Särsenbi, 14 Qaraşa 2018
Tamır 1651 6 pikir 12 Mamır, 2018 sağat 16:22

 Nasır Fazılov.  Qazaqtarım – qardaşım

 

Özbekstan Memlekettik sıylığınıñ eki märte iegeri, Özbekstanğa eñbegi siñgen mädeniet qayratkeri, Qazaqstan Prezidentiniñ beybitşilik jäne ruhani kelisim sıylığı men halıqaralıq «Alaş» sıylığınıñ laureatı, Türkistannıñ tuması − Nasır Fazılov qazaq ädebietindegi birtuar azamattarmen öte jaqın aralasqan. Näkeñniñ qazaq ädebietimen dostıq baylanısına süysingen bir top  estelik-äñgimesin   özbek tilinen audarıp oqırmanımızğa wsınıp otırmız.

 Bazarğa barmaşı

Mwhtar ağa Äuezov öte tärtipti, sözdi eki qılğandı jaqtırmaytın, uädesin orınday alatındardı asa qadirleytin adam boldı. Künderdiñ bir küninde öziniñ sıylası, sırlası Qalibek Quanışbaev Mwhtar ağanıñ üyine kelip, eki mıñ som qarajat swraptı.

− Men, öziñ bilesiñ, äñgimeniñ aşığın wnatam, − depti oğan Mwhtar ağa. – Qoş, qajetiñdi bersem, qaşan äkelip beresiñ?

Äygili ärtis te eki wştığa salmay:

− Jiırmasınşı mayğa! – dep jiberipti.

Mwhtar ağa sol jerde eki mıñdı sanap berip, stolınıñ üstinde twrğan kalendardı paraqtap, jiırmasınşı may jazılğan paraqtıñ twsına «…eki mıñ somdı äkelip beredi,» −  dep badıraytıp jazıp qoyıptı. Bwl oqiğa mart ayında bolğan eken.

Äne-mine degenşe, mamır da kelip jetedi. Qalibek ağa Mwhtar ağanıñ ertelep, Mwqan Tölebaev köşesindegi gülzar baqta seyil qwratındığın jaqsı biledi eken. Äzilkeş ärtis  emes pe, oylap-oylap bir şeşimge kelipti: äldekimnen kör-jer artatın esek arba alıp, onıñ üstine eski besik, şelekter, üş-tört sınıq ara, käkir-şükirmen toltırıp, Mwhtar ağa seruendeytin köşeni betke alıptı. Wzaqtan Mwhtar ağanıñ swlbasın körisimen, esegin aydağan bolıp, ayğaylay bastaptı.

− Ihı, aram ölgir! Ihı, aram qatqır! Bazarğa keşigemiz, ıhı!

Mwhtar ağanıñ közi oğan birden tüsip:

− Äy, äy, Qalibek! Qayda barasıñ? – dep swraptı.

− Bazarğa, − depti Qalibek ağa.

− Bazardan ne qılasıñ?

− Bazarda ne isteymin, − depti ärtis. – Mine, mınalardı satamın. Bügin jiırmasınşı may ğoy. Senen alğan eki mıñ som qarızımdı qaytaruım kerek.

− Qoy, qoy. Wyat boladı. Üp-ülken adamsıñ. Boldı, boldı, keştim.

− Keşken bolsañ, däpteriñnen öşirip qoy!

− Öşiremin. Tek bazarğa barmaşı, − dep jalınıptı oğan Mwhtar ağamız.

 Sen wttıñ

Qaysı bir jılı ... barıp-keluimiz jiilegen edi. Ol kezderde köp kezdesuler  bolatwğın: birde anau memlekettiñ astanasında, birde mınau memlekettiñ astanasında. Osı uaqıtqa deyin, köktem mezgilinde balalar ädebieti künderi bolıp twratın. Onda barşa memleketterden balalar jazuşıları qatısatwğın. Bwl is-şaralar balalarğa da, balalar jazuşısına da merekedegidey köñil-küy sıylaytın. Kezek Almatığa kelgeninde Özbekstannan Latif Mahmudov ekeuimiz bardıq. Meyir-şapağat mol jıldar ğoy, bizdi qazaq bauırlarımız qwşaq jayıp kütip aldı. Özbek delegaciyasın Rahmatulla Rayımqwlov degen jazuşı basqarıp jürdi.

Atalmış şaranıñ ekinşi küni Rahmatulla ağa meni şetke şığarıp:

− Nasır, habarıñ bar ma? Baukeñniñ äyeli qaytqan. Bügin ası. Özbek ağayındar bir körinip, köñil swrasa artıq bolmas edi, − dedi iığıma qolın salıp.

− E, baramız… Bauırjan ağa özbek halqınıñ da batırı, − dedim Latifjanğa qarap. Latifjan da bwl pikirdi maqwldadı.

Biz üşeumiz tabaldırıqtan attağanımızda, Bauırjan ağanıñ janında bir top ziyalılar toptanıp otır eken. Ülken bölmeniñ tör jağına kreslo qoyıp, ağanıñ özi sonda jayğasıptı. Köñil swrau barısında, bir sät üzilip qalğan swhbat tağı da öz arnasına tüsti. Körip otırmın, ol kisi bizdiñ bwl kelisimizdi Taşkentten ädeyilep köñil swrauğa kelgendey qabıldap, qauqıldap qaldı. Söz arasında äñgimeleskisi keldi bilem:

− Äy, Nasır, − dedi mağan bwrılıp qarap. – Bilesiñ be, meniñ üşinşi atam − özbek.

