bälgerlerge aparğan emes. Adam bala kezdegi tentektigin köz aldınan ötkizdi – oynap jürip bir balağa qolı qate tise nemese küş körsetse sol küni qarımtası dayın twratın – özenge şomılıp jürgende äynek sınığı may tabanın ayırıp twrıp kesip ketedi ne velosipedten oñbay qwlaydı. Birde dop quıp jürip pastı dwrıs bermegen balanı qwlaqşekeden qoyıp edi, sol küni keşke qoranıñ töbesinen qwlap tüsip, eki apta belin jaza almay jürdi. Kalimullağa qolındağı arqandı laqtırıp ülgergeninde, teñiz jwtıp bara jatqan dosı arıstanşa atılıp mwzdıñ üstine bir-aq qarğır edi ğoy... Keudesin batpanday salmaq janşığan Adam auır kürsindi... Köliktiñ esigin aqırın ğana japtı da sırtqa şıqtı.

Tau işiniñ swlulığınan bas aynaladı. Al'pinizmdi qoyğalı tauğa şığudı siretken Adam tau işin sağınıp qalıptı. Äsirese bal sarı, qanıq jasıl, qanküreñ tüster tüysiktiñ tamırın iitip, köñil-küydi äldeqayda şarıqtatıp alıp ketedi. Arşa, qarağay, tyan'-şan' şırşası, aq qayıñ, emen, it mwrın, dolana bwtaları, şırğanaq ağaşı, aluan ösimdikter, därilik şöpter iisi jansarayıñdı aşa tüsedi. Adam qwlağan emenniñ üstine otırdı. Esine Şveycariya, Al'pi tauı, Al'piniñ qara twmsıq qoyları tüsti. Fridrih pen Garibal'didi şığarıp salıp, äli bir apta demalısı bolğan soñ Bernde qalıp qoyğan edi. Janında Kamilla bar qanqızıl kabrioletpen Cermattağa qaray ızğıtıp kele jatqanı köz aldına keldi. Kamillanıñ Şveycariyağa twñğış kelui eken. Ekeui keşe tanıstı. Kamilla da Adam jatqan qonaq üyge toqtağan bolıp şıqtı...

Matterhornğa sätsiz jorıqtan keyin qattı şarşağan Adam säske tüske deyin wyıqtap wyqısın qandırıp aldı. Tüske deyin eş qayda şıqqısı kelmey, jılı duşqa tüsip, nomerge jeñil-jelpi tamaqqa tapsırıs berdi. Dauısı tınığıp, üniniñ kümbirlep twrğanın bayqap, köñili köterilip än saldı. Ä degennen «Aqqwmnan» bastadı. Şırqau biikten bastalatın qwdiretti ändi keñ dauıspen qwyındatıp, dauıldatıp, erkin bastap, sozıp twrıp aldı. Mına jerdiñ maqpal klimatı äser etti me tamağı da qıspay, kökiregi gümbirlep, tau suınday taza, quattı zor ün, aspalı şamnıñ şınısın sıñğırlatıp, qabırğalardı jarıp jibererdey bölme işin kernep ketti. Odan keyin änniñ töresi «Aynamközdi» şırqadı. Bwl kezde dälizde Kamilla kele jatqan. Swlu bel canto. Qazaq äni. Taza qazaq tilinde. Kamilla añ-tañ twrıp qaldı. Truppa artisteri qonaq üyge kire  qoyğan joq. Janında şamadanın kötergen qonaq üy qızmetşisi bar joğarı köterilip kele jatqan Kamilla ğana. Qazaqtıñ opera änşilerin dauısınan tanitın Kamilla bwl ğajapqa tañ küyi nomerdiñ esigin qaqtı.

Adam esik qağılğanın estigen joq. Dauısı aşılğanına quanıp, erekşe şabıt üstinde «Qwsni Qorlanğa» köşip edi. Kamilla änniñ qayırmasına qosıla ketti –  «Ahahau, arman, Qwsni Qorlan, ekeui tuğan eken bir anadan...». Terezeden Bern körinisin qızıqtap, şırqap twrğan Adam bölme ortasındağı swlu kelinşekti bayqap, jımidı da, mıqtı degendey bas barmağın körsetti.

– «Şirkin, qazaq änderi! Netken swlulıq!». Men osı änderge ğaşıqpın. Siz – Kamillasız ğoy. Men sizdi tanimın.

– Bravo! Siz änşisiz be?

– Joq.

– Konservatoriyanı qaydan bitirdiñiz?

– Bitirmegenmin. Al'pinistpin.

– Al'pinist? Al'pinist-vokalist?!

– Iä. Biz taudıñ basına şığıp alamız da tömenge ayğaylaymız. Ottığım qalıp ketipti, laqtırıp jiber dep!

– Iä?..

– Jerde qalğan dosıñ da ayğaylaydı – «Djinsiiñniñ qaltasında ma, älde beşpetiñniñ be?» dep. Osılayşa segiz mıñ metr alıstağı adammen ayğaylasa berip operalıq dauıs payda boladı. Sondıqtan al'pinisterdiñ bäri änşi keledi.

– Taudıñ basında temeki tartasız ba, ottıq ne üşin?

– Joq. Biiktikti jaulağan soñ basına ağaş üyip alau jağamız.

Kamilla kenet külip jiberdi. Közderi janğan swlu kelinşektiñ senip tıñdağanına Adam da külip jiberdi. Älde şeber aktrisanıñ improvizaciyası.

Adam keşke «Qız-Jibek» operasına bardı. Kamillanıñ sıñğırlağan asa jağımdı üni zal işin kernep ketti. Änşiniñ koloraturalıq mecco-soprano dauısı birde taudan qwlağan käusär suday keudesinde gümbirlep kelip, birde jas bürkittiñ sañq etken ünindey kökke tik köterilip, şırqau biiktiñ perdesin jarıp, adam tañ qalar joğarığa şırqap ketedi eken. Adam Kamillanıñ dramalıq partiyalardı orındauda aldına jan salmas şın talant ekenin tanıdı. Dauısımnıñ tireuinen ayırılıp qalam dep oqtau jwtqanday tik jüretin key änşilerge qarağanda sahnada änniñ ırğaq-ölşemine eş nwqsan keltirmey, tastan tasqa sekirgen eliktiñ lağınday jıldam da jeñil qozğala biledi eken. Spektal'den soñ Kamillanıñ grimm bölmesine kirip, bir şoq mimoza gülin sıyladı. Qwstıñ sap-sarı balapanın eske salatın ülbiregen sarı monşaq gülderdi qolına alğan Kamilla asa bir jılılıqpen iiskedi de, erekşe iltipatpen Adamğa betin tostı. Adam Kamillanı Garibal'di, Fridrih, Kalimulla törteuiniñ üyrenisken Meridiano restoranına  alıp bardı. Bernniñ qañtarı Almatınıñ naurızın eske saladı – omırauıñdı samalğa tösep köşe qıdırıp jüre berseñ – ömirdiñ bar rahatı osı siyaqtı körinedi. Ekeui qalanıñ eñ biik üyleriniñ biriniñ joğarğı qabatında aşıq terrasada otırıp, keşki Berndi tamaşaladı. Kamilla azdap qırmızı şaraptan aldı. Eki betine säl qızıl reñ jügirgende tipti ädemi bolıp ketedi eken.

– Sizdiñ dauısıñızday dauısı bar adamnıñ änşi bolmauı künä ğoy.        – Konservatoriyanıñ üşinşi kursında jürgende tamağıma ota jasattım. Kömeydegi eki bezdi sılıp alıp tastadı. Sodan keyin tamağım qwrğap, säl salmaq tüsse qışıp, jötele beretin boldım.

– Al'pinizmge qalay keldiñiz?

–  Dosım – Kalimulla al'pinist edi.

–  Keşiriñiz, dosıñız qazir joq pa?

–  Iä. Ekeuimiz qısta teñizde balıq aulap jürgende opat boldı.

–  Keşiriñiz, imandı bolğay...

- Men Sizdi erteñ Cermattağa alıp barayın. Gornergrattı tamaşalaymız.

-  Sayahat poezı baratın sol jer me?

- Iä. Ol uaqıt aladı. Maşinamen barğan dwrıs.

Qanqızıl kabriolet tau jolımen ızğıtıp keledi. Biikke köterilgen sayın keudesin toltıra qoyu qoñır ünmen bir ışqınıp aladı da, jolğa jabısa jatıp alıp, joyqın küşpen alğa tartadı. Birde şalt bwrıp, birde gazdı basıp-basıp jiberip jıldamdıqtı üdetip, birde tejegişti basıp-jiberip kölikti oynatıp kele jatqan Adam älsin-älsin janındağı Kamillağa qarap qoyadı. Şaşın jel jwlmalağan Kamilla da qauip-qater tolı mına bäygege qanı qızıp, eleurep keledi – eki közi janıp, joldan köz almaydı – iştey qorqınış ta joq emes. Äldenege bas tikken Adam ünsiz. Şiırşıq aynala biikke sozıla beretin jol tausılar emes – artta bir sağattıq jol qalsa da, bwlar äli taudıñ beluar twsına da jetken joq. Jelmen talasa Adam dauıstay til qattı:

– Kamilla!

– Au!

– Siz meni süyesiz be?

Kamilla Adamğa jalt qaradı da aldına qayta köz tikti. Janarı jasınday jarq ete tüsti.

– Aldımen, siz meni tanisız ba dep swrağanıñız jön bolar.

