Senbi, 15 Jeltoqsan 2018
Kübirtke 2010 9 pikir 16 Mamır, 2018 sağat 10:48

«Zar zaman» turalı şındıqtı älemdik auditoriyağa bizdegi qay «ekspertter» aytqızbay otır?

Türkiyada «Bilik» (Bilik) attı gumanitarlıq saladağı bedeldi ğılımi jurnal bar. Ol reytingisi joğarı, SCOPUS halıqaralıq bazasına kiretin basılım. Onıñ maqalaların tek Türkiya emes, türki älemin zertteytin düniejüzilik ğılımi qauımdastıqtıñ mamandarı oqidı. Biıl «Bilik» jurnalınıñ redakciyasına ağılşın tilindegi  «Solonial era in Kazakh historical consciousness (Religious poetry of "Zar zaman") attı (qazaqşağa audarğanda – «Qazaqtıñ tarihi sanasındağı otarşıldıq zaman beynesi («Zar zaman» dini sarındağı poeziyası boyınşa)», 25 bettik kölemdi maqala (osı joldardıñ avtorı dayındağan) kelip tüsip, qatañ saraptamalardıñ tört birdey satısınan sürinbey ötip, märege jetuge jaqın twrdı. Bwl şağın ğılımi zertteudi Türkiya, basqa şeteldik türkologiya ğalımdarı joğarı bağalap, sın pikir jazuşılar (recenzentter)  öz qorıtındılarında oñ bağa bergen-di.

Ağılşıntildi älem oqırmandarına qazaq ruhani mwrasınıñ asa bir mañızdı äri kürdeli qırın jañaşa metodologiyamen taldauğa arnalğan, qala berdi qazaqtıñ mwñ-mwqtajın joqtap, ar-namısına ara tüsetin osı maqala töñireginde «Bilik» jurnalında tiisti talqılau, saraptama bolıp ötti.  Elektrondıq poşta arqılı jurnaldıñ ğılımi qızmetkerlerimen talay habarlasıp, oñ pikir bildirip kelgen qoljazbalanıñ eñ soñına kelgende  kenetten keri qaytarılıp, «Redakciyalıq alqa atınan qabıldanbadı» degen qısqa jauap keldi.

«Ne sebepti?» degen swraqqa resmi jauap berilmedi.  Al beyresmi  äñgime barısında, yağni maqalanı jılı qabıldap, janaşırlıqpen janküyer bolıp jürgen senimdi tanıs türik ğalımdardan swrastırıp bilgen kezde bwl şeşimniñ şın sebebi ayqındaldı. Söytse, «Zar zaman» turalı ğılımi maqalanı halıqaralıq jurnal betine şığaru isine Türkiya da, AQŞ-ta, Resey de, Qıtay da emes... özimizdiñ Qazaqstan jağı kedergi jasaptı! Redakciyalıq alqağa kiretin nemese «ekspert» bop arağa kiligip jürgen türkologiyağa jaqın qazaqstandıq tanımal maman (mümkin onıñ özi «joğarğı» jaqtan keñes aldı) odan qoljazba jaylı bir auız pikir swrağan kezde «joq!» dep onı toqtatıp tastaptı. Halıqaralıq jurnal bolğan soñ qay eldiñ avtorınan maqala kelip tüsse –sol eldiñ belgili  mamandarınıñ birine bir körsetip aludı jön sanaytın bolar...

Allanıñ qwdıretimen şındıq jartılay bolsa da aşıldı. Eş kinäsi joq türik ağayındarımız qattı ökinip,  wyalıp, osı jayttı äreñ, sıbırlap, jetkizdi. Oylaymız, bwl «Zar zaman» aqındarınıñ aruağınan wyalıp qısılğandarı bolar, oqıp tanısqan soñ.... Ärine, qazaq-«ekspert» anonimdi türde qala berdi, yağni ol – H-mırza, onıñ esimin etika, qwqıq erejelerine säykes redakciya atamadı. Ayta ketu kerek, Türkiya ğalımdarınıñ eñ joğarğı tobı ğana ağılşın tilin jetik meñgergen, ol tilde erkin jazıp oqi aladı. Al sol jurnalda isteytin sol eldiñ bedeldi ğalım-türkologınıñ sözi mınaday: «Bizdiñ tarapımızdan bäri qoldadı, biraq özderiniñ qazağı jibermey qoydı».