Osı sät: «Söz kelgende atañdı da ayama» degenniñ kerimen, köñilime alğan sözdi irkip qala  almadım:

− Bäse, siz siyaqtı ataqtı batır qazaqtardıñ mañdayına qalay bitken dep, men de tañırqap jüruşi edim.  Ata-babalarıñız özbek eken da!

Bwl jauaptı estip, daurığısqan top ün-tünsiz qaldı. Aytuın aytsam da, endi ne boladı dep, özim de şoşıp kettim. Äskeri adam. Är sözi zildey auır. Jay söylegeniniñ özi de komanda bergendey estiledi. Az ünsizdikten soñ, ağa birden sözge keldi:

− Twrıñdar!

Bäri orındarınan wşıp twrıp, qatıp qalğan. Keyin özi de ornınan twrıp, mağan qaray qwşağın jaydı.

− Kel balam, sen wttıñ.

Aynalamızdağılar, qwdayğa şükir degendey, erkin tınıs ala bastadı. Men aqırın jürip, ağanıñ aldına bardım. Ol kisi meni baurına bastı.

 Olay jügiredi, bılay jügiredi

Birde Almatığa barğanımda, «Qayrat» pen özimizdiñ «Pahtakor» komandaları oynaytın bolıp qaldı. Qonaqüyde rahattanıp futbol tamaşalaytın boldım dep otırsam, kütpegen jerden Ğabiden ağa Mwstafin telefon şalıp, üyine qonaqqa şaqırğanı. «Ob-bo!» − dedim ökinip. Barmayın desem, futboldı közim qimay twr. Aqırı: «Onıñ üyinde de televizor bar şığar» dep oylap, baruğa bel budım.

As jelinip, dastarhanğa şay kelgeninde, oyın bastalatın uaqıt ta bolıp qaldı. Ağadan keşirim swrap, televizor qoydırdıq. Ekranda doptıñ sureti körsetilip, futbol muzıkası oynay bastağannan-aq, ağamız ornınan twrıp ketti.

− Ä, ağa?! Birge körmedik pe?! – dedim jalğız köruge ıñğaysızdanıp.

− Joq, − dedi ol jımiıp. – Slişkom odnoobrazno. Olay jügiredi, bılay jügiredi!

Sol sät janımda ağanıñ Qayrat degen wlı otırğan. Eger ol: «Qoya beriñiz, Nasır ağa. Äkem futboldı tüsinbeydi, özimiz tamaşalaymız» demegeninde, bilmedim, televizordı öşirip, futbol qızığınan qwr qalar ma edim?!

Ayağıñız maydanda bolğan ba, ağa?

Qazaqtardıñ Äbdilda Täjibaev degen ülken aqını bar. Sol aqın soğıstan keyingi jıldarı bilikpen kelise almay, Taşkentte jürgen kezderi boldı. Onı bizdiñ Usman YUsupov baurına alıp, sıy-qwrmet körsetti. Barlıq jağdayın jasauğa kömektesti. Mirtemir, Ergaş aqındar onı jalğızsıratpay, özderimen birge alıp jürdi.

Usman äkäniñ özi:

− Qazaq aqını zerigip qalmasın. Taşkent töñireginde qazaqtar köp qoy. Sol jaqqa alıp barıñdar, kezdesuler ötkiziñder, − dep olarğa pısıqtaptı.

Sodan, künderdiñ bir küninde, Äbdilda ağanı Sarıağaş jaqtağı bir auılğa alıp şığıp, oqırmandarmen jüzdestiripti. Kezdesu öte äserli ötkenge wqsaydı.

Kezdesuden keyin, klubtan şığa bere, aqındı bir top jas qorşap alıp swraq-jauapqa alıptı. Aqın da bwrqıratıp, jauap qaytarıptı. Sonda bir süykimdi ğana jas qız, Äbdilda ağasına mınaday saual qoyıptı:

− Ağa, ayağıñız maydanda bolğan ba?

Äbdilda ağanıñ bir ayağı tuma aqsaq. Sol üşin de tayaqpen jüredi. Kütpegen swraqqa aqın bılay dep jauap beredi:

− Joq, qalqam, jeñgeñniñ üstinen jığılıp tüsip… osılay bolıp qaldı.

Tıñdap twrğandar qıran-topan... Swraq bergen qız sorlı, wyalğanınan top işine jalt bwrılıptı.

*         *          *

Äbdilda ağanıñ ayağına qatıstı qoyılğan swraqtı men Mirtemir äkädan esitken edim. İşek-silesi qatıp otırıp, äñgimelep berip edi, marqwm. Mine, arada qanşama jıldardı artqa tastap, Äbdilda ağamen äkeli-baladay jaqındasıp kettik. Aqınnıñ elu jıldıq toyında da, alpıs jıldıq toyında da, jetpis jıldığı men seksen jıldıq toylarına da qatıstım. Ökiniştisi sol, dağdarıs jıldarına tws kelgen seksen bes jıldıq toyına bara almay qaldım.

