Särsenbi, 14 Qaraşa 2018
Ruh 1840 0 pikir 11 Mausım, 2018 sağat 11:22

Abıl - nama

 ( Jambıldıñ belgisiz bir jırınıñ äuenimen)

 Böri bası — wranım,

Börili meniñ bayrağım.

Börili bayraq köterse,

Qozıp keter qaydağım!

(Süyinbay)

 Avtordan

Jambıldıñ ataq-dañqı däuirlep twrğan otızınşı jıldarı Kreml'ge, tura Stalinniñ özine Qazaqstannan qalıñ arız qarday borağan. Bireuler öleñdi taban astında suırıp salatın aqın degen bolmaydı, Jambıl --qoldan jasalğan, onıñ öleñderin ädebi hatşıları jazıp beredi dep soğadı. Mäskeuden arnayı komissiya kelip tekserip, Jambılğa tosın taqırıp wsınıp, aqınnıñ alımına özderi kuä boladı. Arızdıñ negizsiz ekeninine közi jetip, Mäskeuine qaytadı.

Kreml'de Jambılmen alğaş kezdeskende tiri pendege sene qoymaytın Iosif Stalin aqındı özi sınap körgisi kelip: «Jambıl joldas, Siz kimsiz? Qaydan keldiñiz?! El-jwrtıñız kim?!. Qazaq degen qanday halıq?! Qaydan şıqqan?!! Sonı mağan öleñmen aytıp beriñizşi?»-deydi. Sonda Jäkeñ  dombırasın qağıp-qağıp jiberip, osı wzaq jırdı eki-üş sağattay tolğağan desedi.

Jırdıñ tüpnwsqası saqtalmağan. Bizdiñ qolğa tüskeni – jırdıñ mazmwnı bayandalğan orısşa tärjima ğana. Stalinge audarıp bergen jolma-jol audarma  sekildi. Körkem dünie emes. Mwnı audarğan , meniñşe, aqın da emes, jazuşı da emes, (tipti, maman ädebietşi de emes), CK-dağı bir şeneunik boluı mümkin. Öytkeni jırdıñ mätini doğal häm  köp jeri tüsiniksiz.

 Stalinniñ onımen ıjdaqattana tanısqanı körinip twr: «Eto mirovoe soperniçestvo naçelos' s dvuh sınovey Adama i Evı» («Adam men Hauañızdıñ eki wlınan Bastalğan bw ğalamnıñ baqtalası») degen jerge: «Smotri,  kakoy starik, da on znakom s «Bibliey!» («Şaldıñ pälesin qara, «İnjildi» de biledi!»)- dep, kök siyamen jazıp qoyıptı! Tañ qalğan!

«Net u menya obezdolennıh, nişih, Net tyurem, lagerey, I net razvrata» («Siñiri  şıqqan kedey-kepşigim joq, Joq bizde türme degen, Jälep degen!»)  degen jerge: «Zameten stil' Bukeyhanova!» («Bökeyhanovtıñ lebi esedi!») degen qatqıl eskertu twr!  «YA pervım poznal sredi çeloveçestva, Vsevışnego v lice «Tengri»!(«Adamzat balasında alğaş ret, Allanı Men atadım «Täñirim!» dep!»)- degen şumaqtı kök siyamen qorşap, «Zabavno?» ( «Qızıq eken?») dep jazıptı. Dini seminariyada «İnjildi» egjey-tegjeyli zerttegen Stalindi  Jäkeñniñ bwl lebizi biraz oylandırıp  tastağanı bayqaladı...

Qoljazbanıñ soñına  Stalin: «V etom narode vdovol' samootvérjennıh hrabrecov i poetov, upuskat' ih iz vidu--riskovanno!» («Batırları men aqındarı köp jwrt eken, bwlardı közden tasa qılu—qauipti!») dep jazıptı! Ekinşi düniejüzilik qırğın tamamdalar twsta ötken Potsdam konferenciyasında Germaniya qayta bas kötermeu üşin ne isteymiz degen saual tuğanda Stalin nemis intelligenciyasınıñ jüz mıñdağan ökiliniñ  közin joyudı wsınğan.  Sonda U. Çerçil'diñ zäresi wşıp ketken körinedi... Bügin sol esime tüsip, meniñ de zärem zär tübine ketti!