Adam gazdı basa tüsti. Kabriolet alğa ışqındı.

– Endi qayta swramaymın. Ana taudıñ basına jeterlik uaqıtıñız bar. Esep ketti.

Kamilla taudı jañğırıqtıra sıñğırlay küldi. Aldan şwğıl bwrılıs körindi. Adam gazdı basa tüsti de rul'di bwrıp qaldı. Köliktiñ artqı doñğalaqtarı qwzğa qaray sırği jöneldi de, jol jiegindegi wsaq qwmdı boratıp jantalasa aynaldı. Adam közdi aşıp-jwmğanşa qimıldap jıldamdıqtı auıstırdı. Tabanı tasqa ilikken kölik ärli-berli bwltañdap aldı da tas jolğa qayta tüsti. Bwrılıstan keyin say eken – alda tik qwlama ıldi kütip twrdı. Maşina oq tigen wşaqşa tömen qaray qwldiladı. Say tabanına jete bere Adam gazdı ayamay bastı. Tik jarqabaqqa köterilgendey tört döñgelegi jolğa jabısa, biikke wmtılğan kölik alğa süyregen  jıldamdıq säl bayaulasa şalqalap barıp qwlaytınday. Erinderin tistep alğan Kamilla orındıqtıñ sürik qabına qos qoldap jabısıp alıptı. Kamillanıñ tip-tik otırısına qarap Adam onıñ qorqınışqa äli berilmey otırğanın bayqadı. Saydan keyin jol tegis eken. Adam orındıqtıñ arqasına şalqaydı da, gazdı basıp-basıp jiberip kölikti wşıra jöneldi. Joldıñ ortasına jete bere jıldamdıqtı auıstırıp tejegiş pen gazdı alma kezek basa otırıp jıldamdıqtı kürt tejep kölikti jer tabandattı da, rul'di bwrıp qaldı. Kabriolet tar jolda şır köbelek aynaldı.

– Vı sumaşedşiy...

Köligin tiktep alğan Adam ajıldatıp gazdı basıp-basıp jiberdi. Bar quatın tört döñgelekke qwyğan kölik bir jwlqınıp qaldı da alğa qaray örşilene wmtıldı. Tau jolı biiktegen sayın Kamilla otırğan jaq qaptaldağı qwz zäreni ala tüsedi. Adam jañbır jırıp, jiegin su şayıp ketken, joğarıdan qwlağan wsaq tastar şaşılıp jatqan jerlerden de qwyğıtıp ötumen boldı. Kölik şwqanaq pen tastardan jaltarıp, qwz erneuin jağalay jürgen sayın Kamilla ırqınan tıs taqımın qısıp, Adamğa qaray jantaya qaladı. Keyde iığı janasıp ta ketedi. Ondayda Adamnıñ boyına ıstıq qan wradı. Joldıñ eñ kürdeli twsı – wzındığı jartı şaqırımday ör bastaldı. Üş jüz seksen attıñ küşi bar quattı maşinağa küş tüskeni bayqaladı. Alda-jalda motor toqtap qalatınday jağday tusa, tejegişten ümit az – tömenge qaray tasşa domalağannan basqa qayran joq. Adam rul'di qos qoldap sığımdap, qalıñ qası jiırılıp, bürkitşe tönip aldı. Terşip ketken alaqandarın kezek-kezek djinsiiniñ  sanına üykep-üykep jiberdi. Kamilla aldına qarap, ün-tünsiz qatıp qalıptı. Mäñgilik ornağanday bolıp, uaqıt jıljımay qoydı. Jürekteri dürs-dürs soqqan ekeu bir dene, bir adamğa aynalğanday. Köliktiñ ıñıranğan ünin tıñdap, ünsiz keledi. Joldıñ qauipti böligin eñserip qalğan kölik kenet solq ete qaldı. Öne boyına diril jügirip, tamağına balıqtıñ şöñgesi ketken adamday qaqala bastadı. Kamilla Adamğa jalt qaradı. Osı bir qas qağım sätte janarındağı ürey men ümitti bayqap qalğan Adam boyın qorqınış buğan äyeldiñ swlulana tüskenine tañ qaldı. Asıl tekti degen osı boladı! Has asıldıñ belgisi! Üreydiñ orınına kökiregin äldebir quanış kernep ketken Adam sabırlı qalıpınan aynımay, jıldamdıqtı qayta-qayta auıstırdı. Iqılıq atqanday bir märte solq ete qalğan kölik qwlaqqa jağımdı ünin keri taptı. Qanqızıl kabriolet töbe basına da köterildi. Jonnıñ üy orınınday ğana tegistiginen soñ qwlama ıldi tağı bastaladı eken. Qılaulap qar jaua bastadı. Adam aldındağı tetik-tüymeni basıp edi, säl ızıldağan dıbıs estildi de artqı orındıq jaqqa jinalğan bürkenişi jazılıp, köliktiñ töbesin jaba bastadı. Tereze tazalağış äynekke qonğan qardı oñ men solğa ısıruğa kiristi. Jağınıñ bwlşıq etteri oynap, tüyilip alğan Adamnıñ jıldamdıqtı auıstırıp, qwldilauğa dayındalğanın bayqağan Kamilla qolın aqırın ğana toqpan jiliktiñ basınday jıldamdıq auıstırğıştı sığımday bastağan jigittiñ jwdırığınıñ üstine qoydı. Qolına ottay ıstıq wlpa alaqan tigen Adamnıñ twla boyınan ıstıq lep jügirip ötip, jol boyı tas bolıp qalğan denesi bosap, balbırap qoya berdi.

Kamilla Adamnıñ közine qadalıp wzaq otırıp – Sen... Sen...  – dep bir närse aytuğa oqtalıp kele jattı da kilt toqtap, basın şalqayta külip jiberdi.

Adam Kamillanıñ sizden senge köşkenine işi jılıp qoya berdi. Ekeui kölikten şıqtı. Tau işiniñ salqın samalı denelerin bir rahatqa böledi.

Kamilla Adamğa tayap kelip moyınınan qwşaqtadı da, erininen qwşırlana süydi. Adam Kamillanıñ mañdayına tüsken şaşın  sausağımen ayalay ısırıp, betine qonıp jatqan qar wlpaların öpti.

Adam özine viski, Kamillağa hoş iisti jwmsaq şarap qwydı. Dayaşığa kümis üş twğırlı balauız şam aldırdı. Dayaşı şamdı twtattı.

– Är rol'den soñ özimdi bos keuek sezinemin.

Kamilla jartılay şarap qwyılğan bokaldı balauız şamnıñ jarığına tostı.

– Adam.

– Iä.

– Tauğa ğaşıq bolıp qaldım.

–  Jaña Kere-konı1 ğajap oynadıñ.

– Sağan rahmet. Taudağı ekstrim jandüniemdi tazalap ketti. Ömirge

közqarasım özgergendey. Elge barğan soñ al'pinizmmen

şwğıldanamın.

– Qolday almaymın.

– Nege? Al'pinizm tek erkekterdiñ sportı ma?

– Al'pinist äyelder jeterlik. Tau äyel, erkek dep bölmeydi.

– Basqa ne sebep?

– «Öner – qwrbandıq talap etedi» dey me.

– Iä. Bağa jetpes asılıñdı beresiñ. Keyde tipti barıñdı beruiñ de mümkin. İbilispen şart jasasqan siyaqtı.

– Iä... Birinşi kursqa tüskennen-aq wstazımız osını miımızğa qwyumen boldı.

– Sen önerden ketip qaldıñ. Qwrbandıqsız qwtıldıñ. Adam, sen köp işip otırsıñ?

Adam Kamillanıñ közine qaradı. Möldiregen közderdegi qimastıq sezim jüregin eljiretti.

Kamilla aqırın ğana Adamnıñ qolın alıp, sausaqtarınan sipadı.

– Taudağı stresstiñ äseri me?

– Meniñ qwrbandığımnıñ önerge qatısı joq.

– Ol ne qwrbandıq? Sendey jigitti qinağan?

Adam viskiden jwttı.

– Aytuğa auır.

– Janıñdı qinama.

– Joq. Aytıluı kerek. Ekeuimizdiñ aramız taza bolğanı jön.

Kamilla bokalın stolğa qoyıp, orındıqqa şalqaydı da, sabırlı keyippen Adamğa köz saldı.