Äli esimde, 1969 jıldıñ qaqağan qısında Äbdilda ağanıñ alpıs jıldığı atalıp ötti. Jeltoqsan ayı bolatın. Almatınıñ qısı qaharına mingeni sonday, «tüf» deseñ, tükirigiñ jerge tüspeydi. Taşkentten köpşilik bolıp bardıq: Mirtemir äkä, Şuhrat äkä, Tolqın Rüstemov jäne men. Toy tarqağan soñ, bärimizdi Äbdilda ağa üyine şaqırdı. Qazaqtardıñ jazuşı aqsaqaldarı – Säbit ağa, Ğabit ağa, Ğabiden ağalar da sol jerde. Men olarmen birge otıruğa ıñğaysızdanıp, arğı bölmede otırğan Äbdilda ağanıñ Rüstem degen wlımen äñgimelesip otıra berdim.

Üy-işi aqınğa arnalğan tartu-taralğığa tolıp ketipti. Şapandar, Äbdilda ağanıñ portretteri, ülken-kişi şağın qoraptarğa oralğan sıylıqtar…

− Ana qoraptağı ne? – dep swradım Rüstemnen.

− Magnitofon, − dedi Rüstem. Sosın qoraptıñ qasına barıp, sırtındağı etiketkasın oqıdı. – «Dnepr».

Ol kezde «Dnepr» magnitofonı taptırmaytın dünie edi.

− Jazadı ma?

− Jazsa kerek, − dedi Rüstem eki wştı. Artınşa jıltır qoraptı aşa bastadı. Jap-jaña, işinde kassetasımen jıltırap twr.

− Qane, qoyşı, − dedim qızığıp. Äp-sätte Rüstem de qızığıp, äurelenip qaldı. – Men qazir äkeñ turalı bir äñgime aytıp berem. Jazıp al da, keyin özine tıñdat. Maqwl ma?

− Jaraydı, Nasır ağa.

Rüstem lezde magnitofondı tokqa jalğadı da, mikrofondı tekserip kördi. İstep twrğanına senim bildirip:

− Al, endi söyleñiz… − degende, men ağanıñ ayağı ne üşin aqsağandığı jayında, joğarıda aytılğan oqiğanı körkem tilmen äñgimelep berdim.

Rüstemniñ işek-silesi qattı.

− Endi mwnı äkeñe tıñdat…

− Ärine, − dep ol külkisin tiya almay, magnitofondı jinastıra bastadı.

− Qoy, qazir emes, − dedim sasqalaqtap. – Qazir kisiler bar, wyat boladı.

− Eşteñe etpeydi, − dedi de Rüstem qonaqtar otırğan bölmege zıp berdi. Men olarmen birge otıruğa batına almay, tabaldırıqta qalıp qoydım.

Magnitofonnan avtordıñ qazaqşa-özbekşe aralas dausı jañğırdı. Barlığı birden qwlaqtarın tigip, tıñdap twrdı da: «Joq, qalqam, jeñgeñniñ üstinen jığılıp tüsip…» degen jerge kelgeninde,   jatıp kep külse bola ma?!

Sara apa da sol jerde bolatın. Äbdilda ağağa qarap:

− Qoy-ey, men ne sağan, üstimnen jığılıp, ayağıñ sınatın tüye me edim? – dedi qızarıp.

Sara apanıñ jauabı odan beter bizdi külkige qarq qıldı.

Biz de orısşanı bilemiz!

Qaltay Mwhamedjanov degen tamaşa qazaq dramaturgı bar. Ataqtı. Şıñğıs Aytmatovpen birge drama jazıp, Amerikağa da tanılğan. Qazaqtardıñ aldıñğı qatarlı sıqaqşılarınıñ biri. Sol adam bir küni jwmıs keñsemizde qonaq bolıp, şıqqan kitaptarımnıñ birin sıyğa tartuımdı ötindi. Kitap sıylağanımnan keyin, oğan mindetti türde qoltañba jazıp beruim kerek! Qolıma eki tomdıq tañdamalı şığarmalarımnıñ birinşi kitabı tüsip qaldı da, bılay jazdım: «Qaltay ağa! Biz özbekter de orısşanı bilemiz: özbekterge baltay-şaltay nenado, tol'ko Qaltay nado!»

Tezirek jönelt

1989 jılı Äbdilda ağa Täjibaevtıñ seksen jıldıq toyına Özbekstannan Said Ahmad äkämiz ekeumiz qatısatın boldıq. Toy iesine ne tartu jasaytındığımız jöninde ekeuara aqıldasıp, aqırı mınaday şeşimge keldik. Ol kisiniñ portretin jaqsılap saldırıp, alıp barğandı jön kördik.

− Bwl jağına alañ bolma, balam, − dedi Said Ahmad äkä. – Endigisin özim tındıramın.

− Portretti öziñiz salmaqsız ba? – dep swradım tañırqap. Said Ahmad äkäniñ suretşiliginen az-maz habarım bar edi.

− Joq, meniñ bir tamaşa suretşi dosım bar. Onımen Jezqazğanda tanıstıq. Nege tañırqaysıñ, balam? Türmede birge bolğanbız.

− Ol kim eken? Men tanimın ba?