 

Qoljazbanıñ bas jağında kösemniñ: «Ne v koem sluçae nel'zya dopustit', çto bı dannoe proizvidenie uvidelo svet!» (« Bwl şığarmanı jalğannıñ jarığına şığaruğa bolmaydı!») degen bwrıştaması twr! Men Stalinniñ qolına tüsken qoljazbanı  arqauğa ala otırıp, onı jır tilinde söyletuge tırıstım. Öytkeni mwnda adamzat balasınıñ jaratılısı qahında Qasietti Tört Kitapta kezdespegen bir hikayat bar. Bwl sonou «Erte,erte,  erteden, eşki jüni börteden» -- Türik qağandığınan nemese bertindegi Üysin memleketinen beri kele jatqan bir ertegi, äpsana boluı da mümkin? Bizge jetkenşe wmıt bolğan...

Qanday añız bolsa da halıqtıñ qazınasına aynaluğa haqılı! Bizdiñ Jäkeñ Stalinniñ türki düniesin ittiñ etinen jek köretinin qaydan bilsin?! Qwday auzını saldı; ayttı - bitti! Swrağan –  özi ğoy! Eñ bastısı, mwnda sol kezdegi qoğamdıq jüyege degen qasarısqan bir qarsılıq  lebi jatır edi... Mäsele—osında!

 Qanımdı, janımdı da daualağan,

Allanı aytqan sayın sauap alam.

Allanı aytqan sayın sauap alıp,

Bastayın Adam Ata—Haua Anadan.

 

Dünie—dünie emes, --taq talası,

Qwdayğa ğana mäşhür aq, qarası.

Adam men Hauañızdıñ eki wlınan

Bastalğan bw ğalamnıñ baqtalası.

 

Twñğışı Qabıl jerge egin ekti,

Soqağa qos ögizdi jegip ötti.

Ğwmırı eki közin jerden almay,

Köz jasın topıraqqa tögip ötti;--

 

Köz salğan kökjiekke öz bauırın,

«Köşpendi, qu ayaq» dep,--sögip ötti...

 

Abılı käsip qılıp, mal bağadı,

Tañ ata-- keşke deyin salğan äni,--

Jañğırtıp, aspandatıp, sardalanı;

Tarpañdı wstap minip, jeldey zaulap,

Doñızdı mal deuge de arlanadı!

 

Jahanda jalğız Täñiri jarı bolğan,

Aldında tört tülikti malı bolğan;

... Qabıldıñ sıyapatın közine ilmey,

Alla da Abıldikin qabıl alğan!

 

Swm Qabıl!

Jendet emey,

Ol-- kim edi?!

Tüñligin köktiñ alğaş sol türedi:

Qızğanış işin örtep, öz bauırın

Tas atıp, tarpa bas sap—

Öltiredi!

 

Abıldıñ jüreginde nala ketti,

Bauırı,--

Közge jalğız qara ketti!

Sol küni qara jerge qan tögilip,

Qarğadı Alla Qabıl-Qarabetti!

 

Öziniñ bauırı ğoy—

Qaymana ma?!

Kelinin ayağı auır—

Aydalağa,--

Laqtırıp tastap ketti!

Bosanğan soñ--

Sol jerde şäyit boldı, qayran, ana...

 

Sol jerde Abıl wlı Türik tudı,

Böridey kökke qarap,--

Wlıp tudı!

Abıldıñ kindiginen näsil barın,

Swm Qabıl adamzatqa wmıttırdı!

 

Kök Böri Türikpenen egiz edi,

Köz jası işindegi teñiz edi.

Şırıldap jatqan şerli şarananı,

Emirenip Qwrtqa kelip,  emizedi!

 

Balanıñ arqasında şalıq köp-ti,

Közinen qandı jası tamıp ketti!

Salıp ap Qasqır da onı arqasına,

Altaydıñ qiyasına alıp ketti...

 

Ör Altay!

Biik Altay!

Asqar Altay!