O, toba!  Bizdiñ qazaqta osınday da opasızdıq, jiirkenişti köre almauşılıq jäne wlt-sız-dıq, namıssızdıq boladı eken-au! Türkiyanıñ özi, jat el sarapşısı jibermedi dese amal ne, bwl özge jwrttıñ bizdiñ tarihtı jete tüsinbeui nemese özderiniñ akademiyalıq sayasatınıñ belgili erekşelikterine baylanıstı dey salar edik ğoy. Şetel mamandarı  «iä» dep twrğanda öz qazağımnıñ qaraköz zalım-ğalımı wyalmay, şimirikpey, aruaqtan attap şınayı ğılımğa äri kieli taqırıpqa tosqauıl qoyğanı janğa batadı.  Eriksiz  Ahmet Baytwrsınovtıñ bir sözi osındayda eske tüsedi: «Mağan auır osılardıñ bärinen Öz auılımnıñ itteri ürip qapqanı!».

Iä, bwl qoljazba äste Qazaqstanda makulatura qorın toltırıp jatqan ortanqoldı maqalalar tobınan emes, biregey sipattağı zertteu bolıp tabıladı. Änşeyin maqtan, reyting, professor atağın alu üşin nemese şetelmen jımıñdap dos bolu üşin jazıla salğan närse emes. Onı kez kelgen mazmwnımen tanısqan şınşıl ğalım moyındarı sözsiz. Türikterdi jağalap jürgen jañağı jılpos qazaq «mamandar» özderiniñ tanıstarı men tuıstarı, qatındarı men aşınaları jazğan tükke twrmaytın şimaylar, «referattarın» tıqpalap jürip, öytip-büytip jariyalauğa ötkizip beretinin de ğılımi orta körip bilip otır. Ğılımda dwrıs maqalanı jaman dep şegindirip tastap, al bwrıs maqalağa «promouşn» (ilgeriletu) jasau – ol käduelgi özimizdiñ qazaqı dert – künşildik pen korrupciyanıñ körinisi.  Eger oylanıp, taqırıpqa qarasa edi, wlttıq mäsele men şınayı ğılımğa kelgende jeke simpatiya-antipatiyalardı da, ruşıldıq, protekcionizm, t.b. wstanımdardı sırıp tastau kerek emes pe?!

Jalpı, bizdiñ «täuelsiz» ğalım-ekspertterimizdiñ köbiniñ aqşa men tamır-tanıstıqqa küşti täueldiligi bwrınnan belgili. Mısalı, QR BjĞM qarjılandıratın ğılımi jobalardıñ  adal, nätijeli orındalğandarına otandıq beymälim «ekspertter» eş sebepsiz tömen bağa (ball, wpay) qoyıp tastap, kerisinşe, «haltura»-jobalardı sıbaylas jemqorlıq ülgisi boyınşa «aman alıp şığarının» bäri biledi. Endi sol «ekspertter», sonıñ işinde türkolog-«bilgişter» özderiniñ aram wzın qoldarın şet elge de sozıptı  degen söz. Äsirese Türkiyanıñ basın aynaldırıp alu olarğa op-oñay närse, ärine.

Al eñ bastısı, aydan anıq aqiqat mınau: eñ aldımen bwl bolğan jayt – bizdegi şendiler psihologiyasına tän ideologiyalıq astarı bar qwldıq, qorqaqtıq äreket. Orıs klassiginiñ keyipkeri boyınşa, «kak bı çego ne vışlo». YAğni «Zar-zaman», «otarşıldıq däuirdiñ obrazı» turalı, «mwsılmandıq eshatologiya men din-Islam» mäselelerin qazaq tarapınan älemge tis jarıp aytqızbau. Iya, tipti taza ğılımi jolmen de. Bwl da ädeyi, qasaqana qazaqtıñ wlttıq mäselelerge qatıstı auzın aşqızbau sayasatınıñ bir ğana kişkentay ayqın körinisi.