− Tanisıñ. Çetkauskas degen kisi. Özbekstannıñ halıq suretşisi. Özi de portretti aynıtpay saladı da. Bizdikine kelgeniñde köziñ tüsip pe edi? Şeşemniñ portretin saldırğam. Jüdä, aynıtpay qoyğan da.

Çetkauskastı jaqsı biletin edim. Azdap işkilikti täuir köretini bolmasa, öte talanttı suretşi.

− Bola ma, balam?

− Bolğanda qanday! – dedim quanıp. – Endi aqsaqal, tağı bir äñgime bar. Ol jaqta Qaltay degen qwrdasım da alpısqa kelip qalıptı. Älbette, ol da üyine şaqırar… sol dosımızdıñ da portretin…

− Boldı, tüsindim. Qaltaydıñ sureti bar ma, sende? Tauıp qoy. Onı da saldıramız.

Sonımen, Almatığa eki birdey portret köterip bardıq. Oylağanımızday, Qaltay da üyine şaqırdı. Portretti özine körsetip, üyiniñ törine ilip qoydıq. Bir quandı, bir quandı, endi qoya beriñiz. Onıñ sebebin keyin bildim: Qazaqstan Jazuşılar odağı portret sıylau bılay twrsın, auızşa da qwttıqtamağan eken.

Üstel üstinde sözden-söz şığıp:

− Endi ağa, bwl arada jalğız twrğanıñız jaraspay twr. Jeñgemizdiñ de portreti janıñızda twrsa, − dedim. Bayqap twrmın, Qaltay ağanıñ da, jeñgemniñ de közderi jaynap ketti. – Eger maqwl körseñizder, jeñgemniñ bir suretin ala ketsem.

Taşkentke jeñgemniñ suretin ala kelip, Çetkauskasqa berdim. Ol öte tamaşa suretşi, biraq sozbalañğa saldı. Arada üş-tört ay ötken soñ, jeñgemniñ portretin alıp keldi. Aynıtpay beynelepti. Söz joq. Dereu Almatığa, Qaltay ağağa telefon soqtım.

− Allo, Qaltay ağa, assolomu aleykum, − dedim birdeñe büldirgendey jalbaqtap. – Sol… bir qasıq qanımızdı keşiñiz, ağa?

− Ä, ne bolıp qaldı?!

− Suretşisi qwrğır, jeñgemdi qız qılıp qoyıptı.

− Ne deyd?!

  • Portretin aytam da.

Säl-kem ünsizdikten keyin, äzildi tüsingenge wqsaydı, äueli rahattana külip, keyinnen:

− Olay bolsa, tezirek jönelt, − dedi. – Mağan jeñgeñniñ qız kezi kerek bolıp twr.

Säl ötpey, Qaldıbek Seydanov Almatığa bara jatqan eken, sodan portretti berip jiberdim.

Zolotoy ğoy, zolotoy!

Asqar Süleymenovtıñ audarması boyınşa Almatıda, Said Ahmadtıñ «Kelinder köterilisi» p'esasınıñ qoyılımına oray, ol jaqtağı ağayındar avtorğa qosıp, meni de şaqırıp qaldı.

Mine, ekeumiz de çemodandarımızdı köterip, Taşkent aeroportında samolettiñ wşuın kütip twrmız. Uaqıtı kelgende, tirkeluge şaqırdı. Biletterimizdi tirketip bolıp, ülken arbanıñ biiktigindey temir qwrılğıdan ötuimiz kerek. Birinşi bolıp, Said Ahmad äkä ötti: qwrılğı «qıñq» demedi. Sosın men. Birden qızıl şam janıp, bezildep ketti.

− Qaltañızda qanday temir bwyımdarıñız bar? – dedi sol jerdi küzetip twrğan mundirli jigit − Barlığın bwl jaqqa alıp qoyıñız.

Men qaltamnan temirlerdi alıp, qwrılğınıñ astınan tağı öttim. Manağı jağday: qızıl şamı janıp, qoñırau şırıldadı.

− Qaltañızda tağı neñiz bar?

− Basqa eşteñem joq, − dedim men şınımen alañ bolıp.

Meniñ ıñğaysız jağdayda twrğanımmen jwmısı joq, Said Ahmad äkäm:

− Bwl balanıñ özi zolotoy ğoy, zolotoy – dedi qaşanğı ädetimen sarılığıma tiisip. - Zolotoy bolğan soñ, ötkizbey jatır da.

− Mağan qarañız, − dedi jañağı jigit Said Ahmad äkäniñ sözine köñil bölmey. – Qaltañızda sigaretiñiz bar ma?

− Bar.

− Alıp stolğa qoyıñız.

− Men qaltamdağı bir qorap «Opal» sigaretin alıp, üstel üstine qoydım da, qwrılğıdan qayta öttim. Mıñq etpedi. Barlıq bäle sigaret işindegi qorğasın qağazda eken.

Bılay şıqqan soñ, Said Ahmad äkäma renişimdi aytıp jatırmın.

− Meniñ qanday küyde twrğanımmen jwmısıñız joq, qaljıñdap twrsız.

− Qoya ber, balam. Men seni maqtadım ğoy.

− Öytip maqtağanıñ bar bolsın!

"Alpamıs" kimdiki?

