Jwma, 16 Qaraşa 2018
Bilgenge marjan 1488 2 pikir 8 Mausım, 2018 sağat 09:51

Kürdeli tildik birlikterdiñ tañbalanu erekşeligi turalı berer söz

 

Ş.Şayahmetov atındağı «Til-Qazına» wlttıq ğılımi-täjiribelik ortalığınıñ wyımdastıruımen 11 mausım küni ötetin  «Qazaq jazuınıñ tarihı jäne latın älipbiine köşudiñ ğılımi-täjiribelik negizderi» attı respublikalıq konferenciyanıñ bastı maqsatı – Elbası Nwrswltan Nazarbaevtiñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında aytılğan latın grafikasına negizdelgen qazaq älipbii emle erejeleriniñ Twjırımdamasın naqtılau.

Sol arqılı latın grafikasına negizdelgen qazaq älipbiiniñ orfografiyalıq erejelerin engizuge, olardı aprobaciyadan ötkizu şaralına ğılımi negizder jasau bolıp tabıladı.   

Konferenciya qarasañında Abai.kz oqırmandarı nazarına  Ahmet Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ jetekşi ğılımi qızmetkeri, Wlttıq komissiya janındağı orfografiyalıq jäne ädistemelik jwmıs toptarınıñ müşesi, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, Almagül Habievanıñ maqalasın wsınıp otırmız.

 

TAÑBALANU EREKŞELİGİ TURALI BİRER SÖZ

Elde, qoğam ömirinde bolıp jatqan ğılımi-tehnikalıq, äleumettik, mädeni-ruhani jañğıru men özgerister wlt tili sözdik qorınıñ bayuına, terminologiyalıq jüyesiniñ jañaruına, sözderdiñ formalıq jäne mazmwndıq özgeriske wşırauına septigin tigizbey qoymatını sözsiz. Bwl öz kezeginde tilimizde keñinen qoldanılatın kürdeli sözderdiñ tañbalanu mäselesin de özektey tüsedi. Qazaq til biliminde sözderdi birge, bölek, defis arqılı twlğalau mäselesine arnalğan eñbekterdiñ, jazu normasın twraqtandıratın orfografiyalıq sözdiktiñ birneşe basılımı jarıq körgenimen, baspasöz betterinde, enciklopediyalıq, terminologiyalıq basılımdarda, oqu qwraldarı men oqulıqtarda t.b. kezdesetin ala-qwlalıq atalmış mäseleniñ şeşimin tappay kele jatqanın körsetedi. Bwğan, bir jağınan, tildik jäne tildik emes türtkijayttarğa baylanıstı tilimizde orın alıp twratın fonetikalıq, grammatikalıq jäne semantikalıq özgeristerdiñ der kezinde normativtik sözdikterden körinis tappauı sebep bolsa (akademiyalıq orfografiyalıq, terminologiyalıq sözdikter arasına 5-10 jıl salıp, öñdelip şığatını belgili), ekinşi jağınan, bir tom orfografiyalıq sözdikke tilimizdegi barlıq termin sözderdi, etnografiyalıq ataulardı, dialekt sözderdi, twraqtı tirkesterdi t.b. tolıqtay qamtu mümkin emes ekeni anıq. Sondıqtan da qazaq jazuın latıngrafikalı jaña älipbige köşiru nauqanına baylanıstı qayta öñdelip, tolıqtırılıp şığatın orfografiyalıq, terminologiyalıq, tüsindirme t.b. sözdikterdi dayındau barısında reestrde beriletin sözderdiñ etnografiyalıq, termindik mağınasın da meylinşe eskerip, körsetip otıru mañızdı bolmaq.     