– Jaraydı. Osıdan on jıl bwrın Kalimulla ekeuimiz Almatıdan üş mıñ şaqırım alısta jatqan teñizge tarttıq. Qañtar ayı, jol auır, maşinanı kezek-kezek aydadıq. Üşinşi kün degende teñizge jettik. Jağadağı nar qamıs işine şatırımızdı qwrıp, auımızdı alıp teñizge şıqtıq. Teñizdiñ ol twsınıñ suı birtindep tereñdeydi. Qalıñ qamıs köz wşında qaldı. Mwzdıñ qalıñdığı bir metrdey bar. Maşinadan au, süymen, sırıqtardı tüsirip birneşe jerden üki oydıq. Mwz astınan balıq aulau degen bar – arasın bes-altı metr etip, qatar ükiler oyıladı da au sırıqqa jalğanıp ükiler arqılı jıljıtılıp otıradı. Au kerilgen kezde ekinşi wşı jağınan audı erkin şığarıp alarday qwdıqtıñ auızınday oyıq oyıladı. Köp uaqıt ötpey-aq auımızğa «jan bitip» bwlqına bastadı. Şığaruğa kiristik. Kapron au ap-auır. Ekeulep süyrelep jürip audıñ jartısın şığarğan kezde mwz üsti balıqqa tolıp ketti – sıla, sazan, kökserke, jap-jalpaq taban balıq, bäri bar. Audıñ qalğan jartısın oyıqtıñ auızına süyrep äkelgenimizde ekeuimiz de tañdanğannan ayqaylap jiberdik – tayınşaday bekire balıq ilinipti. Men jügirip barıp maşinadan wzın arqan äkeldim. Arqandı bekireniñ jelbezeginen ötkizip mwz üstine maşinamen tartıp şığardıq. Zildey nemeni jüksalğışqa tiep audı jinauğa kiriskenimizde kenet mar'yan jeli köterildi. Teñiz jaqtan soqqan dauıl lezde qwtırıp şığa keldi. Jer silkingen siyaqtı mwz qozğalıp, kütirlep, boylap jarıla bastadı. Düniedegi eñ jaman qorqınış – ayağıñnıñ astındağı mwz qozğalğanı eken. Taudan qwlasañ tastıñ bir bwdırına iligermin degen ümit boladı, al mwz jarılıp, köz aldıñda «kel, jwtamın» dep tolqıp twñğiıq jatqanda şarasızdıqtan ayqay saladı ekensiñ. Zärem wşıp, señnen señge sekirip maşinağa qaray jan wşıra jügirip kele jatıp ayağım tayıp ketip teñizge kümp berdim. Jantalasıp mwz tırmalap jatqanımda jetip kelgen Kalimulla meni suırıp alıp señniñ üstine şığardı. Señ qaq jarıldı da Kalimulla twrğan jartısı teñizge qaray ağa bastadı. Men kölikke jettim de arqandı ala salıp Kalimullağa jügirdim. Jügirip kele jatıp qolımdağı arqandı basımnan asa şiırıp, Kalimullağa laqtıruğa ıñğaylandım. Endi tört-bes attasam laqtırğan arqanım Kalimullanıñ qolına tier edi. Iä, qolına tier edi! Ol eki qolın sozıp ayqay salıp, kütip twrdı. Men señniñ şetine jete bergende ayağım tayıp ketti de şalqamnan tüstim. Şüydemmen oñbay soğılsam kerek, eseñgirep barıp orınımnan twrsam – Kalimulla twrğan señ aunap baradı eken, men arqan laqtırıp ülgergenşe köz aldımda dosımdı twğiıq jwtıp ketti.

– Sen qolıñnan kelgeniñdi istediñ. Qwrbandıq nede?

Adam orınınan twrıp orındıqtıñ arqalığına iluli twrğan pidjagin kidi. Säl twrıp pidjagin keri şeşti de orınına otırdı. Tisterin qarş-qarş şıqırlatıp tistengen kezde jağınıñ bwlşıq etteri oynap şığa keldi. Qos qolımen basın sığımdağanında bileginiñ tamırları adıraya körindi.

– Men ädeyi qwladım. Estisiz be?! Ädeyi! Ekeuimiz de Begimaydı süyetin edik. «Dostığımızdı saqtayıq, qız kimdi tañdaydı, reniş bolmaydı» dep kelistik. Begimay asıqqan joq. Dostığımızdı qimadı ma... Biraq ta onıñ Kalimullanı tañdaytının sezdim. Meniñ dosımnıñ aldında wpayım mardımsız edi. Siz Kalimullanıñ qanday jigit ekenin bilmeysiz ğoy.

Adam bokalın toltıra viski qwydı da, basın säl şalqayta berip auızına qwya saldı.

– Köktem şığa denesin tötenşe jağdaylar departamentiniñ qızmetkerleri bar, tuısqandarı bar, teñizdi kezip birneşe ay izdedik. Jılğa jaqın kütip, aqırı tabudan küder üzgen äke-şeşesi balalarınıñ kiim-keşegin qala sırtındağı qauımğa aparıp kömdi. Qanday zañda jazılğanın – osı kün meniñ tuğan künime döp keldi. Sodan beri tuğan künime jazılğan dastarhan basında Kalimullanıñ aruağı birge otıradı.

Adam alaqandarın jelkesine qoyıp, ayaqtarın sozıp jiberip, orındıqqa şalqayğan küyi, töbege tesile wzaq ünsiz qaldı. Bir kezde barıp, aydalada otırıp öz-özimen söyleskendey ün qattı:

- Kamilla, keşiriñiz, ekeuimizdiñ tanıstığımız märesine jetti bilem. Şarşağan şığarsız, demalıñız, jüriñiz şığarıp salayın.

Kamilla qara küzen mantosın iığına qımtay jamıldı da orınınan twrdı.

Ayaq astınan sizge köşken jigitke Kamilla eşteñe degen joq.

Adam töseginde döñbekşip biraz jattı da orının twrıp terezeni ayqara aştı. Köşedegi kölik sayabırsıptı. Salqın auağa denesin tosıp biraz twrıp mañdayın terezeniñ äynegine tigizdi. Kenet aqırın ğana esik qağıldı. Adam esik aşqanda aldında Kamilla twrdı. Kamilla tabaldırıqtan attay berip, ayağınıñ wşına köterilip qos bilegin Adamnıñ moyınına arttı da, erininen süydi. Adam qwşaq tolar Kamillanı quırşaqtay köterip aldı.

Tüngi Bern köşesi tıp-tınış. Tek anda-sanda jürip ötken kölik dauısı ğana estiledi. Kamilla Adamnıñ iegindegi, jağındağı kök tikenekti alaqanımen sipaladı.

– Esimnen ayırılıp, erkekke däl osılay qwlap tüsemin dep oylamappın. Ne qasietiñ bar edi...

– Adamdar kezdesui kerek qoy. Küyeuiñ bar ma?

– Bolğan.

– Qwlap tüspeseñ qalay küyeuge şıqtıñ?

Kamilla Adamdı qıtıqtap, alısıp oynadı.

– Kompliment tilep jatsıñ ba? Qusıñ, ä? Da, tı luçşe! Boldı ma? Senen asqan jigit joq!

– Qalay boldı?

– Eş qızığı joq. Ol memlekettik qwramanıñ jattıqtıruşısı, men änşi. Ol jarıstarda jüredi, men gastrol'de jüremin, keyde tipti üş-tört aylap kezdespeytin kezimiz de boldı. Bal ayımızdıñ özi eki-aq künge sozıldı. Eki jıl twrdıq. Qızım äke-şeşemde. Ol komandasındağı jas gimnast qızğa üylendi.

– Oylaysıñ ba?

– Bilmeymin. Onday adam ömirimde bolmağan siyaqtı.

– Onda qızıñ kimnen payda boldı.

- Ah, sen!

Kamilla erkelep Adamdı köpşikpen wrğıladı.

- Ottavada «Aida» ma?

- Iä. Sosın «Qız-Jibek».

Kamilla keruet basındağı tumbanıñ üstinde jatqan Djuzeppe Taroccidiñ kitabın qolına alıp, mwqabasınıñ sırtındağı, burıl şaşı qara qalpağınıñ astınan bwyralanıp şığıp twrğan, qır mwrındı, qabağı tüksigen, mwrtı edireygen, saqaldı, twnjırañqı Verdige köz saldı.

-Konservatoriyadan keyin kitap oqu sirep baradı.

- Tauğa şığar aldında oqimın.

- Tauğa seni ne küş tartadı?

- Bilmeymin. Oylanbappın. Tınıştıq şığar.

- Qauip şe?

- Tau qaladan qauipti emes.

- Men sahnanı süyemin. Erte barıp, adam joqta sahnanıñ özine ğana tän auasın jwtıp, qarañğıda ünsiz twramın.

- Taudıñ tılsımı bölek. Tilmen jetkize almaymın. Everesttiñ basına on märte şıqsañ da talabına say kelmeseñ tau seni ögey balasınday körui mümkin.

– Talabı nede?

– Onı eşkim bilmeydi. Tauda bir tiım bar. Qwpiyalı qırıq esigin aşqan er bolsañ da, qırıq birinşi esigin aştırmaydı. Verdidiñ önerdegi jankeştiligi meniñ Kalimulla dosımdı eske saladı. Ol nağız taudıñ adamı edi. Verdidiñ är jazğanı şedevr. Önerdiñ qırıq birinşi esigin aşqan adam. «Aida»  – adamnıñ peşenesine jazılıp qoyğan tağdır. Jürekpen körip, jürekpen tanitın şığarma. Tağdırıña qwy – kön, qwy – könbe, moyınwsınasıñ. Netken tabandı adam. Qanşama ölmes tuındı qaldırdı.

- Adam, talğamımız da bir... Verdidi men de basqa kompozitorlardan bölek qoyam. Ekeuimizdiñ kezdesuimiz – tağdır şığar?

Kamilla terezeniñ aldına barıp, jibek perdemen böksesin bir orap, sol tizesin alğa bere, salmağın oñ ayağına tüsirip, Adamğa qaray bwrılıp, sol qolına alma wstap twra qaldı. Belindegi jibek perde ülbirep, terezeden tüsken ay säulesine malınıp, tağıday ürkek küyde twrğan täkappar kelinşek Afroditaday minsiz edi.

- Wqsaymın ba?

- Wqsaysıñ. Porno aktrisağa.

Adam qwşağında bwlqınğan Kamillanı wzaq aymaladı.

- Tabınuşılarım ayağıma jığılıp, ant işip jatadı. Sen böleksiñ. Sendey erkek joq şığar deuşi edim.

Kamilla Adamdı qasınan, közderinen süydi.

