Jwma, 16 Qaraşa 2018
Şipager 3322 8 pikir 14 Mausım, 2018 sağat 13:43

Arğınbek Qabılbekwlı. Qazaqstanda şipagerge degen közqaras dwrıs emes

Ötkende «talqy.kz» aqparattıq portalında şipager Arğınbek Qabılbekwlınıñ swhbatı jariya boldı. Qazaq halıqtıq medicinasınıñ mamanı öz swhbatında Qazaqstandağı halıqtıq medicinağa degen jwrttıñ közqarası häm Qıtay, Tibet, Wyğır halıqtıq medicinasında wzaq jıldan beri qoldanılıp kele jatqan därilik önimderdi qazaq medicinasında de erteden qoldanılğanı jaylı aytadı.

Arğınbek Qabılbekwlı Qıtayda tuğan. Qazaq şipagerliginen tamır wstau arqılı däri jasau boyınşa bilim alğan.

Ösimdiktiñ 1740 türinen, jändikterdiñ 200-den astam türinen, tüsti metaldıñ 12 türinen däri-därmek jasaydı.


– Şipagerlik degendi qalay tüsinemiz? Onıñ biz biletin medicinadan qanday ayırmaşılığı bar? 

– Şipagerlik jalpı medicidadan bölik-jarıp qaraytın dünie emes.

Atameken Qazaqstanda birjola köşip kelgen soñ, bayqağanım bwl jaqta halıq şipagerligi, halıq emşiligi degenge közqaras oñ emes eken. Bwlay boluı da zañdı şığar. Sebebi, halıq emşiligine teris pikirdiñ qalıptasuı – osı jolmen halıqtı emdeytin adamdardıñ biliminiñ tömendiginen jäne annan-mwnnan estigen düniesin em retinde ayta beretindigen bolsa kerek. Bwl qate! Adamnıñ ömirmen oynauğa bolmaydı. Jalpı men özim qazaq şipagerliginen tamır wstau arqılı däri jasau boyınşa bilim aldım. Qıtayda arnayı osı ispen köp şwğıldandım. Elge kelgen soñ da, osı isimmen aynalısıp jürmin. Biz ösimdikterdiñ 1740 astam türinen, 200-den astam jändikterden jäne 12 türli tüsti metaldardan däri-därmek jasaymız.  Şöpten däri jasau barısında olardı 4 rayğa, 5 dämge bölip alamız. Qazaq şipagerligimen qatar wyğır, tibet medicinasında 4 raydı jiktep 5 ray retinde qarastırıp ta jür.

– Däm tüsinikti. Raydı qalay tüsinemiz?– 

– Mäselen, «Qarğaldaq» degen şöp bar. Ädette onı şöptiñ patşası dep jatadı. Taudıñ basında öte suıq jerde ösedi. Sonda güldeydi, tamır jayadı. Sol şöpten jasalğan däri denedegi suıq tigennen, revmatizm, buın auruları, suıq tiip bala kötere almay jürgen äyelderge jäne bosanğannan keyin bala joldası tüspey qalğan kezinde Qarğaldaqtan jasalğan däri em boladı. YAğni, suıq jerde ösken ösimdikter men şöpterden jasalğan däriler tobın suıq raylı dep ataymız.

– Däri jasau barısında olardı birinşi rayğa bölesizder me, älde dämine qaray jikteysizder me?

– Däri jasauda bwl qağida öte mañızdı. Sebebi, älginde aytqan 1740-dan astam şöp türiniñ işinde özara janaspaytın 16 türli şöp birin-birimen kezdesse, ulı äser tudıratın, adam işken kezde ulanıp, nemese qan tamırlarında tospa jasap, qandı şamadan tıs qoyulatıp jiberetin şöpter bar. Jeke qoldanğanda därilik äseri mol, al birin-birimen qosqanda emdik säulesin joyıp alatın 19 türli şöpter de boladı. Wdayı, ämbebap jağdayda emdikke qoldauğa bolatın 300 astam şöp türleri boladı. Olardı kündelikti qoldanıp, türli aurulardıñ aldın aluğa nemese profilaktikalıq emdeludiñ ornına qoldansa da boladı.

Osı twsta jändikter turalı aytıp öteyin. Sarışayan degen jändikti bärimiz bilemiz. Şaqsa adam ölui mümkin deydi, al şın mäninde olay emes. Qazaq jerindegi 3-4 arı ketkende 5 bunaqtı sarışayan şaqqannan adam ölmeydi. Azdap, 2-3 künnen keyin qandağı sarışayannıñ uı tarqağan soñ, densaulığı retteledi. Qıtayda jerindegi sarışayandar 7-8 bunaqtı, ol şaqsa adam ölimine äkeledi. Endi sol sarışayandı täuliktep taza suğa salıp, sudı 2-3 ret auıstırğannan keyin älgi sarışayan appaq quday ağaradı. Aqırında ıstıq suğa salsa öledi. Onı jürek, mi qantamırlarınıñ tospaların aşuğa qoldanuğa boladı.

Osığan wqsas tağı bir ädis. Jauın qwrt (şılauşan, şwbalşın). Onı jinap, taza suğa salsañız, alğaşında su laylanıp ketedi. Sudı 7-8 ret auıstırğannan keyin su laylanbaydı. YAğni, şılauşan tazardı degen söz. Sonı ıstıq suğa malıp alıp keptirip wntağın jese, qanqısımın retteuge taptırmas em.

Sonımen qatar, metaldardan da däri jasaymız. Adam balasınıñ eñ aldımen qanınıñ bwzılmağanı abzal. Aurudıñ bäri qannıñ bwzıluınan boladı. Kişkentay balalardıñ şarşamauı, ärdayım jügirip, sekirip jürui olardıñ qan aynalısınıñ dwrıstığı men tazalığında. Eseye kele qan qwmarında holesterinmen maydıñ kölemi şamadan artıp, adam tez şarşağış boldı.