Alpısınşı jıldarı özbek jäne qazaq ädebietiniñ ökilderi jii-jii kezdesip, olar özara ädebiet jayında, wlttıq maqtanıştarımız ben qwndılıqtarımız turalı pikirlesip twratın. Bir jolı Almatığa barğanımda, sonday jaqsı pikirlesudiñ bolğanın bwl künde sağınışpen eske alam.

«Almatı» qonaq üyiniñ törtinşi qabatına ornalasqam. Sälem beruge bir-eki jas jazuşı kelip qaldı.  Ol uaqıtta qonaqtıñ qwrmeti üşin, bir kese şayğa şaqıratın jäne ol işkiliksiz tarqalmas edi. Biz de zamanaui dästürden şet qala almay, bir-eki şişanıñ auzın aştıq. Mwnday şaqta äñgimeniñ qıza tüsetinin bilesiz. Qızğanda da, ärkim öz wltı men öz jwrtınıñ paydasına bwrıp, qajet bolsa bästesip, asqaq otanşıldıq sezimderge erik berip, kerisetinbiz. Bwl pikirlesu de sonıñ töñireginde boldı.

Neden bastaldı özi? Taqırıp − fol'klorğa, fol'klordan epostarğa ötti. Barlıq dastandar bir-bir talqılaudan ötkennen keyin, men ädeyi söz törkinin «Alpamıs» dastanına bwra qoydım.

− Bayağıdan beri auızdarıñdı köpirtip, anau dastan anaday, mına dastan mınaday deysiñder, − dedim olarğa sınay qarap. Negizinen alğanda, barlıq dastandar bizdiñ «Alpamıs» dastanına jetpeydi. Onday dastan eşkimde joq.

Otırğandar meni endi körgendey, közderi baqırayıp qaldı. Sezip otırmın, dauıstarın köterip, daulasa ketuge batına almay otır. Sözdiñ avtorı – qonaq. Daulaspay-aq qoya qoyayın dese, bolmaydı – wlttıq qazına qanjığada ketpekşi. Aqırı bireui jay dauıspen, bılay til qattı.

− Nasır ağa, siz aytıp twrğan «Alpamıs» dastanı bizdiki ğoy…

Men toptağılardı qızdıru üşin, narazılıq bildirdim.

− «Alpamıs» özbekterdiñ dastanı.

− Qazaqtiki, − dedi otırğandardıñ biri. Dausı zildi jäne aşulı şıqtı.

Men de bir tömendesem, birdeñemnen ayrılıp qalatınday:

− Daulasudıñ qajeti joq, − dedim, − «Alpamıs» özbektiki.

− Näke, talaspañız, ol bizdiki.

− Qane, sizdiki bolsa… söziñizdi däleldeñiz, − dedim közine tura qarap.

− Nesin däleldeydi? Däleldeudiñ qajeti joq, ol erte-erte zamandardan beri qazaqtardıñ dastanı.

− Men de bwl dastandı keşe düniege keldi dep jatqanım joq. Qaysıbir estelikterde aytılğanday, ondağı bastı keyipkerlerdiñ salt-dästürleri qazaqtiki me? Sonı ayt ta.

− Nesin aytayın? Qazaqtiki ekeni anıq.

− Ol jön emes ta, ağayın. Birdeñege talastıñ ba, turalığın dälelde. Dälelsiz qwrğaq söz esepke alınbaydı, − deymin külip. Bayqaymın, aqın-şirkinderdiñ tüsinikteri tereñ. Tağı biraz üzeñgi tartsam, üzilip ketetindey därejede. Jınday alasardım. – Bolmasa, bwnday qılamız: bästesip oynayıq. Eger «Alpamıs» dastanı qazaqtardıñki ekendigin däleldey alsañızdar, men qazir aldarıña eki kon'yak qoyamın. Eger, men däleldey alsam, sizder eki kon'yak qoyasızdar. Kelistik pe?

− Kelistik!

− Onday bolsa bastañızdar…

− Joq, äueli siz bastañız.

− Joq, äueli daulasuşı tarap bastau kerek. Bwl – bir. Ekinşiden – biz jastardı qwrmetteymiz, − dedim iilip. – Qane, tıñdayıq!

− Joq, Näke, öziñiz bastañız. «Özbek − öz ağam» degen qazaq. Äri ağalığıñız bar.

Bayqağanımday, daulasu üşin jöni tüzu dälelderi bolmağandıqtan, qwrmet qılğansıp, söz kezegin mağan berip twr.

− Äy, − dedim zorğa köngen bolıp. – Taldasaq talday beremiz de. − Az-kem oyğa batqanday, ünsizdik saqtap twrıp, sözimdi sabaqtadım. – Äueli meni ağa dep qwrmettegenderiñe, jol bergenderiñe rizamın. Endi Alpamısqa kelsek, ol äueli Baysın degen jerde tuğan. Bayböri men Baysarı da, Alpamıstıñ süyiktisi Barşın da sol jerden. Dwrıs pa?

− Dwrıs.

− Sol jer qazir Özbekstannıñ qwzırında, − dedim men jañalıq aşıp jatqanday. – Men sol dälelge ğana  süyenip, Alpamıs bizdiki demeymin. Şoralar biligi kezeñinde mwralarımız şatasıp ketti. Äne jerge bir sızıq jürgizip, mına jağı − Özbekstan, ana jağı − Qazaqstan dep, belgilep berdi ağalarımız. Bwğan äri degende elu jıl boldı. Odan ilgeri bwl jerler qazaqtiki boluı da, özbektiki boluı da mümkin. Dwrıs pa?