- Biraq, sol düniedegi jalğız erkek «sen mendiksiñ degenime jauap bere almay dir-dir etip qorqıp otır».

Adam janındağı kelinşektiñ säbi qılığına qızığa qaradı.

- Adam, qorıqpa, tañdau öziñde. Äzil ğoy, senip qaldıñ ba? Jaña spektakl'den soñ eki qariya, erli-zayıptı şaması, dälizde kütip twr eken,  qolımdı aldı. «Seksenge keldik, opera bolmasa bayağıda ölip qalatın edik» dep äzildep qoyadı. Bwlardıñ klassikağa közqarastarı tañ qaldıradı.  Verdidiñ zamanında da prem'era sayın teatrğa adam simay ketetin bolğan. Halıq spektakl'den soñ köşege simay şwbırıp, kompozitorğa qonaq üyge deyin erip kelgen.

- «Aidada» – qantögis joq; «Rigoletto», «Ernani», «Trubadurdağıday» döreki-öktemdik joq, tau basınan sekirgeli twrğan adamday alqınıp, entiguden ada; erke säbidiñ jılağanınday jürekti eljireter ün, ğaşıqtıq ıntıq lirizm, psihologiyalıq asqan swñğılalıq bar»  – dep Tarocci öte däl bağa bergen.

- «Aidada» meni tartıp twratın bir siqır bar. Qayta oralmas jastıqtı jırlauı ma eken...

- «Aida» – ömirdiñ özi. Qızılala äsire boyau joq. Ekeuimizdiñ aramızda senim, şındıq bolğanın qalaymın.

Kamilla Adamnıñ qasına kelip qisaydı.

- Äyel bolsam da Djuzeppinanıñ janın tüsine almay qoydım. Verdi onı közine de ilmey ötti. Peppina erine küñindey qızmet etti.

- Djuzeppina Strepponi. Peppina. «Şıdaydı riza bolıp jar isine, Qorlıq pen mazağına tabınsa da...» Tura Djuzeppina üşin aytılğanday. Peppina men üşin, äyel boludıñ, jar boludıñ ülgisi.

Tañ endi bozarıp kele jatqanda Kamilla tösekten twrdı.

– Adam, sen meni süyesiñ be?

– ...

– «A v otvet tişina. On vçera ne vernulsya iz boya2»... Jaraydı. Men üşin qanday erlikke bara alasıñ?

– Erlikke?

– Iä.

– Seni arqalap Everestke şığamın.

– !!! Sonan soñ?

– Bal ayımızdı Everestte ötkizemiz.

– Jaqsı. Sonan soñ?

– Seni Everestte qaldırıp ketemin.

– Ne üşin?

– Jaqsı saqtalasıñ. Tabınuşılarıñdı körmeysiñ.

– Seni şe?

– Ay sayın kelip twramın.

– Ideya?

– Ideya? Ideya – swlulıq qol jetpes biikte boluı kerek. Wlı Jaratuşı taudı jerdiñ tepe-teñdigin saqtau üşin qazıq qılıp qaqqan. Şıñnıñ basındağı käusar tazalıq pen seniñ swlulığıñ älemdik tepe-teñdikti saqtaydı.

– Tau basındağı tazalıqqa wmtılu jolında keybireuler ömirin qwrban etedi. Meniñ qwrbandığım nede? Seniñ arqañda barsam.

– Öneriñmen qoştasasıñ. Tek men üşin ömir süresiñ.

– Sağan nege qwlap tüskenimniñ sırın endi tüsindim. Äyeliñdi äli süyesiñ be?

Adam swlu kelinşektiñ äsem qozğalıp kiingenin qızıqtap jattı. Süyiktisiniñ aldında şeşinip-kiinu de äyeldiñ qılığın aşadı.

– Süyem. Aramızda bir perde twradı. Salqındıq lebi. Teñizdegi jağdaydıñ qwpiyasın sezetin siyaqtı. Äyel ğoy.

– Meni şe?

– Seni de. Tauğa köp örmelegen jigitterdiñ jüregi ülken boladı.

Kiinip bolğan Kamilla eñkeyip kelip Adamnıñ betinen öpti.

–  Eki sağattan soñ äuejayda boluım kerek.

– Gastrol' qaşan ayaqtaladı?

–  Äli bir apta bar.

– Men keşe restoranda senimen iştey birjolata qoştasıp ketkenmin.

– Küyeui özi üşin osınday qwrbandıqqa barğan äyel qanday baqıttı. Şığarıp salma.

Kamilla esiktiñ twtqasınan wstay bere keri qaradı. – Ketkim kelmeydi, men seni sağınamın. Qattı sağınıp jürem.

Denesi toñıñqırap qalğan Adam orınınan twrıp, boyın jazıp kerildi de köliginiñ artqı esigin aştı. Aylin aunap tüsip, orındıqtıñ arqasına qarap jatıptı. Adam tüsip qalğan kürteşeni köterip qızınıñ üstin qımtadı da, rulge otırdı. Qalağa qas qaraya jetti.

Aylinniñ qızıq bir qasieti – basına bir oy kelse, tapjılmay, tamaq ta işpesten plastilindi ilep otırıp ideyasın sol sätte müsinge aynaldıra qoyadı. Plastilindi mol qılıp aladı da üydiñ işindegi jılu batareyalarınıñ üstine japsıradı, äkesi men şeşesiniñ qoldarına wstatadı – osılayşa plastilindi jwmsartıp, ileuge dayındap qoyadı. Stili neckege jaqın – üydegi söre bitkenniñ üstinde samsap twrğan sausaqtıñ basınday pil, siır, qoy, it, qws tärizdi müsinderden min tabu qiın. Äkesimen kölge barğannan keyin bir kün öter-ötpeste üyge üyirmede jasağan şığarmasın alıp keldi. Ortalıq galereyada ötetin körkem suret studiyası şäkirtteriniñ körmesine wstazı köp jwmıstıñ işinen iriktep alıptı. Adam men Begimay qızdarınıñ tuındısın aynalıp wzaq jürip aldı. Aylin körmege eki müsin dayındaptı – kişkentay qız bala eki qolın basınan asa köterip twr – on sausaqtıñ wşında – şäuiş. Adamnıñ wzaq üñilgeni ekinşisi boldı – qazdıñ jwmırtqasınday şäuiş-qağanaqtıñ işinde sarı şımşıq otır. Özderiniñ – şoynaq şımşığı. Qisıq bitken şoynaq ayağın köterip alğan şımşıq titimdey közi jıltırap, basın säl qisayta, aynalağa tañdana qaraydı.

Studiya direktorınan arnayı şaqırtu alğan erli-zayıptılar jwma küni ortalıq galereyağa bet aldı. Sırtı altındap jazılğan qatırma qağaz bolatın şaranıñ mañızın arttıra tüskendey.

Bwlar erte kelipti. Qızdarınıñ eñbegi köpşilik talqısına tüserin oylağanda köñilderine kädimgidey qobalju kirgen ekeu, işke kiruge batpay galereya aldındağı skverde ananı-mınanı aytıp qıdırıstap jürip aldı. Sağat on bir bolğanda köppen birge körme zalına kirdi. Keñ zaldıñ işi qaraqwrım adam. Ata-analar, studiya şäkirtteri, qaladağı körkem suret oqu orındarınıñ studentteri, mwğalimderi, önertanuşılar. Kameraların merleumen äure operatorlar, är jerde interv'yu alıp jatqan jurnalister oqiğanıñ mañızın arttırıp, boyauın tipti qalıñdatıp jiberdi. Adam men Begimay bota tirsek äynek twğırlarğa qoyılğan müsinderdi aralap kelip Aylinniñ studiyası şığarmalarınıñ janına keldi. Aylin şetkeri twrıp, tuındısın sırttan baqılıp twr eken. Qızınıñ qolınan şıqqan müsindi körgen Adamnıñ jüregi şım ete qaldı. Begimay müsinge qarap qatıp qalıptı. Qazdıñ jwmıtqasınday ğana jwmır şäuiştiñ işinde maqpal qara şaşı iığına tögilip qız bala twr. Tizesinen keletin, şolaq jeñ aq köylek kigen talşıbıqtay qız balanıñ... bet-jüzi joq. Aqşıl märmär siyaqtı materialmen bettiñ orının quıs qılıp qana beripti. Aylin möldir mwz qabıqşamen bet-jüzsiz qızdıñ älemin mına älemnen bölip tastaptı... Begimay bar küşimen Adamnıñ qolın qısıp aldı. Denesiniñ dirili sezilip twr. Adam äyeline köz qiığın saldı – qos janardan möltildegen jas, laq etkeli twr eken. Bet-jüzi joq qız müsininiñ janına jinalıp qalğan köpşilik Adam men Begimaydı birtindep ığıstırıp tastadı. «Beti joq qız... beti joq qız...» dep abır-sabır bolğan jurnalister müsindi qorşap alıp, operatorlar men fotograftar jantalasa tüsirip jattı. Jüregin zil qara tas salmaq janşığan Adam Begimaydı jetelep zaldan şığuğa asıqtı. Müsinge «şedevr» dep at qoyıp ülgergen jurnalist qız aldarın orap kes-kestep swqbat aluğa wmtılıp edi, Adamnıñ tas müsin kelbetin, Begimaydıñ jasaurağan közderin körip bas şayqap qala berdi.