– Keyde adamdar belgili bir jıl mezgilderin wnatpay jatadı? Bwl da qan qwramınıñ özgeruimen baylanıstı ma?

 – Jaqsı oy qozğadıñız. Jıl mezgilderiniñ adam balasına türli äser etui qan qwramındağı beyindik zattardıñ mölşerine baylanıstı. Key mausımnıñ özin adamnıñ emdeluine qolaylı boladı. Keyde qanşama em  alsa da, em qonbay jatadı, bwl qan qwramınıñ sol mausımdağı özgeristerimen baylanıstı. Qarapayım mısal. Qazaqtar ertede saumaldı kez kelgen mausımda işpegen. Negizgi işetin uaqıtı – köktem. Qıs boyı sür jep işek joldarı twzdı, qaqtalğan etpen masaurap qalğan asqazandı tazartu üşin saumalı işken. Saumalı işken jaqsı alayda, naq uaqıtında işudiñ jan-jaqtı paydasın bar. Qazir qarap twrsañız saumalı işu modağa aynalıp ketkendey…

– Köp adamda este saqtau qabiletin naşar bolıp, sol üşin de ömirde mol sıbağasınan ayırılıp jatadı? Este saqtau qabiletin jaqsartuğa bola ma?

– Ärine boladı. Aldımen adam ne üşin wmıtşaq boladı? Bir sätte qalt etip, mañızdı närseni esinen şığarıp aladı. Osığan tüsinik bereyik. Bwl da qan tazalığı men qan qwmarınıñ sapalığına baylanıstı. Mi qantamır jüyesi taza, qanıqqan qannan när almağannan keyin tolıq äreket ete almaydı. Adam boyındağı qan mölşeri qalıptı normadan az bolsa, mi bölikterinde qan aynalısı qalıptı bolmauınıñ äserinen midıñ jwmıs isteui de dwrıs bolmaydı. Tipti, osı üderistiñ äserinen samay şaştarıniñ ağaruı men şaştıñ tüsui de bayqaladı. Eñ qızığı mınada. Miğa tolıq qan jetpese de ol toqtamay jwmıs istep twra beredi. Biraq, paydalı oy men şeşim şığaruda bayau äreket etedi de adam qiyaldauğa beyim keledi. Sebebi, mi ünemi jaña oy tudırıp otıradı.

Adamnıñ tez aşulanuı men jüyke jüyesiniñ tez şarşauı midıñ qan arqılı tolıq när almauınan. Aytqandarımdı aşıqtap, aytar bolsaq, keybir oqırmandardı jalıqtırıp alatın bolğandıqtan osılay qısqa qayırdım.

– Sizderdiñ däri jasau ädisteriñiz ben onıñ äseri turalı ayta otırsañız.

– Jetildirgen bilimimniñ arqasında 17 türli däri jasay alamın. Däri jasau barısında mınau bolıp qalar, mına şöptiñ emdik qasieti joğarı dep kez kelgen däri jasauğa qoldana bermeymiz. Däri jasauda eşqanday da sezimge, boljamğa erik beruge bolmaydı. Bäri därigerlik közqarasta wzaq zertteu men qalıptasqan ğılımi twjırımdarğa baylanıstı boladı.

– Däriger men emşiniñ ayırmaşılığı nede? Siz öziñizdi emşi yaki därigerdiñ qatarına qosasız ba?

– Şipagerdiñ de därigerdiñ de negizgi käsibi maqsatı men wstanğan qağidaları birdey. Adam janın emdeu. Şipager de däriger de nauqastıñ densaulığın emdeude soñına deyin, qolınan kelgen bar amaldı jasaydı.

Degenmen, Qazaqstanda şipagerge degen közqaras dwrıs emes eken. Sebebi, Şipager dese, kekirip, jwrtqa tüsiniksiz maqammen ıñıldap ejelgi baqsınıñ keypindegi adam elesteytindey. Şın mäninde şipager de, baqsı da emdeuşi adamdar. Ärine bwrınğı uaqıttıñ emdeuşileri, olar jaylı äñgime bölek. Adamdar aqşa tabu üşin, täuip, baqşı, emşi, domşı, t.s.s halıq ruhaniyatımen ruhtas adamnıñ «rölinde oynap», olarğa wnamsız tür qalıptastırğan. Sonıñ äserinen halıq şipagerligi turalı pikirde san aluan…

– Teris pikirdiñ aldağı uaqıtta dwrıstaluı mümkin be?

– Älbette dwrıstaladı. Sebebi, qazir adamdar auruhanağa ya bolmasa  med. ortalıqtarğa em izdep emes, sın izdep baratınday. Qanşama adammen jwmıs jasau barısında şın auırıp twrğan adamnıñ swraqtarı men ötinişteriniñ özi basqaşa boladı. Al keybir adamdar emdeluge emes, senen emtihan aluğa kelgendey boladı. Säykesinşe, däriger de oğan aşıla qoymaydı. Jazılmaytın auru joq. Bärin de emdeuge boladı. Bizdiñ jasap otırğan därilerimiz qazaq janımen ruhtas. Onıñ üstine, şöpten jasalğan däri men emdik maqsatta qoldanılatın basqa da zattar älde qaşan öziniñ paydasın däleldegen. Qıtay, Tibet, Wyğır halıqtıq medicinasında wzaq jıldan beri qoldanılıp kele jatqan därilik önimderdi qazaq medicinasında de erteden qoldanılğan. Ayırmaşılığı – atauında ğana.

Äñgimeñizge raqmet!

Swhbattasqan Erkinbek Serikbaywlı

Abai.kz

8 pikir