Mısımen jerdiñ jüzin basqan Altay!

Adamnıñ ayağı äli timey jatqan,

Qiyasın Böri-Türik asqan Altay!

 

O, Altay!

Ör keude Altay!

Asqar Altay!

Tau emes,

Teñiz de emes,--

Aspan Altay!

Añırap Jer betinde jetim qalğan,

Atama aq qwşağın aşqan Altay!

 

Täñirinen sonda Altay ne tiledi,

Qwdaydan kelgen qwlın jetim edi;

Soñınan Kök Böriniñ eredi de,

Eljirep tau men tasqa sekiredi!

 

Altay-ay, adamdı izdep, añırağan,

Tölejip töl enege jamırağan;

Qwlan men bwlandarı kökke şapşıp,

Maral men elikteri mañırağan!

 

Aqqular aydınkölde sılanadı,

Isqırğan uın şaşıp, jılan, äni:

Isıldap kirip kelse üyine eger,

Aq qwyıp basına onı-- şığaradı.

 

Jahanğa ülestirgen barın ap kep,

El toymay,--

Er qalayşa jarımaq dep?

... Aq jalap, jılan şıqqan jerdi keyin,

Atadı ol Qasietti Şañıraq dep!

 

Altayda aynala köp jürip edi,

Alañsız, bekzatşa ömir sürip edi.

Öz üyin «oşağım» dep,

Wlı wlısın--

«Otanım» degen bizdiñ Türik Eli!

 

Adamnan Abıl wlı Türik tudı,

Böridey kökke qarap,--

Wlıp tudı!

Abıldıñ kindiginen näsil barın,

Swm Qabıl adamzatqa wmıttırdı!

 

Dünie—bıt-şıt qazir,

Dabıl—dala,

Janıña zildey auır qabıldama;

Qolıma dombıra alıp, ğwmır boyı

Aytqanım adamzatqa—Abıl-nama!

 

Biz degen—

Skif deytin wlandarmız!

Tösinde  dünieniñ bwlañdarmız;

Wlıs bop,

Jwrt bolıp Häm wlt bolıp ta,

Qwdaydıñ  bir deminen qwralğanbız!

Altaydıñ asqaq wlı ataq-dañqın,

Törine Europanıñ şığarğanbız;

Qu menen swmdı jönge salamız dep,

Alqınğan arındı asau qwlandarmız!

Adamzat şeruiniñ aldında bop,

«Alla da—aqqa jaq!»- dep wrandarmız;

Biz degen—

Skif deytin wlandarmız!

 

Biz—Nomadtarmız , Nomadtarmız*,

Qayteyin, ekeu emes,

Qanat--jalğız;

Közimiz--kökjiekte, azar bolsa,

Bir mızğıp,

At üstinde salaqtarmız;

Biz—Nomadtarmız, Nomadtarmız!

 

Jaqsığa janıñ qaytse jarımaq dep,

Alıstan bir Asqaq Ün sarınap kep,--

Atqa kep minsek boldı, arqamızğa,

Qonadı alapat bir Aruaq bop!

 *Köşpeliler

 

Wşar ek, baratwğın Ay – alıs-tı,

Jırmen bir Kökke Ğwmır Bayan wştı.

... Abdırap attan tüsip, jayau qalğan

Adamzat hali  netken ayanıştı...

 

Twlpardıñ jalın sipap tarap twr ek,

Kümis bir üzeñgige ayaq tirep!

Şalşıqta –

Jayau-jalpı qalıñ qauım,

Jüre almay, qos qolımen balaq türedi...

 

Bar ğwmır bäyge menen kömbede ötti,

Päueskem ,-- parlap jetken örge jetti,

Aptalıp saf altınğa er-twrmanım,

Menimen adamizat jönge kepti;

Körgende küymemdegi döñgelekti,

Dünie—

Şır aynalıp, döñgelepti!

 

Ümbetten, aynalayın,

«Jarığım!» dep,

Sol üşin at üstinde arıdım kep;

Adamzat balasında alğaş ret,

Allanı Men atadım «Täñirim!» dep!