− Dwrıs.

− Alpamıs Özbekstan ölkesinde tuğandığı üşin ğana özbekterdiki demeymin. Men bwl däleldiñ özi jetkiliksiz dep sanaymın.

Körip twrğanımday, daulasuşılar jeñildep, men olardı biraz tınıştandırıp, basqa däleldi naqtılauğa köştim.

− Qane, aytıñdarşı? Bayböri men Baysarı kim?

− Ağalı-inili…

− Bärekeldi! Barşınaydıñ Alpamısqa qanday jaqındığı bar?

− Onı kim bilmeydi? – dedi daulasuşınıñ biri moynın sozıp. Onıñ söz saptasında «sonı da bilmeydi, tağı talasıp otır» degendey, özimbilermendik sezilip twrdı. – Alpamıstıñ süyiktisi ğoy.

− Bwl söz anıqtaldı. Tuıstıq jağınan, ol Alpamısqa kim boladı, dep swrağanım ğoy.

Eşkimnen ün şıqpadı. Şaması, söz törkini qayda bwrılıp bara jatqanın sezip qaldı. Men tağı swraq qoydım:

− Nemereles ağayın, ä? Solay ma?

− Solay…

− Olay bolsa, sender mağan aytıñdarşı, qazaqta jigit − nemere ağayınınıñ qızına üylenedi me?

− Joq…

− Dwrıs. Qazaqtarda onday ğwrıp joq. Nemere ağayınnıñ qızına üylenu bılay twrsın, sizder alıs ağayınnan da qız almaysızdar. – Daulasuşılardı bayqasam, bayağı ekpinderinen qaytqanday. Birdeñe qılıp, olardıñ köñlin kötermesem bolmaytınday. Äñgimemdi jäne jalğadım. – Qazaq halqınan aqıldı halıq joq, eger bilseñizder. Olar ağayınnan qız alıspaydı, qız berispeydi. Al özbekter – ağası inisimen, bölesi bölesimen qwdandalasadı. Bwl – jaman. Medicina da mwnı qwptamaydı. Romanovtar dinastiyası Reseyde üş jüz jıl bilik jürgizgende, şetten qız almay, nwqıl bilik basındağılar bir-birimen qwdandalasa berip, tek, twqım ayni bastağanda ğana bir danışpan: «Eger osı aristokrattar qanına dembil-dembil böten mwjıqtardıñ qanı qosılıp twrmağanında, dinastiya äldeqaşan jındanıp keter edi,» − depti.

− Özimizdiñ qojalarday… − dep küldi daugerlerdiñ biri. Bwl onıñ meni maqwldağanınday körindi.

− Ä, jaraysıñ, − dedim külip. – Sodan ba, halqımızda «Jındı qoja» degen tüsinik bar.

Äñgime tügesilip qalğanday boldı. Daugerlerdiñ biri: «Joq, bizde alıs-beris jasay beredi» dep narazı bolğan joq. Alpamıs bizdiki deyin dese, ol öziniñ nemere qarındasına ğaşıq bolğan. Qazaqtarda bwğan tıyım salınğan. Eşkim de auız aşıp, birdeñe dey almadı. Tım-tırıs! Aqırı özim ünsizdikti bwzdım:

− Qane, endi kon'yaktı kim alıp keledi?

− Onısı bwnısına, bwnısı onısına qaradı. Aqırı bir aqın ornınan qinala twrıp, tısqa şıqtı. Eşkimnen ün şıqpadı. Läm-mim joq. Bir kezde bağana şığıp ketken aqın oraldı. Qolında eki kon'yak bar, onı üstel üstine qoydı. Restoran bufetinen alınğanı bilinip twr. Etiketkalarında restorannıñ möri basılğan.

− Qane, jaqınıraq otırıñdarşı, − dedim külip.

Olar üsteldiñ aynalasına jayğastı. Men bötelkelerdi aldarına jaqındatıp qoydım.

− Nasır ağalarıñ eşqanday işkilik işpeydi, − dedim bötelkelerge qarap. – Bwnı endi özderiñ işesiñder. Bwl – bir! Ekinşiden biz ağa-inilermiz. Ortamızda talasatın däneñe joq. Sol sebepti Alpamıs ta özbektiki emes. Ol bärimizge ortaq. Bwl dastan Orta Aziyada twratın barşa halıqtiki. Biz de Alpamıs deymiz, sizder de. Kerek deseñiz, qırğızdardıñ Manası da Alpamısqa barıp tireledi. Negizinde – Alpmanas. Bilesizder, «Alp» degeni – batır, ülken, deneli degeni. Bäri bir. Onıñ esimi ana halıqta onday, mına halıqta mwnday – ärqalay özgeristerge wşıray beredi. Tak çto, köñilderiñe almañdar. Sezip twrmın, sizder Alpamıstı ğana emes, halqıñızdıñ wlttıq maqtanışın, qazınasın qorğap qalmaqşısızdar. Bärekelde, otanşıldıq ruhtarıñ mıqtı eken. Al endi meniñ osı aytqandarımdı ağalıq aqıl körip, äri tost ornına qabıldap, aldarıñdağını alıp qoyıñdar, inişekter!