Erli-zayıptı ekeu tüski astarın ünsiz otırıp işti. Keşke teledidardan jañalıqtar qarap otırğan Adam Aylinniñ eñbegi sınşılar tarapınan joğarı bağalanıp, halıqaralıq körmege joldama alğanın estidi. Jol qarajatın qalalıq äkimşilik köterip alğan eken. Kelesi arnadan oqıs jañalıq kördi. Körşi eldiñ bir biznesmeni käsiptiñ adam oyına kelmes tosın türin aşıptı. Tüni boyı jañağı käsipker qolğa alğan isti oylap döñbekşigen Adamnıñ tañğa jaqın ğana közi ilindi. Ertesine firmasınıñ jwmısın orınbasarına tapsırıp teledidardan körgen elge wştı.

Äuejayda twrğan taksisterden baratın jerin surettep edi biletin adam tabıla qoymadı. Olar «bir bilse dyad' Mişa biledi» dep eski «Volga» köligine siltedi. Dyadya Mişa jetpisti alqımdap qalğan adam eken, Adamdı basınan ayağına deyin tinte qarap twrdı da, ıstalğan sap-sarı mwrtın taramdap, dörekileu dauıspen «Alıs jer, jol joq, aqşasın aldın-ala töleysiñ» dedi. Äuejaydan köp alıstamay jatıp-aq tas jol bitti de, oyqı-şoyqısı köp jol bastaldı.  «Ol jerge köbine baylar men banditterdi aparam» dep Adamnan sır tartqısı kelgen dyad' Mişa şıtınağan aynadan jolauşısınıñ äñgimege qwlqı joğın bayqap, bwrqıratıp äldebir aşı temekisin tartuğa kiristi. Kök tütinge twnşıqqan Adam terezeniñ äynegin tüsirmek bolıp edi «Ne polojeno, mağan suıq tiedi, üsteme aqşa qossañ ğana aşam» – dep dyad' Mişa gür ete tüsti. Qaltasınan bes jüz rubl' suırğan Adamğa aynadan köz salğan dyad' Mişa «Qaljıñdı tüsinbeysiñ be, aşa ber» – dep sap-sarı tisterin aqsitıp küle bergeninde, jötel qısıp qiqıldap-şiqıldap qaldı.

Eski «Volga» şañdatıp jetkende kün de kökjiekke barıp qalıp edi. Adam «Erteñ tañerteñgi segizden qalmay keliñiz» dep dyad' Mişanıñ qolına aqşa wstattı. Aqşanı büktep-büktep pidjaginiñ işki tös qaltasına süñgitip jibergen şal osında qonatının aytıp maşinasına bettedi. Ketip bara jatıp «Ey, Djigit, esli segodnya noç'yu tvoyu duşu Djabrail zaberet to denejki u menya ostanut'sya» dep qarq-qarq küldi. Bwlardı qarsı alğan jigit ağası Adamnıñ qolına birden kelisim-şart qağazın wstattı. Bir bet qağazdı qolına alğan Adam «qaytıs bolıp ketken jağdayda, süyekti eline jetkizuge jwmsalatın qarjı» degen tarauın qaytalap oqıp şığıp qol qoydı da şartta körsetilgen somanı jigit ağasınıñ qolına wstattı. Aqşanı mwqiyat sanap şilanına salğan ol Adamnıñ qay dindi wstanatının swradı da «bastanayaq juınıp keliñiz» dep üş esikti üydi nwsqadı. Birinşi esikke hristiandardıñ kreşi, ekinşi esikke jartı ay, al üşinşi esikke Davidtiñ jwldızı japsırılıptı. Adam ekinşi esikke kirdi de şeşinip tastap ğwsıl alıp, tükti halat kiip, ayağına süyretpe ildi. İşke aq halattı süp-süykimdi tompiğan jas qız kirip Adamnıñ qan qısımın, qızuın ölşedi, qanday aurularmen auırğanın swradı da äldebir qağazğa qol qoyuın ötindi. Qız wsınğan qağazğa oqımay-aq qol qoyğan Adam pal'tosın jelbegey jamıldı da qızğa erip qarağay börenelerdi qiyulastırıp salğan ağaş üyge kirdi. Bölmeniñ işi jıp-jılı eken. Wzınşa bölmede kölikterge tehnikalıq qızmet körsetu ortalıqtarında bolatın kölikterdi köteruge arnalğan qwrılğı siyaqtı jeti qwrılğı twr. İşke janında molda bar, jigit ağası kirdi. Türi tatarğa keletin, oyulı aq şapan kigen säldeli molda qoltığına bir oram aq mata qısıptı. Tompiğan süykimdi qız edenge töseytin ağaştardan jasalğan stöldiñ üstine jwqa körpeşe japtı. Molda Adamnıñ tırjalañaş şeşinip stölge şalqasınan jatuın swradı. Qızğa qayta-qayta jaltaqtap qaray bergen Adam küybeñdep stölge jattı. Molda qayşısın jalaqtatıp, aq bözdi äp-sätte pişti de süykimdi qız ekeui Adamdı aq kebinge oradı. Jigit ağası men molda Adamdı ölik juatın zembilge salıp qwrılğınıñ janına köterip kelip bir tüymeni bastı. Izıñdağan dıbıs şığıp qwrılğınıñ eki twğırınıñ arasındağı jer birtindep köterile bastadı. Jer astınan biiktigi qwlaş jarım, eni bir qwlaş qabat-qabat qattalğan penoplast köterildi de töbege tier-times bolıp toqtadı. Adamnıñ aldında quısınıñ tört bwrışında şam janğan kör payda boldı. Jigit ağası körde jeldetkiş jüyesi bar ekenin – taza aua kelip twratının, alda-jalda jüregi qısılıp nemese basqa da sebeptermen şıday almaytınday bolsa, oñ qolınıñ janındağı tetikti basuı kerektigin, äri ketse on sekundta körden şığarıp alatın adamdar dayın twratının jäne onday jağdayda tölengen aqşa qaytarılmaytının ejiktep twrıp ayttı. Jer astına tüsken soñ jarıq söndiriletinin, sırtpen eşqanday baylanıs bolmaytının, tañ atqanşa şıdauı tiis ekendigin şegeledi. Jäne de, Adamnıñ körge öz erkimen tüskenin, ğayıptan tayıp ölip ketse firma eşqanday jauapkerşilik jüktemeytinin aytıp şartta jazılğandardı tağı bir pısıqtadı.

Kenet azalı muzıka oynaldı. Molda Adamnıñ bas jağına kelip «Künäsiz pende joq, aqirettik ömiriñdi oylağanıñ – künäñnan arıluğa bet alğanıñ, qabıl bolsın» – dedi de qwlaqqa jağımdı maqammen qwran sürelerin oqi bastadı. Adamğa böten jer, aydala, qazılğan kör, aq kebinge oranıp tiri ölik bolıp jatqanı, basında dwğa oqıp otırğan molda qiyalında bolıp jatqan nanımsız is bolıp körindi. Molda dwğa oqıp bolıp, jigit ağası ekeui Adamdı qabirdiñ janındağı esiktey jaypaq temirdiñ üstine saldı. Süykimdi tompaq qız, şiedey erinderi tompiıp Adamğa äldebir äuestikpen köz saldı. Zıñıldağan ün estildi de Adam jerden aqırın köterilip kördiñ üstine keldi. Astındağı temiri bir jwlqınıp aldı da Adam körge tüse bastadı. Kördiñ tübine jetkende jaypaq temir oñğa jıljıp wzın quısqa kirdi. Izıñdağan ün küşeye tüsti de astındağı temir solq ete qalıp Adamdı quısta qaldırıp joğarı köterilip ketti. Adam tot baspaytın jıltıraq temirmen qaptalğan quısqa köz saldı. Qolın kebinnen şığarıp oñ jağındağı tayınşanıñ müyizindey tetikti sipalap kördi. Kenet zıñıldağan ün tağı estildi de körge qattalğan penoplast tekşe tüse bastadı. Izıñdağan dıbıs öşip, sırtqı ömirmen baylanıstırıp twrğan sol jağındağı şwñqır biteldi de, şamdar söndi. Tastay qarañğı, öli tınıştıq ornadı. Üstine qwlay ketip, janşıp tastağan tınıştıqtan bası şıñıldap, qwlağı küñgirlegendey boldı. Tünektiñ twñğiıq qwşağına engen Adam öziniñ eşteñe emestigin tüysindi. Köziñ qajetsiz, ayaq-qolıñ, küş-quatıñnan eş därmen joq. Sausaq iliger bwdır tapsa zor deneni qwzdan suırıp alar quattı qoldar, tau-tasta qanşa jortsa da şarşaudı bilmeytin tegeuirindi ayaqtar, bwlşıq eti oynağan şınıqqan dene de bir, jayın jwtqan şabaq ta bir küyge tüsti. Talay al'pinisterdiñ tereñ mwz jırada qalğanın körgen. Közi aqşiğan süyekke erigen mwzdaq suı qwyıladı, qısta qar basıp, bäri qatadı. Öli dene kök mwzğa aynaladı. Wşqış kök aspanda, al'pinist kök mwzda, artist sahnada ölgenin däreje twtadı. Tayıp ketip, kök mwzğa aynalıp, qwzda qalsam degen wrı ümit özinde de bolatın. Al qazir qara topıraq qoyınında, qwrt-qwmırısqalar äleminde jatır...