Ayta keteyik, «Bilik» jurnalı, basqa da halıqaralıq deñgeyde moyındalğan  ğılımi basılımdar siyaqtı, maqalalardı  (türik jäne ağılşın tilderinde) qabıldau üşin birşama qatañ talaptar qoyadı. Mwnda tapsırılğan qoljazba birneşe satıdan twratın täuelsiz halıqaralıq saraptamalardan ötip, onıñ sapası, ğılımi jañalığı men bireygeyligi, taqırıptıñ özektiligi, tildik deñgeyi mwqiyat tekserilip bağalanatıtın sol siyaqtı tehnikalıq jağınan da mätin belgili standartqa say boluı kerektigin joğarıda ayttıq.

«Solonial era in Kazakh historical consciousness (Religious poetry of "Zar zaman") attı maqalanıñ ağılşın tiline audaru deñgeyiniñ özi minsiz, sebebi onı ana tili – ağılşın (yağni native speaker) äri qazaq jäne orıs tilin erkin meñgergen amerikandıq tarihşı, PhD (ğılım doktorı) audarıp bergen bolatın. Ğılımi mazmwnı jağınan bwl maqalanıñ negizi AQŞ-ta 2013 j. ötken halıqaralıq ğılımi konferenciyada (Indiana universiteti) osı joldar avtorı tarapınan jasalğan bayandamanıñ nätijelerinen twradı. YAğni maqalanıñ özegi, bastı ideyaları men twjırımdarı bwdan bwrın halıqaralıq deñgeyde aprobaciyadan ötken. Tipti Amerikağa jäy qabıldanu üşin ol arnayı saraptamadan ötip, maqwldanğan edi. Euraziya, Ortalıq Aziya tarihınıñ iri mamandarı, sonıñ işinde prof. Uil'yam Fierman, t.b. oñ pikir aytqan. Biraq osı künge şeyin ağılşın tilindegi tolıq nwsqası eş jerde jariyalanbay keldi, onı sebebi – şalağay iske jol bermeu; avtor şeteldik akademiyalıq ortağa zertteudi  jazba türinde jetkizu üşin äli de dwrıstap, tolıqtıru, zerttey tüsu kerek dep sanadı, ädistemesi men derekterin qayta qaraudı jön kördi.

Söytip, arada jıldar ötip, zertteu jwmısı ayaqtalıp, qoljazba pisip jetilgen. Derekter men arnayı ädebietke 30 siltemesi bar onıñ işinde arab qarpindegi sirek qoljazbalar, yağni XIX ğasırda Qazanda basılıp şıqqan Dulat, Şortanbay aqındardıñ eski kitaptarı da tikeley qoldanılğan. Ğılımi    talaptarğa say  zertteu tarihnamasına şolu da qosa berilgen (M. Äuezov, S. Seyfullinderden bastap M. Mırzahmetov, Q. Mädibay, B. Omarov,  t.b.;  şet eldik avtorlar), halqımızdıñ tarihına tikeley qatıstı, wrpaqqa tağılımı mol bwl tuındı aqırı Batıs emes, özimizdiñ türki oqırmanına jaqın Türkiya jurnalına beru dwrıs dep wyğarılğan edi.

Maqalanıñ teoriyalıq twjırımdaması jäne ğılımi jañalığına kelsek,  birinşiden, bwl taza ğılımi, akademiyalıq twrğıdan orındalğan dünie. Onda şındap kelgende bir tamşı sayasat, ideologiya, soqır din nemese populizm  joq. Tek tarihi, ğılımi şındıq, siltemeler, aqındardıñ öz sözderin keltiru. Ekinşiden, zertteudiñ qwndılığı, ğılımi jañalığı nede dep swrağan sınşı bolsa wyalmay aytarımız mınau: 1) Şortanbay, Mwrat, Dulat, Äbubäkirlerdi bwrın-soñdı ağılşın tilinde kim «söyletipti»? Jaraydı, ol bılay twrsın, 2) Zar zaman poeziyasındağı dini sarındar, islami közqarastı, mwsılmandıq dünietanımdı tereñirek taldau bizde joqtıñ qası. Sosın, 3) otarşıldıq ezginiñ jağımsız beynesin tarih jäne etnostıñ bwqaralıq sanasınıñ (dil) kürdeli psiho-mentaldıq mäselelerimen tığız baylanısta taldauğa tırısu – ol müldem jaña rakurs. YAğni äleumettik jağdayı kürt naşarlap bara jatqan qauımnıñ jappay küyzelis, pessimizmge wşırau zañdılığı, wlttıq sananıñ tığırıqqa tirelip, twtas bir halıq alqınıp, jol tappauı qazirgi zamanğı pänaralıq zertteuler negizinde aşıladı.