− Kettik!

Stakandar köterilip, bäri bir-bir «uhilep» qoydı. Uhileudiñ sırı işkilikke qatıstı ma, ya bolmasa Alpamıstarı özderine bwyırğannan ba, bilmedim, otırğandar biraz jeñildep qalğanday boldı.

Almatıdan quılasıñ

Marqwm Twrap äkä Hamza teatrına direktor bolğan jıldarı köp igi isterge mwrındıq bolıp edi.

Hamza teatrınıñ äkimşiligi Almatıdağı Mwhtar Äuezov teatrımen kelisip, spektakl' almasatın boldı. Jäne olar bwl jaqqa Uyğwn men Izzat Swltannıñ «Nauayı» spektaklin alıp keletin bolıp, bizdiñ teatrımız ol jaqqa Mwhtar ağanıñ «Abay» tragediyasın qoyıp beretin boldı.

Qızu jwmıs bastaldı. Bwlay deuimniñ sebebi – bwl şaralarğa meniñ de qatısım bar bolatın. «Abay» tragediyasınıñ özbekşe audarmasın jasau mağan tapsırılğan. Kündiz-tüni jwmıs isteuge tura keldi. Twp-tura on kün işinde tuındını audarıp, alıp barıp berdim. Hamza teatrınıñ wjımı audarmanı oqıp körip qabıldadı. Onı sahnağa qoyu üşin, Almatıdan Äuezov teatrınıñ bas rejisseri Äzerbayjan Mämbetovtı şaqırttı.

Äne-mine degenşe,  qoyılımnıñ prem'erası da bolıp, bärimizdiñ oğan köñlimiz toldı. Äsirese, Abay rolin somdağan halıq ärtisi YAqub Ahmedovtiñ oyınına, qazaq tuğandarımızdıñ da köñli tolatındığına kämil sendik.

Qoyılım Taşkentte bes-altı märte oynalıp, boy üyrengennen keyin, Almatığa äkelinip, Mwhtar Äuezov teatrınıñ sahnasında qoyıp ek, anşlag bolıp ketti. Mwnıñ birinşi sebebi – «Abay» draması Almatıda oynalmağanına on bes-jiırma jıl bolğan, körermender sağınıp qauışqan. Ekinşi sebebi – bizdiñ bwl qoyılımdı özbek tuğandarımız qalay qoyadı degen qızığuşılıq bar edi. Qwdayğa şükir, qazaq körermenderi är eki swrağına spektakl'den jauap taptı. Ärtisterimizdiñ şınayı oynağanı sonşalıq, bazbireuler köz jasın sığıp aldı.

Spektakl' ayaqtalğannan keyin, sahnağa ärtisterimiz, rejisser, Qazaqstan kompartiyasınıñ mädeniet isteri boyınşa jauaptı hatşısı Äşirbek Sığaev şığıp, spektakl'ge qatısqan mädeniet qızmetkerlerin sätti oyınmen qwttıqtadı. Abaydı, yağni YAqub Ahmedovtı qwşaqtap süydi. Keyin spektakl'diñ rejisseri Äzerbayjan Mämbetovtı top ärtistiñ aldına alıp şığıp, oğan qaratıp, bılay dedi:

− O qwlağıñmen de, bw qwlağıñmen de estip qoyıñdar, ağayın. Eger süyikti Abayımızdı osı sahnada, özbek tuğandarımızğa qoyğanıñday qoyıp bermeseñ, Almatıdan quılasıñ. Tüsindiñ be?

Bwl onıñ zili me, äzili me?! Söz astarında bizdiñ öner şeberlerine degen äuestik pe, nemese osı spektakl'diñ öz sahnalarında qoyılmağandığına degen reniş pe, näzik bir ökpe esip twrdı.

Äzerbayjan Mämbetov sezimtal jigit emes pe, onıñ janın wqqanday, tez jauap berdi:

− Aynalıp keteyin, ağayın. Eger bar ğoy, Abaydı mına YAqub Ahmedovqa wqsap, somday alatın akter tauıp bermeseñ, sen de Almatıdan quılasıñ!

Olar qosıla külip, bir-birin qwşaqtap, qwttıqtastı. Ekeuara tuındağan salqındıq lezde körermender şapalağınıñ astında kömilip qaldı.

Adamgerşilik

Almatıda bir jiın sebep bolıp, Orta Aziya jäne Qazaqstan jastarı ortasında otırmız. Bir qırğız aqını jınday qwyğıtıp, qadirlimiz Qadır Mırzalievti balağattay jönelmesi bar ma?! Tükke tüsinbey qaldıq. Jauaptasu Qadırğa qiın boldı. Qonaq eşteñeni eleytin emes. Iñğaysızdanğan Qadır orıstardı balağattap ketti. Biz ne derimizdi bilmey, eşteñe wqpastan, añıraydıq ta qaldıq. Janında otırğan Twmanbay arağa tüsken bolıp:

− Qoy, Qadır. Senimen wrısqan qırğız, aydaladağı orısta neñ bar? – dedi.