Qazir jer betinde, tiriler äleminde kün batqan şaq. Tiriler älemi... Al bwl öliler äleminde?.. Bir kezderi şın ölgende qalay boladı? Adam Kalimullanı jerlegende, şındığında jerleudiñ räsimin jasağanda, qaralı toptıñ qarası köptigine tañ qalğan edi. Qaladağı är türli mekemelerden, oqu orındarınan aza gül kötergender leg-legimen kelip jattı, kelip jattı. Sol sätte Adam öziniñ qazasın elestetken edi. Qaralı jiında jwrttıñ özi turalı ne aytarın oyladı. Begimay şın qayğırıp, aza twtar ma eken? Estigen jwrttıñ qabırğası sögilerdey zarlı joqtau aytıp, «Arısım-ay!.. Arıstanım-ay!..» dep egilip, qayta-qayta esinen tanar ma eken?..  Adam mwrınınıñ pışıldap demalğanın estidi. Jüregi qağıp, alqınğan adam siyaqtı mwrını şuıldap, qattı estildi. Tıñ tıñdadı. Kökiregin jarıp şığarday jüregi dürs-dürs soğıp, alıp baradı. Qan kernegen qwlaq şekesiniñ küre tamırı jarılarday bolıp, solq-solq etedi. Mına tünekte äldebir jemir jändikter, pışaqtay azuları aqsiıp, kördi jan-jağınan qazıp, jaqındap kelip qalğanday. Ülken başpayımen ayaq jaq qabırğanı türtkilep, şwqılap kördi – jıltır temir kädimgidey qalıñ siyaqtı. Perişteler sağat on ekiden keyin keler me eken? Älde, qazir kele me? Perişteler qoyatın swraqtardıñ jauabın biledi. Olarmen kezdesuge dayın. Künäsi qanşalıqtı auır? Jazası qanday bolmaq? Jalğız jaratqanğa serik qosqan jeri joq. Künäsi tauday pendeler de... Bwl jerde ärkim özi üşin jauap beredi. Kalimullamen kezdesu qalay bolar eken? Adam janalğıştardan göri Kalimullamen kezdesuden qorıqtı. Bwl tiri, ol öli qalay kezdesedi?.. Adam özin ötkir qandauırmen sılıp alıp tastağan soqırşek siyaqtı sezindi. Swq sausaqtay jansız birdeñe. Qabınğan öli şek, äli suıp ülgergen joq, köp keşikpey suidı. Sosın şiridi, topıraqqa aralasıp joq boladı. Iä, soqır şek. Deneden ajırağan, sırtqı älemmen, tiriler älemimen baylanısı üzilgen, kereksiz müşe. Pendeniñ şauıp tastağan bası on bes sekund boyı bärin tiri kezindegidey sezip jatadı eken. Bwl da qazir şauıp tastalğan bas siyaqtı, domalap kelip körge tüsti, birazdan keyin qalğan sezimi öşedi. Bwl körge nege tüsti özi? Ölim turalı esik-terezeni tars jauıp alıp, jarıq bitkendi öşirip, üyde jatıp ta oylauğa bolar edi ğoy. Joq. Qabirdiñ atı qabir. Qara jerdiñ qoyınına kiru – öz erkiñmen o dünieniñ esiginen sığalau. Kelgeni dwrıs. Mümkin, janın jegidey jegen künäsi, Kalimullanıñ aruağı aldındağı qılmısı az da bolsa jeñilder... Mümkin, Begimaydıñ jüregindegi şäuiş erir... Aylinniñ bet-jüzindegi perde sıpırılıp tüser... Aqşa beti albırağan, qara köz, aqşa mañday qwlınınıñ betinen, közinen şöpildetip süyer. Adam közin tars jwmıp aldı. Periştelerdi köruden qorıqtı. Äl-därmeni qwrıp, boldırıp, şarşağanın sezdi. Birneşe sağat wşu, eski «Volgamen» işi-bauırın solqıldatıp soğıp tastağan wzaq jol, köktem tua juıp-tazalap, sandıqqa salıp tastaytın qısqı kiim siyaqtı orap, baylap körge tastaluı jüykesin de jwqartıp, küş-quatın da sarqıp, qaljıratıp tastaptı. Wyıqtağısı keldi. Tañ atqanğa deyin eşteñe oylamastan twyaq serippesten jatsa. Ölgen joq, mwnda kimniñ şaruası bar. Jüregi soğıp twr, aqıl-esi orınında. Perişte bolsañ şın ölgen kezde kelersiñ. Wyqı qısıp, maujırap, köz ilgisi kelgenimen bas qauaşağınıñ işi uday aşıp, künde qalğan şwbat tolı torsıqtay tırsıldap twr. Kernegen qısımnan bas süyegi şıtınap, qwyqası jidip bort-bort jırtılıp, qanı sırtqa şapşitınday äketip baradı.

Kenet betin bir jılı lep jelpip ötkendey boldı da kör işi jap-jarıq bolıp ketti. Közin aşıp edi – janında aq qanattı bireu twr eken. Erkinen ayırılıp, äliginiñ artınan erip jüre berdi. Wzaq jürgen joq. Perişte aq qanatın bir jelpigende teñiz payda boldı. Adam kök mwzdıñ üstinde jalañaş twr. Üstimdegi aq kebinim qayda ketken dep oyladı. Jağadağı qamıstıñ arasına kirip, ot jağıp jılınğısı keldi. Biraq ta ilgeri basqan ayağı keri ketip, jağadan alıstay berdi. Kenet ayağınıñ astınan bir närse türtip qaldı da, mwz kütir-kütir ete tüsti. Äldebir alıp balıqtar mwzdı jarıp ärli-berli oyqastap jüzip jürdi. Adam ayaq astında jatqan süñgini alıp är balıqqa bir jügirdi. Qwlaşın barınşa jazıp süñgini silteudeyin siltep-aq qaladı, alayda qorğasınday auır qoldarı köterilmey süñgisi kök mwzğa qwlap teben inege aynala berdi. Aynalasındağı balıqtardıñ qoñ etin ülbiretip kesip alıp, tabağa salıp quırıp jatqanı köz aldına kelgen Adam şarasızdıqtan ayqaylay bastadı. Alıp balıqtar bir kezde Adam twrğan señge sekirip tüsip, alıp qwyrıqtarın serpip qalıp, şorşi bastadı. Bwdan äri şıday almağan Adam bir balıqtıñ arqasına qarğıp minip, torsıldağın jarıp jibergisi kelip süñgisin büyirden ayamay şanşıdı. Däu balıq balaşa şıñğırdı da tauday señder bir birine soğılısıp, teñiz beti qazanday qaynadı. Adam jändärmenmen jağağa qaray qaştı.  Señnen señge sekirip janwşırıp keledi. Kenet aldındağı mwz qaq ayırılıp, bir-birine soğılğan tauday señniñ biri tip-tike şanşılıp säl twrdı da bwnıñ üstine qwlap kele jattı. Adam ayqaylayın dese jağı qarısıp qalğanday auızın aşa almaydı. Ölgen jerim osı dep oyladı. Köz aldına joqtap otırğan Begimay, Aylin keldi. Däu señ üstin janşıp, suğa kete bergende teñizden köterilgen bir qol señdi tirey qaldı. Adam aldında Kalimulla twrğanın kördi. Teñiz tınşıdı. Ekeui mwz üstimen jağağa qaray jürdi. Osıdan on  jıl bwrıñğı teñizde bolğan oqiğanı qaşan aytar eken dep iştey quıstanıp kele jatqan Adam Kalimullanıñ betine jaltaqtap qaray berdi. Alayda dosınıñ jüzi nwr tamıp jılı jımiğan qalpınan özgermedi.

– Mağan jete almay süringeniñe qayğıra berme. Ömirde kim sürinbeydi. Ötken on jıl işinde tozaqtıñ azabında qalğanday qinalumen jürsiñ. Şın dos ekensiñ. Sen Begimaydı şın süyesiñ, sol üşin de sağan ayıp tağa almaymın. Begimay baqıttı bolsa mağan sodan artıq quanış-mwrat joq. Begimay endi meni wmıtadı. Jüregindegi şäuiş eridi. Qırınğanda jağatın maydıñ iisi de mazalamaytın boladı.

Kenet jarq etip kün şıqtı da, teñizden jılı lep esti. Kalimulla alqarakök sudı jarıp qwlaştap jüze jöneldi.

Zıñ ete qalğan bäseñ ünnen Adamnıñ qwlağı jarılıp kete jazdadı.  Qattalğan tekşe joğarı köterile bastadı. Körge qwyılğan jarıqtan közi qarıqqan Adam moyının kördiñ qabırğasına bwrdı. Sırttan «Ey brat, tı jiv?» – degen ün estilgende Adam jüregi jarılarday quandı. Kör auızında twrğan jigitter Adamdı bir qap kärtöşkeni wradan suırıp alğanday köterip äketti de ayağına tik qoydı. Arqalarına  «Dva metra pod urovenom zemli» dep qızıl boyaumen tayaqtay qılıp jazıp alğan jwmıs kiimderi bar jigitter Adamdı qoltıqtap ağaş stoldıñ janına apardı. Stolda kiimderi jatır eken. Adam jan-jağına qarap edi, keşegi süykimdi tompaq qız körinbedi. Şalbarınıñ beldigin buıp jatıp bası aynalıp qwlap tüsti. Közin aşsa ağaş stolda şalqasınan jatır eken. Süykimdi tompaq qız qan qısımın ölşep janında otır. «Eki metr jer astına tüskennen segiz mıñ segiz jüz qırıq segiz metr biikke köterilgen jeñil eken» – dep äzildep körip edi, süykimdi tompaq qız da, swr tüsti jwmıs kiimdi jigitter de ündegen joq.  «Jındanğannan sau ma eken» degendey sekemdenip qaradı da qoydı.