 

Allanıñ aldında bir qızarmadım,

Täñiriniñ tezin, mülde, bwza almadım;

Betsizdey  tekti adamnıñ sözin bölip,

Jetkizbey jeti atağa—

Qız almadım!

 

Qaradım külli älemge ädeppenen,

Şıqqan joq atım qırğın, älekpenen;

Siñiri  şıqqan kedey-kepşigim joq,

Joq bizde türme degen,

Jälep degen!

 

Men—Qazaq!

Sol Türiktiñ bel balası!

Eliniñ jwrtqa mäşhür er, danası;

Esem köp  elge ketken,

Qaytem?—

Keştim!

Eşkimniñ bolğan emes mende alası!

 

Köp şerim kökirekte, oyda mına,

Bauırım soğan tereñ boyladı ma?!

Abıldıñ azasın bir tüsinetin,

Qabıldan bir wl tumay qoyğanı ma?!

 

Dünieniñ şañ-tozañın silkemin kep,

Jaralğan Qarakökten wlt edim dep;

Men şöptan Jusan bolıp ösip-önip,

Tastan da şığa kelem Kültegin bop!

 

Türiktiñ Täñiri degen iesi bar,

Attarı—arğımaq ta, tüyesi—nar;

Bw jaqtıñ  Aqquı da aruğa wqsas,

Atpaydı mwnda onı eşkim,,--

Kiesi bar!

 

Joq mende qu bas qamı, qwlqın qamı,

Qwrtım da talşıq mağan wrtımdağı;

Jahannıñ didarına nwr jügirer,

Jaqsı men jaysañdı aytsam wltımdağı;--

Twrannıñ jwrtınan bwl Kün didarlı

Wl tudı ne bir bekzat!

Qwl tumadı!!!

 

Patşası bw türiktiñ Edil** edi,

Edilim—elim degen erim edi;

Osı eldiñ tügendep tört qwbılasın,

Türik dep öli-ölgenşe eñiredi!

 

O dağı dünieni sapırdı—

Ötti!

Swmdarğa meniñ talay qahım ketti;

Abdırap tük qıla almay ata jauı,

Tübine onıñ sayqal qatın jetti...

 

Äzäzil zahar tildi zalım bolar,

Eliñdi, jeriñdi de, janıñdı alar;

Jazıqsız kisi öltiru  bw jahanda,

Qara bet qanişerdiñ  qanında bar!

 

Arılmay tubitti künäsinan,

Sandalıp adamzattıñ miı aşığan;

Şığıstan qomdap sonda qos qanatın,

Şıqtı wşıp Şıñğıs-Qıran wyasınan;

Anası—Qoñırattıñ qoñırınan,

Atası –Qiyattıñ bir qiyasınan!

**Edil ( Attila) , Ğwndardıñ kösemi,  german jäne t.b. taypalarğa bilik qwrıp, Reynnen—Volgağa deyingi aymaqta wlı türik derjavasın qwrğan bileuşi.

 

Elesin-- özi tügil, sağınayın,

Sağınsam,  tasqın-jır bop ağılayın.

Qazaqtı el ğıp ketken—sonıñ közi,

Alaştıñ arda wlı ğoy -- Abılayım!

 

Oyda--orıs, qırda—qalmaq  ağılısıp,

Köterdim bir Şañıraq qanım ısıp:

Twrdı asqaq Altın Ordam Jer betinde,

Mañdayı Kün nwrına şağılısıp!

 

Şıñğıshan—Sayıp qıran, piri-- qwstıñ,

Qwdaydan kelgen ğajap qwbılıs-tın;

Tiisken joq bir jwrtınıñ dinine de,

Tiisken joq tiline de bir wlıstıñ!

 

Onı aytsam, öne-boyım  kerim öleñ,

Tögiler tüydek-tüydek perineden;

Twyağı sol twqımnıñ Kenesarı,--

Qazaqtıñ Soñğı Hanı eñiregen...

 

... Rabbım!

Dañqıñdı änge salamın men,

Es jiıp, eñbektegen bala künnen;

Sen: «Nwr!»-dep aytqan kezde-- Nwr payda bop,

Jır-dağı tuğan sonda—

Qalamımen!