Söyte twra, wsınılğan maqalada Patşalıqtıñ osı keleñsiz obrazı tek balamalıq obraz dep eskertilip; basqa bir top, resmi qazaq elitası, ağartuşılar tobı öz sanasında «özge», dialektikalıq twrğıda oylanıp pişilgen, realistik Resey obrazın qalıptastırıp ornıqtırdı degen  bayıptı tezis de negizdeledi. YAğni maqala HH ğ. bas. kezinde ömir sürgen Abay siyaqtı qazaq ziyalıları otarşıldıqtı ayıptay kele, Resey civilizaciyasınıñ oñtaylı jaqtarın da köruge şaqırdı degen oy-tüyin wsınadı (ol pikirdi twñğış H.Dosmwhamedov aytqan).

Endeşe ğılım men äuesqoylıq arasın ajırata almay, sayasattıñ iisi joq jerde mäseleni jasandı sayasilandırıp, öz köleñkesinen özi qorqıqqanı nesi älgi bizdiñ «ideolog»-türkitanuşılar? Maqalada rusocentrizm de, rusofobiya da, islamizm de atımen joq. Al bizdiñ sayasi saq sarapşı-ğalımdar, şeneunikter qazir joq jerde islam qaupi nemese wltşıldıq degenderdi körip twradı! Mwsılmandıqtan göri älemge bizdi «täñirşil» şamanist etip körsetuge tırısadı.

«SKOPUS!» dep şapqılap, qwr jeke basınıñ, odan qalsa oqu ornınıñ reytingisin köterudi birinşi orınğa qoyatın qazaqstandıq ğalımdar, ärine, bärine de jağımdı, kon'yunkturağa ıñğaylı, mäselen, «halıqtar dostığı», «integraciya», nemese «köşpeli mal şaruaşılığı», «Wlı Jibek jolı» siyaqtı jauır bolğan taqırıptarğa, sol  siyaqtı jansız, ideyasız arheologiyağa arnalğan maqalaların op-oñay şet elge ötkizip jatadı. Alayda biz otandıq ğılımnıñ zamanaui talaptarın  sıylap, onı orınday otırıp, biraq (bwl - is jüzinde eki qoyandı atu) – anau-mınau, mayda-şüyde emes, qazaq tarihı men ruhaniyatına paydası bar, irgeli mäseleler, şıntuaytqa kelgende aruaq razı bolatın taqırıptardı älemge aytıp jariyalasaq nwr üstine nwr bolar degen biik twrğını, taza niet pen azamattıq wstanımdı tañdadıq.

Sayasi baysaldılıqtı, toleranttılıq pen taza akademizmdi basşılıqqa alıp, ötkenimizdiñ özektiligi kümänsiz, irgeli mäselelerin köterip zertteu – tarihşılardıñ parızı.  Sondıqtan, jurnalğa «Zar-zaman» taqırıbı tañdalıp, bağalı da jaña zertteu düniege keldi. Äsirese bizdi tikeley estimey, orıstildiler arqılı janama aqparat alıp, keyde şatasıp jüretin ağılşıntildi mamandar men ğılımi-köpşilik auditoriyasına wlttıq tarih pen töl mädenietke, sol siyaqtı qazirgi tarihi tañdauımız ben sanamızğa qatıstı babalar mwrasın jetkizu – Allağa jağatın qayırlı isterden emes pe?!