Mısalı, 2014 jılı auılşaruaşılıq salası boyınşa şıqqan terminologiyalıq sözdikte «beskil'nica gigantskaya» degen tildik birlik ülken aq mamıq dep audarılıp, üş leksemamen tañbalanğanın köremiz. Bwl jerde aq mamıq tirkesiniñ aldıñğı sıñarı «Ay astında aq mamıq // Jatır sudı jastanıp» (Aqqu) nemese «Semeydiñ ortalıq köşeleri terekten wşqan aq mamıqqa orandı» (http://www.ktk.kz/kz/news/video/2016/05/30/69732) degen söylemderdegidey anıqtauıştıq mände berilmegeni anıq. Sondıqtan da terminologiyalıq sözdiktegi aq mamıq lekseması astıq twqımdasına jatatın köpjıldıq şöptesin ösimdik atauın bildirip, bir wğımdı tanıtatın denotat retinde birge jazıluı tiis dep esepteymiz.

Qoldanılu ornına qaray birde birge, birde bölek jazılatın osı ispettes sözderdiñ tañbalanuı is jüzinde ünemi eskerilip otırıluı mañızdı: aq jelken (kemeniñ aq tüs matadan jasalğan jelkeni) / aqjelken (ösimdik atauı); aq tamaq (poetikalıq qoldanıs) / aqtamaq (ösimdik atauı); aq boz at (ağı basım tüsti jılqı) / Aqbozat (astronomiyalıq termin); aq laq (eşkiniñ aq tüsti töli) / aqlaq (tağam atauı); qara köl («tereñ köl» mağınasındağı söz tirkesi) / qaraköl (qoy twqımı); qara öleñ (ädebiettanu termini) / qaraöleñ (ösimdik atauı); tana köz (möldiregen döñgelek köz) / tanaköz (ösimdik atauı) jäne t.b.   

Sonday-aq qazirgi «Orfografiyalıq sözdik» (2013 j.) boyınşa bölek jazılıp jürgen «bas tartu» sözi de jwmsalu mağınasına qaray eki türli twlğada – bosaralıq jäne bosaralıqsız grafemalar negizinde tañbalanuı tiis dep oylaymız. Naqtı aytqanda, «soyılğan maldıñ basın şaqırılğan qonaqqa, sıylı adamğa kädeli müşe retinde tartu» mağınasındağı bas tartu tildik birligi söz tirkesi retinde bölek jazılsa, «qabıldamau, kelispeu» mänindegi bastartu lekseması birikken söz retinde birge twlğalanu qajet. Bwl, birinşiden, onıñ bir wğımdı tanıtıp, bir demmen aytılu erekşeligimen tüsindirilse, ekinşiden, tilimizdegi «basqosu», «bassalu», «basköteru», «basbaylau» sözjasamdıq modeline säykes biriguge qabiletti leksema bolıp tabıladı. Osı orayda atalmış tildik birlikti: «... ataudıñ fraza, idioma negizinde şığuınan, tildegi atau boluğa swranıp twrğan twraqtı tirkesterdi biriktirip, sözdik birlik etuden ‘qaşudıñ’ reti joq dep oylaymız» [1, 313-b.], – degen ğalım Q.Küderinovanıñ pikirin quattay tüsetin mısal retinde tanuğa boladı.   

Aldağı uaqıtta jañartılıp şığatın tüsindirme, orfografiyalıq, terminologiyalıq t.b. sözdikterde beretin mağınasına qaray tildik birliktiñ tañbalanuın naqtılap, jaqşa işinde körsetiletin tüsindirme belgilerin tolıqtay qamtıp, twlğalanuın birizdendiru isin qolğa alu qajettiligi bayqaladı. Sözimiz däleldi bolu üşin mısal retinde kestede berilgen tildik birlikterdiñ jazıluına nazar audarsaq, bir sözdiñ ärtürli derekközde  bosaralıq, bosaralıqsız jäne qosaralıq grafemalar negizinde tañbalanıp jürgenin köremiz.

 

Leksema Qazaq ädebi tiliniñ sözdigi (2011 j.) Orfograf. sözdik

(2013 j.)

Terminol.

sözdik (2014 j.)