«Nu djigit, rasskaji, kak proşla vstreça?..» dep mäz bolıp, Adamnıñ iığınan qağıp maşinasınıñ esigin aşqan dyad' Mişağa «Vstreça proşla v teploy, drujestvennoy obstanovke...» dedi de «Volganıñ» artqı orındığına qwlay ketti. Maşinasın otaldıra almay älek bolıp jatıp «Kak tam tebya vstretili rayskie krasavicı?»  – degen şalğa birdeñe deuge erindi. Biraz qaqalıp-şaşalıp barıp gür ete tüsken «Volga» saldır-güldir etip şoqalaq jolğa tüsti. Adam qattı qaljırağanın sezdi. Twla boyı del-sal bolıp, äli ketip, maujıray kerildi. O dünie jöninde anekdot aytuğa köşken şaldıñ üni qwlağına küñgirlep kelip jatıp wyıqtap ketti.

Adam al'pinister muzeyiniñ aşılu räsimin özi ötkerdi. Muzeydiñ aldındağı eskertkiştiñ aq jabını sıpırılıp tüskende Kalimullanıñ qoladan qwyılğan beynesi körindi. Kalimulla taudıñ wşar basında, tizeden kelgen aq bwlttı keşip twr. Adam jinalğan jwrttı işke bastap kirdi. Äynek vitrinalarğa Kalimullanıñ al'pinister kietin kiimi, közildirigi, qwral-jabdıqtarı, twtınğan zattarı, kitaptarı, kündeligi qoyılıptı. Köpşilik aldında Kalimulla turalı estelik aytqan Fridrih, Garibal'dilar şıñ basında Kalimullamen birge tüsken suretterin muzeyge tapsırdı. Begimay Alataudıñ qarlı şıñdarı beynelengen pannonı muzeyge sıyğa tarttı. Şaqırılğan qonaqtar tarqap, muzeyde özderi oñaşa qalğanda Begimay bärin tüski asqa üyge şaqırdı. Kamilla Garibal'di men Fridrihtı tüske deyin bir sağattay qalanı aralatuğa alıp ketti de Adam men Begimay Kalimullanıñ äke-şeşesin üyge alıp keldi. Qariyalar jol boyı Kalimullanı wmıtpağanı, wldarınıñ atına muzey aşqanı üşin Adamğa alğıstarın jaudırumen boldı.

Bwlar köl basına jetkende qas qarayıp qalğan edi. Auzı-mwrınınan şıqqan tirkeme süyretken abajaday kölik, aşı şektey şwbatılğan taudıñ qiya jolında bauırın jazıp kösile almay, bügejektep wzaq jürdi. Adam köligin köl jağasınan alıstau, qarağaydıñ arasına toqtattı. Jırta qarıs jalpaq tört döñgelegi birdey jwlqınıp, örge örşilene wmtılumen bolğan kölikten küygen maydıñ ba, älde qajalğan rezeñkeniñ be, köñirsigen iis şığadı. Qalağa qarağanda tau işi suıqtau eken. Tau jotalarına jıpırlap ösken qarağay alıstağan sayın qarauıtıp, twtasıp körinip, qar basqan tau basına jetip barıp tauısılıptı. Adam qarağay şayırı añqığan salqın saf auanı keudesin kere jwttı. Begimay jerde şaşılıp jatqan qarağay sobıqtarın jinauğa kirisken Aylinge jılı kürteşe kigizip, özi de jwqa pal'tosın iığına jamılıp, tüye jün sviteriniñ moynağın iegine deyin köterip, qımtanıp aldı. Adam aldımen jerden bir qarıs biik edenin tösep, şatır qwrdı. Şatırdıñ işine kün nwrı şamın ilip, sandıqşa tärizdi temir peşti qoydı. Sırtqa qoyılğan gaz ballondı qosıp, peşti jaqtı da jinalmalı keruetterdi jazıp, tösekti dayındap, şatırdan şıqtı. Aylin men Begimay köldiñ biik jarqabağında twr eken. Qalanıñ bir möltek audanınday jerdi alıp jatqan apan şwqırdıñ tübindegi köldiñ betinde wsaq tolqın dirildep, batar künniñ qızğılt säulesi örttey jalqındaydı. Adam qızına ötken ğasırdıñ orta şeninde, şildede tau basındağı mwzdaqtar erip, mına kölge tolıp, erneuinen asqan köl suı añğarmen qwldilap, üydey-üydey tastardı asıqtay şiırıp, domalatqan alapat tasqınnan tömendegi el biraz zardap şekkenin äñgimeledi. Qazir qauip seyilgen siyaqtı – köldiñ eñis jaq tabanına birneşe jerden jer astımen añğarğa deyin, qwrsağına jük köligi erkin siyarday betonmen qwrsalğan arna jürgizilipti. Äserlengiş Begimay, küyeuiniñ äñgimesinen işine qorqınış wyalıp, tas laqtırım tömende jatqan köl kenetten qwtırınıp, kökke şapşığan alapat tasqın özderin jwtıp jibererdey üreylenip, qızın qolınan mıqtap wstap aldı. Özi tau-taspen twtasıp, mılqau türmen jan-jaqtan töngen mañaydığı ağaş bitkennen de zäresi wşıp, şatırdıñ terezesinen köringen jarıqqa qayta-qayta jautañdap qaray beredi. Taudı jañğırıqtıra külgen Adam köjektey bolıp qoyınına kirgen äyeli men qızın qwşaqtap şatırğa bet aldı.

Taza aua täbetterin aştı ma tamaqtı qarpıp jegen üşeui bastarı köpşikke tie bere wyqığa ketti.

Taudıñ kün şığıs jağı endi bozara bastağanda oyanğan Adam äyeli men qızı äli de wyıqtay tüssin dep, ayağınıñ wşımen basıp şatırdan şıqtı. Mosığa qazan ilip, köliktiñ toñazıtqışındağı bağılannıñ etin äkelip, twtas salıp, sirne dayındauğa kiristi. Sirne pisti-au degende qarağay otınnıñ qoşqıl iisin qwşırlana jwtıp jürip, samaurın qoydı. Şatırdıñ aldına qwralmalı stol jayıp, üstine neşe türlı jemis-jidek, qaymaq, bauırsaq, qımız qoyıp Begimay men Aylindi oyattı. Oyanğan boyda tätti tamaqtıñ iisi mwrının jarğan Begimay şatırdıñ aldında jaynap twrğan dastarhandı, müyizi iir-iir qoşqardıñ bası qaşalğan ağaş astau-tabaqqa qazandağı sirneni audarıp jatqan küyeuin körip til-jağınan ayırılıp qaldı. Tek közi külimdey beredi. Aylin ünsiz kelip äkesiniñ betinen şöp etkizdi. Äyeli men qızınıñ qolına Adam sudı özi qwydı. «Tau meniñ ekinşi mekenim, üyime qoş keldiñder» dep äzildep qoyadı. Adam Begimaydı qimıldatpay şäydi de özi qwydı. Samaurınnıñ süt salğan şäyin işip otırğan Begimay as üstinde küyeuiniñ erekşe köteriñki köñil-küyine iştey tañırqap otırdı. Ömiri asqa aralaspaytın Adamnıñ bügingi aspazdığında äyeli men qızına qwrmet körsetuden de özge bir sebep bar siyaqtı. Dastarhandı da özi jinağan Adam qızına qarap:

- Tünde üş-tört gradustay suıq bolıptı. Kölge şäuiş qatıptı. Aylin armanıñ orındaldı, jür barayıq – dep, kölge qaray bet aldı.

Taza aua, tınıştıq, tamıljığan swlulıqtı ünsiz tamaşalağan üşeu apan-şwñqırdı aynalıp otırıp, jaypaqtau jer tauıp tömen tüse bastadı. Är basqan sayın wsaq tastar susıp, key twstarda bäteñke tabanı tiyanaq tappay sırğıp kete beredi. Äyeli men qızı tayıp ketken jağdayda tirek bolu üşin Adam alğa tüsti. Begimay Adamnıñ jeñine jabısıp, bir qolımen qızınıñ bileziginen tas qılıp wstap alıptı. Adam birde qoy tastarğa qol tirep, birde tırbıq bwtalarğa jabısıp, jol bastap keledi. Bir-eki ret tikenekti itmwrındı qarmap qalıp, alaqanın ayamay sıdırıp aldı. Köl jiegine jetken üşeui alqınıstarın basıp, säl tınıstadı. Kölge tüsip keterdey bolıp toqtağan Aylin, äldebir siqırdıñ erkine bağınıp qimılsız qalıptı. Möp-möldir älem. Sol möldir älemdi basqa dünieden twmşalağan möldir şäuiş. Jwp-jwqa mwz qabırşaqtan andağan qarağaylar ösken köldiñ tübi körinedi. Han balıq pa eken, keyde sılañdap balıqtar ötedi.