«Bilik» jurnalı redakciyasımen äli de hat almasıp, ötiniş jasap, ümit üzbey otırmız. Eger sol qiyanat jasağan qazaq «ekspertter» osı jariyalanımnan keyin oylanıp, öz rayınan qaytıp, qatesin moyındap «Solonial era in Kazakh historical consciousness (Religious poetry of "Zar zaman") attı maqalanı ötkizip, jariyalau mäselesine aralaspasa (mümkin ziyalı qauım, Mädeniet, Bilim jäne Ğılım Ministrlikteriniñ ökilderiniñ de ıqpalımen), osı incident turalı keleñsiz aqparat jahandıq aqparattıq keñistikke taratılatın boladı.

Mäselen, Eurasia.Net attı amerikandıq aqparattıq agenttiginiñ Ortalıq Aziya aymağı boyınşa korrespondenti, jurnalist Djoanna Lillis hanımmen tığız tvorçestvolıq baylanıstamız.   Qwqıqtıq jağı belgili, eşkimniñ atı atalmaytın, qayşılıqtı uaqiğa dese de, ayqın twrğan fakt (poşta arqılı almasqan hattar saqtaluda) – tört satılıq tekseruden ötken, ğılımi deñgeyi joğarı, qwndı, qızıqtı, tartımdı, biraq bar ğana «jazığı» – geosayasi mäselelerge janama qatısı bar, atap aytqanda «Qazaq-Resey tarihi-mädeni dialogı» problemasına arnalğan ğalım-professordıñ zertteu maqalasın jariyalauğa nege rwqsat berilmedi degen swraq şet elde, aqparattıq keñistikte, äleumettik jelilerde tuatını jäne ol qızu talqılanatını sözsiz. Al onday halıqaralıq diskussiya «Bilik» jurnalına da, Qazaqstan türkologiyasınıñ bedeline de abıroy äkelmeytini anıq.

 P.S.  Armyan Revolyuciyası bärimizdi oylandıru kerek, odan sabaq aluğa tiistimiz. Jalpı, «Otanım, halqım, Elbasım» dep jürgen beytarap, eñbekqor, qatardağı adal ğalımdardı «bwğa berse swğa beredi» eken dep sayasi şeneunikter, ğılım men bilim salasınıñ şeneunikteri öreskel qılıqtarımen, sol siyaqtı joğarı oqu orındarında üdep bara jatqan qorlau men qanau sayasatı arqılı tübi  sayasi Oppoziciyağa itermelemeu kerek. Oppoziciya aspannan tüspeydi. Ol äleumettik ädiletsizdikten tuındaydı, sodan när aladı. Bizge, ärine, sayasi revolyuciya kerek emes – eger territoriyalıq, geosayasi, basqa da erekşelikterimizdi dwrıstap oylap eskersek. Haos sırtqı sayasi oyınşılarğa tiimdi bop ketip, Allalap äreñ kötergen kieli şañırağımız şayqaluı äbden ıqtimal. Qwday onıñ betin arı qılsın. Biraq bizge ruhani, ideologiyalıq revolyuciya kerek. Nağız Ruhani Jañğıru. Ol – Sananıñ, jürekterdiñ oñalu revolyuciyası. Dildiñ (mentalitet) arsızdıq pen künşildikten, korrupciyadan tazaruı... Imansızdıqtan arılu degen wlı ruhani töñkeris qajet.

«Zar zaman» aqındarınıñ aruağınan qorıqpaytın biraq köleñkesinen qorqatın, atı-jöni jasırın beymälim bolsa da, Alla men aruaqqa kim ekeni jaqsı belgili älgi H-türkolog, oğan aqıl berip otıratın basqa da Qazaqstannıñ şeneunikteri men ideologtarı  künderdiñ küni bolğanda  ayağı aspannan kelmeytinine senimdi me eken? «Dünie kezek» degen qazaq. Ilği osılay zalımdığın, qulığın asırıp, işip-jep, aşıq-jasırın ädilettilikti taptap, adal adamdardıñ ayağın şalıp mäñgi jüre bermes olar... Dandaysıp, öz wltınıñ ar-namısına, ata dinimizge  qarsılıq jasauğa äbden dağdılanıp alğan bizdegi ideologiyanıñ «Sargsyandarı»  bir küni sümireyip «YA bıl ne prav, Paşinyan bıl prav» demeuine kim kepil?

Nazira Nwrtazina,

Äl-Farabi atındağı

QazWU-dıñ professorı

Almatı

Abai.kz

9 pikir