«Kitap.kz»

elektron. kitap-

hanası

«Emle.kz» onlayn sözdigi
AQ  ORDA / AQORDA bölek birge bölek bölek birge
ALĞI  SÖZ / ALĞISÖZ bölek bölek birge bölek bölek
BAS  SÜYEK / BASSÜYEK bölek bölek birge bölek bölek
JEL  DIİRMEN / JELDIİRMEN birge birge bölek bölek birge
QARA  TOPIRAQ / QARATOPIRAQ birge birge bölek bölek birge
QWS  BAZARI / QWSBAZAR bölek birge bölek bölek birge
QISQA  MERZİMDİ NESIE / QISQAMERZİMDİ NESIE bölek birge bölek bölek birge
SU  AYDINI /

SUAYDIN

birge --- bölek birge bölek
İS-ÄREKET / İSÄREKET defis defis birge defis defis

 

Mısalı, joğarıda körsetilgendey, Aq orda lekseması 2011 jılı jarıq körgen «Qazaq ädebi tiliniñ sözdiginde», 2014 jılı tarih salası boyınşa şıqqan terminologiyalıq sözdikte, «Kitap.kz» elektrondıq aşıq kitaphanasında, qazaqşa-orısşa, orısşa-qazaqşa «Sozdik.kz» onlayn sözdiginde Aq orda (tar.) twlğasında bölek jazılsa, 2013 j. jariyalanğan «Orfografiyalıq sözdikte», «Emle.kz» elektrondıq bazasında  Aqorda (tar.) twrpatında birge tañbalanğan.

Bizdiñ oyımızşa, jazba tilimizde atalmış leksemanıñ körsetilgen eki twlğası da qoldanıs tabuı qajet, al onıñ twrpat mejesi mazmwn mejesine qaray ayqındaladı. Naqtı aytqanda, aq orda lekseması:

«Ay twyaq mal şaladı,

Qolın qanğa maladı.

Eñirey jılap ekeui

Moynına bwrşaq saladı.

Aq ordasın jıqtı da

Atanğa artıp aladı» (K.Äzirbaev, Tañdamalı şığarmalar), –dep keletin öleñ jolındağıday «bay, auqattı adamdardıñ eñseli, saltanattı üyi» (Qazaq ädebi tiliniñ sözdigi, 2011) mağınasında jwmsalıp, nemese: «Aq Ordanıñ otırıqşı audandarında jerdi şarttı türde ielenu men jeke menşiktiñ türleri qalıptastı» (Uikipedi aşıq enciklopediyası) söylemindegidey orta ğasırdağı türki taypalarınıñ memlekettik odağın tanıtatın tarihi termin retinde qoldanılsa, bölek jazıluı tiis. Al Qazaqstan Respublikası Prezidenti rezidenciyasınıñ jäne resmi saytınıñ atauı retinde Aqorda twlğasında birge jazılu kerek.

Ğalım Q.Küderinova «Qazaq jazuınıñ teoriyalıq negizderi» attı eñbeginde: «Jalpı, sözdiñ bölek, birge tañbalanuın tildik birliktiñ qwrılımdıq (statikalıq) qalpı men jwmsalımdıq qızmeti negizinde qarau kerek siyaqtı. Orfografiyalıq sözdik reestri men wyasında qamtılğan birlikter jalañ edinica retinde özin-özi anıqtau üşin bölek tañbalaudı qajetsinedi. Ol, äsirese bir denotatqa baylaulı şekteuli tirkesterdiñ orfogrammasın kodifikaciyalağanda ayqın körinedi. Mısalı, azu tis, kürek tis, bet süyek, bas süyek, jaq süyek degen statikalıq sipattağı birlikter bölek tañbalanu arqılı özara erekşelikteri bar «tis», «süyek» ayırmaşılıqtarın körsetedi. Al atalğan tirkester söylem ayasında, dinamikada jwmsalğanda twtas tildik tañba retinde jwmsaladı. Mine, sondıqtan emle sözdigi bölek normalanğan sözder köbine jwmsalımdıq qızmette tañbası özgerip (birge jazılıp), qayşılıq tuadı» [1, 311-b.], – degen pikir bildiredi.   