Sonda Qadır ağamız säl jımiıp:

− Oñbağan orıstar biledi eken ğoy! Bizdi maqtağısı kelse: «Molodec, kazah!» − dep maqtaytın da, jek körgende: «Svoloç', kirgiz!» − dep wrısatın, − dedi.

Mwnıñ sebebin keyin tüsindik. Orıstar qazaqtardı XIX ğasırğa deyin «qırğız, qara qırğız» dep ataptı. Köpşilik ortasında öziniñ de, özgeniñ de qadirin tüsirgisi kelmegen qayran ağamız, älgi qırğızğa orıstar arqılı adamgerşilikpen toytarıs beripti.

Bwl qanday tas?

Taşkentte jazuşılardıñ jiını bolıp, oğan Jwban Moldağaliev ağamız da qatıstı. Jeñgemiz – ağamızben birge. Sol jiın ötip jatqan künderi ekeuin qonaqqa şaqırdıq. Öziñiz bilesiz, ol kezde molşılıq. Dastarhan da asta-tök: türli-türli tättiler, jemister, şişalar degendey… Jwban ağanıñ şişalarğa qaramay qoyğanına biraz bolğan eken, tek şay işip otırdı. Dastarhanda jal-jal üyilip, alaulap twrğan nauatqa közi tüsti de, kenet qolına wstap, tamaşalay bastadı.

− Äy, Nasır! Bwl qanday tas? – dep swradı menen.

− Bwl «nauat» degen tas, − dedim.

− Bwl tastıñ ne qasieti bar?

Osı swraqtan keyin, arqam qozıp, ağama qaljıñdadım:

− O-o, bwl tastıñ üş qasieti bar. Birinşi qasieti – bwl tastı şayğa salıp işken adam twp-tura Jazuşılar odağına birinşi hatşı bolıp ketedi. Ekinşi qasieti – beldi baquat qıladı. Üşinşi qasieti – bwl tastı twtınğan adamnıñ äyeli künde quanıp jüredi!

Jwban ağa bwl äñgimeni közderi jaynap tıñdap twrdı da:

− Qane, sal kesege! – dedi. Men de nauattıñ bir kesegin kesesine salıp jiberdim. Nauattı qasıqpen aynaldırıp-aynaldırıp tatıp körip:

− Tätti ğoy! – dep tamsandı.

Äñgime sonımen bitti. As-sudan keyin, qonaq üyge jetkizip saldım. Jiın da bitip, olar Almatığa wşıp ketti.

Bwl äzildi auzıma qwday saldı ma, ağamız köp ötpey, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ birinşi hatşısı bolıp, onşa-mwnşa auruınan da ayığıp ketti.

Sol şaqta Taşkentke tanımal jazuşı, «Qazaq ädebieti» gazetiniñ bas redaktorı Şerhan Mwrtazaev keldi. Bizdiñ şañıraqta otırğanında sözden-söz şığıp, Jwban ağamen aradağı äñgimeni eske aldıq.

− Endi bılay isteysiz, − dedim men Şerhan ağağa. – Almatığa barğanıñızdan keyin, Jwban ağanıñ aldına kiresiz. Nasır sizge bir tas jegizgen eken. Sol tastıñ üş qasieti barın aytqan eken. Nätijesinde ekeuiniñ jüzege asqanı, yağni birinşi bolıp ketkeniñiz turalı esitipti, saulığıñızdıñ jaqsarğanına quanıptı. Al üşinşi qasiettiñ äseri jöninen beyhabar eken. Sonı swrap jatır, deysiz.

Şerhan ağa:

− Aytamın, aytamın… − dedi külip.

Alatau

Almatınıñ däl töbesinde, aq şaştı Alataudıñ baurayında, ädemi bir meken bar. Bwl «Alatau» sanatoriyi. Sanatoriy öte jaylı orınğa ornalasqandıqtan, onıñ saf auasınan bir dem jwtıp, gülzar baqtarın bir aynalğan adam kez kelgen dertinen sauığıp ketedi.

Sanatoriydiñ bas därigeri – Abay degen jaydarı, aşıq-jarqın jigit bolatın. Orınbasarı – Jambıl da jigittiñ jampozı. Sanatoriy künde  qarbalas: bireu keledi, bireu ketedi. Kelip dem alamın degender san-mıñ! Äri bärine birdey joldama tabıla bermeydi. Äsirese, jaz aylarında.

Sonday bir künderdiñ küninde sanatorige aqın Sırbay ağa Mäulenov kelipti. Qarasa, orın joq. Onıñ üstine ağamızdıñ joldaması da joq körinedi. Abay men Jambıl ortalarına alıp, aqtaludıñ retimen, jağdaydıñ tigisin jatqıza bastağan eken, ağamızdıñ aşuı kelip, aşı tilimen:

− Sender özderiñnen özderiñ ne dep twrsıñdar! Bir Abay men bir Jambıldıñ ortasına jalğız Sırbay sıymaydı ma?! – depti.

Abay da, Jambıl da, Sırbay da – aqın. Aqınnıñ tapqırlığına jauap taba almağan olar, orınbasardıñ bölmesin uaqıtşa bosatıp, ağamızğa bere twruğa mäjbür bolıptı.

Özbek tilinen audarğan: Güldäriya Äşirbaeva

Abai.kz

                                      

 

 

 

 

 

 

 

6 pikir