Adam tayaq tastam jerdegi jartasqa qaray bet aldı. Jağadan bes-altı adım jerde öñkiip jartas twr. Jartastıñ köl betinen säl köteriñki bir bwdırına jağamen jalğap tört elidey qalıñ taqtay tastalıptı. Şaması, jaz kezinde jartasqa örmelegenderdiñ isi bolsa kerek. Adam taqtaydı eppen basıp jartasqa jetti. Jartastıñ qwjır-qwjır tastarına tırmısıp joğarı köterile bastadı. Iza tartqan tastıñ jaltırağan betinen bäteñke tabanı taya bergen soñ Adam ayaq kiimin, şwlığın şeşip alıp, jağağa qaray qwlaştap laqtırıp jiberdi. Jalañ ayaq örmeleu kişkene jeñildedi – başpaylarımen sipalap bwdır tauıp ilinip, tastıñ är qırına tırmısıp jartastıñ basına da jetti. Eki ret ayağı tayıp ketip qwlay jazdağanı beker ketpepti – tizeleri dir-dir etedi. Talay tauğa örmelegende bwnday bolmap edi. Al'pinizmdi qoyğalı tastar da ögeysitin bolıptı. Jartastıñ aynalasınıñ suı tayız, astı tolğan üşkir tastar – mına biikten qwlasañ mılja-mılja bolasıñ. Bwl kölde jüzemin deu de beker, suı qısta tügil jazda şekeñnen şığadı. Bir kelgende wyalı telefonın tüsirip alıp, artınan süñgimin dep suğa ketip qala jazdağan – jan-jaqtan mwzday süñgiler qadalıp,  dem ala almay qalş-qalş etip, keudesi qısılıp, jağağa şığa almay qoldarı erbeñdep jatqanın körgen Kalimulla rahattana külgen.

Adam öz-özine kelgen soñ köldiñ arğı betindegi tau şıñdarına köz saldı.  Mwz jamılğan taudıñ üşkir bası äldeqaydan qalqıp kelgen ala bwlttı jarıp, künge şağılısıp jarqırap twr. Adam osı taudıñ eñ biik şıñına Kalimulla ekeuiniñ bir arqanğa qosaqtala şıqqanın esine aldı. Kalimulla osı şıñdı erekşe jaqsı köretin. Şıñ basında aq qws bar, tau özi wnatqan adamına sol aq qwsın jiberedi deytin. Soñğı köterilgeninde «aq qwstı kördim, tau meni jatsınbadı, jaqınınday qabıldadı. Aq qws töbeme bauırın tigize wşıp ötti» – dep mäz bolğan. Şıñğa köterilgende közge är närse elesteytini boladı, sonıñ biri şığar dep oylağan Adam män bermep edi. Matterhornda ibilis wyalasa, mına tauda aq qws wya salğan.

Şıñnıñ alıstan köz salğan janğa tegis bolıp körinetin küngey jaq qırımen örmelegennen göri samsağan qanjardıñ wşımen örmeleu oñayıraq ekenin al'pinister ğana biledi. Şıñğa şığuğa tek äbden sınalğan, är attağan sayın mwz qwşağın aşıp, kütip twratın ajaldıñ közine qaymıqpay qaray alatın adamdar ğana bir-birine serik boladı. Ärdayım alda jüretin, şığar joldı da özi tañdaytın Kalimulla nağız al'pinist edi. Qwzdıñ erneuine ilinip twrıp ta, boranğa wşırap, üsip öleyin dep jatıp ta tauğa degen mahabbatınan aynımaytın. Al'pinister üşin eñ qauıpti – şıñdı qwrsağan qatpar-qatpar jaltır mwzdarğa jetkende eñ ermin degenderdiñ işine qorqınış wyalasa, Kalimulla qaylasımen mwz jarıp, alaqanın toltıra asap, kütirlete jep, şarşağanın wmıtıp, rahattanatın. «Mä, mäñgiliktiñ dämin tatıñdar» dep uısı tolı mwzdı aynalasına şaşatın. Kalimullanıñ şıñğa örmelegende qorqınış degendi nege sezbeytinin tüsingen Adamnıñ jüregin sağınış torlap, tätti mwñğa malındı. Özin, anada qabirge tünegeninde dosı keşirgenmen tau keşirmegenin, är jıqpılına ajal jasırğan ana kök mwzdar keşirmegenin tüsindi. Sosın... öz özin keşirmegenin osı köl jağasında, jartas basında twrıp wqtı. Osı sät... dosınan ayırılğalı janın janşıp jatqan zil qara tas naurızdağı Samarhannıñ kök tasınday erip qoya berdi. Mına köldiñ betin japqan mwz qabırşaq – möldir köldiñ saf taza tamşılarınan tüzilgen şäuiş – Kalimulla ekeuiniñ qimas jaqınına aynalğan aq qar, kök mwzdardıñ tamırlarınan aqqan... taudıñ janı. Dosınıñ qwz basında twrıp kök mwzdı qarşıldatıp nege jeytinin, zämzäm suın işkendey nege rahattanatınınıñ mänisin endi tüsindi. Mına köldiñ tereñine batqan pende taudıñ janımen kezdesedi... Endi Begimaydıñ jüregindegi şäuiş te eridi. Kömkergen şäuiş erigen Aylinniñ aqşa jüzi albırap, qap-qara közderi möldirep, aq mañdayı jarqırap jüretin boladı. Adam, kün säulesi tökken bar meyirimdi jwtıp alıp, mañayın kök mwz, aq qarğa aynaldırğan ana swstı taudıñ basınan tömen sekirgisi keldi. Onıñ osı oyın tüysingendey şıñ basına qara bwlttan jelek jamılıp, qaralı swluday bürkenip aldı. Özine Kalimulladay ğaşıq endi tumasına azalı  şıñnıñ naza-ayazı jartas basındağı Adamnıñ jüregin köktep ötti. Adamnıñ keude twsı şım ete qalıp, kökiregine ıstıq säule qwyıldı. Adam  dosınıñ tauda ajal tapsam, mäñgi mwzdaqtıñ qwşağında denem mäñgi jatsa dep armandaytınınıñ sırın endi tüysindi. Kalimulla «äulielerdiñ denesi şirimeydi, mwzda qalsam men de mäñgi saqtalam, sen meni äulie twtıp basıma tüneysiñ» dep äzildeytin. Kalimulla mäñgi mwzdaqta mäñgi qalmay-aq äulie edi... Adamnıñ dosı, tömendegi şulı qalada, adamdardıñ arasınan göri sät sayın ölim kütip twratın qwzdardıñ ayasında, kirşiksiz kök mwzda ömir süruge jaralğan jan edi.

Adam auızın äntek aşa, twñğiıq kök apanğa şalqayıp wzaq köz saldı. Aspan betin janarı talğanşa şolıp kelip, köl betin qwrsağan şäuiş betinde jarqırap, jan-jaqqa şapaq şaşqan kün säulesine swqtana qaradı. Kenet eki qolın qanatşa jayıp jiberip, ayaqtarın büge berip erekşe quatpen joğarı serpilip, jüzi nwrlanıp, alıstağı şıñ basına qaray qarğıdı.

Wyalı telefonı sıñğırlap qoya bergen Aylin äkesinen kelgen habarlamanı oqıdı da tañırqağan küyde telefonın anasına wsındı. « – Aylin! Künim! Sen meniñ maqtanışımsıñ. Mamañ ekeuiñdi qattı süyemin.». Begimay habarlamanı oqi sala, jartasqa qaray jügirdi. Äldebir swmdıqqa kedergi bolğısı kelgendey qoldarın alğa sozıp janwşıra wmtılğanımen, boyınan äl ketip, adımı aşılmay-aq qoydı. Jağalaudağı wsaq tastar da qas qılğanday, basqan sayın keri susıp, diñkesin qwrta tüsti. Orta jolğa jetkende wzınınan sozılıp barıp qwlap tüsti. Közderin tars jwmıp alıp, swp-suıq jerdi qwşıp jatqan küyi twrğısı kelmedi. Qwşaq jayıp kütip twrğan qasirettiñ azalı jüzin körgisi kelmey, uaqıttı soza tüskisi keldi. Aylin kelip «mamalap» iığınan kötergende, jantalasa wşıp twrıp, esalañ adamşa talıqsi kübirlep, alğa jügire jöneldi. Jartastı aynala bere qalşiıp twrıp qaldı. Jartastıñ tasasındağı şäuiş oyılıp qalıptı. Ükiniñ auızına şaşırağan su jaylıp, äynektiñ sınığınday jwqa mwz qabırşaqtar şaşılıp jatır. Auır salmaq opırıp tüsken ot orınınday ükiniñ sıla balıqtıñ qabırşağınday jarqırağan betinde külimdep kün säulesi oynaydı. Şeşesiniñ ökşesin basa jetken Aylin tizerley jığılıp, jılap otırdı. Qolında äkesiniñ sıñar töplii. Begimay qızın bauırına tartıp, oramalmen betin sürtip, qap-qara közderinen öpti de, jas sorğalağan jüzine qarap qimılsız qaldı. Auır qayğı torlağan betin şımırlatıp quanış tolqındarı şayıp ötti. «Qızım aq mañdayı jarqırağan, eki beti albırağan aqsarınıñ öñdisi, közderi qap-qara» deuşi edi äkeñ, sezgen eken ğoy». Bir-birinen közderin almağan ana men qızı wzaq otırdı.

Bir kezde qanattarı suıldap, auanı tilip töbeden qws wşıp ötkendey boldı. Köldi aynalıp wşıp, biikke tik samğağan aq qwstıñ qanatınan tögilgen aq wlpa mamıqtar birtindep köl betin jaba bastadı.

Köl betin japqan şäuiş te, jartas ta, Begimay men Aylin de, köl jağasındağı şatır da aq wlpa jamıldı.

Soñı 

Asılbek Mwqanbetqaliwlı Ihsanov

Kere-ko*1 – Edil patşanıñ äyeli

*2 – V.Vısockiydiñ äninen

14.04.2018 j.

Abai.kz

13 pikir