 

Dünie—bıt-şıt qazir,

Dabıl—dala,

Janıña zildey auır qabıldama;

Qolıma dombıra alıp, ğwmır boyı

Aytqanım adamzatqa—Abıl-nama...

 

Köz jasın bizge Muza jetti bwlap,

Bastauı Ğomardayın tekti bwlaq.

Bir aqın odan- dağı bwrın bolğan,

Adamzat onı wmıtıp ketti, biraq.

 

Türik-ti—ol.

Jasap edi  odan da ärmän.

Bekzat qoy (biz emes-ti bodandanğan!).

Şolatın at üstinen adamzattı,

Bir wğım  «Pegas» degen sodan qalğan!

 

Kağan-- ol,

Bolmısı da, bitimi – nwr.

Ükili –dombırası,

Ükili – jır.

Şıqqanda «Altın Adam»  tañ qalğam joq, –

Zañdı Sol kisiniñ twqımı –

Bwl!

 

Şığadı köz aldımnan atıp eles,

(Ol kün men bü künde bir jatır eges);

Tübinde  bir zañ bar türikterdiñ,

Batır bola almasa –

Aqın emes!

 

Aqını bola almasa –

Batır emes!!!

 

Qağan—joq!

Ese aldı da dünie – boq,

Jöneldi Pegas kökke küyine kep:

Aqındıq—

Qağandıqtan qaqqa ayrılıp,

Ekeui – ketti-au,  eki  dünie bop?!.

 

Jürgende el qamında, jol qamında,

Aqın men batır egiz ol qauımda.

…Pegastıñ äli künge jan wşırğan

Dauısı--

Qaztuğannıñ tolğauında!

 

Köz jasın Muza bizge jetti bwlap,

Bastauı  Ğomardayın* tekti bwlaq.

Bir aqın odan-dağı bwrın bolğan,

Qalay el onı wmıtıp ketti, biraq?!

 *Gomer

Jırımnıñ dañqı şırqap, aspan asad,

Nesi öleñ-- tögip-tögip tastamasaq?

Puşkinder aq qağazğa jazsa, onı,

Tonıkök ketken edi tasqa qaşap!

 

Bolmısı,

Täñiri jazğan talayı da—ar,

Abıldıñ zarın Qabıl qalay wğar?

Qaraoyda—Mahambeti,

Şıñğıstauda—

Adamnan asıp tuğan Abayı bar!

 

Qonğanı auılımnıñ Taldı-au deymin,

Jağalay el jaylauğa bardı-au deymin:

Sañqıldap Qaz dauıstı Qazıbegim,

Özegi onıñ dağı taldı-au deymin.

 

Sayratıp dombırasın altındağan,

Kün qayda qımız işip, salqındağan?

Joqtı izdep dünieden, kökti kezgen,

Dauısı-ay, Manarbektiñ qañqıldağan!

 

Qonğanı auılımnıñ Taldı-au deymin,

Alaşım köşin jığıp aldı-au deymin;

Domalaq Ana,

Qwrtqa,

Bopaylarım,

Közimnen bwl-bwl wşıp qaldı-au deymin?

 

Qwbılıp ğalam mınau ne türge enip,

Nesine ırjıñdaydı betin berip?

Denesi suıp ketti dünieniñ,

Bwzılğan jälep qatın sekildenip!

 

Alaşqa Alla ırza ma qarap kökten,

Toqtayın bazarıma balap kep men;

Dünie –

Qoyandınıñ järmeñkesi,

Dübirlep tañ aldında tarap ketken...

 

Dünie—bıt-şıt qazir,

Dabıl—dala,

Janıña zildey auır qabıldama;

Qolıma dombıra alıp, ğwmır boyı

Aytqanım adamzatqa—Abıl-nama...

 

El  —

Jer  —

Er  —

Üşeuin Üş Tağan kördim.

Soğan  —  sert!

Sen nwsqağan zamanğa erdim.

Jeti qat jer astına tüsip-şığıp,

Jetemde  —  Jeti Jarğı  —

Sağan keldim.