Rasında da, jazu barısında tildik qızmeti men jwmsalımdıq qızmeti säykes kelmeytin tildik birlikterdiñ bar ekenin añğaruğa boladı. Mısalı, qazirgi «Orfografiyalıq sözdik» (2013 j.) boyınşa bölek jazılıp jürgen bwlşıq et, jaq süyek, bas süyek, alğı söz, kiiz üy t.s.s. sözder anıqtağış-anıqtalğış qatınastağı tildik birlikter degennen göri, atalım därejesine jetken denotat-leksemalar retinde tanıluı qajet dep oylaymız. Sondıqtan da filol. ğılım. doktorı Q.Küderinovanıñ: «Bir denotattıñ atauı bolatın, atalım därejesine jetken, sözjasamdıq procesine aralasatın, tildik sanada twtas beynelengen, sintagmalıq kontekste emes, paradigmalıq jüyede dayın twratın qwrama sözder birge jazıluı tiis» [1, 311-b.], – degen twjırımın qwptay kele, joğarıda atalğan bwlşıqet (mışcı), jaqsüyek (çelyust'), bassüyek (çerep), alğısöz (predislovie), kiizüy (yurta) t.s.s. tildik birlikterdi birikken sözder retinde tañbalağan jön dep sanaymız.

Bwl jerde este wstaytın närse: anıqtalatın-anıqtaytın qatınastığı söz tirkesteri retinde tanılıp jürgen tildik birlikterdi biriktirip jazu üşin, olardıñ, birinşiden, bir wğımdı tanıtuı, ekinşiden, denotattıñ atauı retinde jii qoldanıluı eskerilu kerek. Mısalı, betoramal, biraq maylıq oramal, sulıq oramal, şarşı oramal, kesteli oramal nemese alğısöz, biraq soñğı söz, qos söz, töl söz, körkem söz, basalqa söz t.b. Üşinşiden, kürdeli söz sıñarlarınıñ özara denotat (D), konnotat (K) därejesindegi qatınası da mañızdı belgileriniñ biri retinde basşılıqqa alınu qajet dep esepteymiz.   

Mısalı, aq ayu lekseması jırtqış sütqorekti januar atauın bildiretin tolıq mağınalı söz bolıp tabılğanımen, tiltanımdıq twrğıdan sıñarları D1D1 qatınastağı kürdeli söz modelin tanıtadı. Osı ispettes: qoñır ayu (D1D1), qara ayu (D1D1), aqtösti ayu (D1D1), erindi ayu (D2D1), közildirikti ayu (D2D1) t.b. Al, mısalı, bökender tuısına jatatın tüz januarı – aqböken atauın qarastıratın bolsaq, atalmış leksema sıñarları K1D1 qatınastağı kürdeli söz modelin beredi. Aqböken tildik birligi qwramındağı aq komponenti «tez», «jıldam», «şapşañ», «jüyrik» semaların qamtidı.  

Osımen baylanıstı: «... semalar ekstralingvistikalıq männen (D1) alşaqtap (D2K2) jäne odan qol üzgen sayın (K2) eki qwramdı kürdeli esim sözderdi birge jazu ürdisi küşeye tüsedi» [2, 148-b.], – degen ğalım N.Uäli twjırımınıñ özektele tüsetinin köremiz. Mısalı: şoq ağaş (D2D1) jäne mamaağaş (K2D1); swyıq may (D1D1) jäne sarımay (K1D1) t.b.

Kürdeli sözderdiñ bölek jäne birge jazıluı sıñarlar mağınasınıñ leksika-semantikalıq baylanısqa tüsuimen qatar, fonetikalıq, grammatikalıq türtkijayttardıñ äserinen de jüzege asatını belgili. Sondıqtan da aldağı uaqıtta öñdelip şığatın normativtik sözdikterdegi kürdeli sözderdiñ tañbalanu belgi-erekşelikterin meylinşe eskeru – jazu normasın twraqtandıru, sözderdiñ ärtürli derekközde berilu twlğasın birizdendiru, sauattı jazu dağdısın qalıptastıru isinde mañızdı bolmaq. Sonda ğana Elbası Nwrswltan Nazarbaevtiñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında aytılğan latın älipbiine köşu mäselesi jedel iske asatın boladı.

Almagül Habieva, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

 

2 pikir