 

Sığalap jın men jıbır esik-törden,

Tarihtıñ taqsıretin keşip kelgen,  —

Alaş twr aldıña kep, ayağınan

Twsauın Alla özi şeşip bergen.

 

Bezerip  —  işi,

Ilği beti  —  külgen,

Kerdeñniñ özin sipap kekilinen,  —

Bauırıma basıp alıp, Sağan keldim,

Jesirin Jer betiniñ, Jetimimen!

 

Kök Türki,

Kök Böriniñ twqılı bir,  —

Ükili Wl,

Ükili Qız,

Ükili Jır,  —

Imanı YAssauidiñ jan terbegen,

Isatay-Mahambettiñ twqımı  —

Bwl!

 

Altınmen er-twrmanın örnektegen,

Bekzattıq bitken jwrt ek jörgekpenen.

Bay bolğan, bağlan bolğan qwl-qwtanğa,

Qwdayım, taupıq bere gör dep kelem...

 

El  —

Jer  —

Er —

Üşeuin Üş Tağan kördim.

Soğan  —  sert!

Sen nwsqağan zamanğa erdim.

Jeti qat jer astına tüsip-şığıp,

Jetemde   —  Jeti Jarğı  —

Sağan keldim...

 

Epilog

Osı jerden kilt toqtağandı jön körip otırmın. Jır sol kezdegi qalıptasqan qasañ ädebi dästürge salıp,  bärimizdi de qoy üstine boztorğay jwmırtqalaytın altın zamanğa «Kün kösem Stalin men Kommunistik partiya jetkizedi» degen asqaq pafospen ayaqtalıptı. Büginde zaman—basqa, zañ da – basqa. Men onı attap öttim de, epilogın Mäşhür Jüsiptiñ sonou 20 ğasırda Alla auzına salğan astrologiyalıq boljamımen tamamdadım. Öytkeni, jırdıñ bolmıs, tabiğatı soğan özi swranıp twr... Artıq ketsem, ğafu ötinemin.

Jemtik üşin jan qinap, talaspa qwr;

Bosağa men töriñdi alasta bir;

Adamzatta bolmağan altın zaman

Kele jatır Alladan Alaşqa bwl.

 

Swm men qudı-- şulatqan dabırımen,

Swraydı Alla twrğızıp qabirinen.

Alaştı da  sınağan qıl köpirde,

Aman şıqtı odan da ol -- sabırımen.

 

«Täñiri» degen iltifat-bazınaña,

Bwl—

Qwdaydıñ jasağan nazı ğana;

Jerge siñgen köz jas pen mañday teriñ,

Jer astında aynalğan qazınağa.

 

Altın basıñ san märte dauda qalğan,

Dauda qalğan,

Satılğan,

Saudalanğan!

Naqahtan bir qan tökken  eriñ joq-tı,

Jeriñ  joq-tı bireuden jaulap alğan!

 

Kök Böriniñ sen de Kök bayrağı ediñ,

Men de sende bwlbwlday sayrap edim.

Adamzattıñ közine tik qaraytın,

Bir jwrt bolsa,

Sol—Sensiñ, qayran, elim!

 

Sen ediñ ğoy Twrannıñ kemel eli,

Altın Ordañ o dağı eren edi.

Adamzatqa qwşağın aşqan jwrttı,

Allanıñ bir alqauı kerek edi!

 

Qanşama uaqıt köztürki, mazaqta östiñ,
Qanşama uaqıt qan keştiñ, azap keştiñ;
Üş ğasırday bodan bop, aman qalğan,
Qastıq jasay almaydı qazaqqa--
Eşkim!

 

Jır men küyiñ---hissa da,

Zarıñ—äri,

Aq sütindey Anañnıñ arıñ äli!

Tübi Älemdi özine jalt qaratar,

Türikterdiñ Sen—

Qara Şañırağı!

 

Jemtik üşin jan qinap, talaspay qwr;

Bosağa men töriñdi alasta bir;

Adamzatta bolmağan altın zaman

Kele jatır Alladan Alaşqa bwl...

 

 

Serik Aqwswñqar

11.11.2015 j.

 Abai.kz


 

0 pikir