Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Bilgenge marjan 7837 8 pikir 3 Şilde, 2018 sağat 12:55

Qıtaydıñ otız altı qulığı

Qıtay memleketiniñ aylası turalı "Zamana" gazetinde tanımdıq maqala jariyalanıptı. Abai.kz aqparattıq portalınıñ oqırmandar körşi eldiñ ayla-şarğılarımen tanıs bola jürsin degen nietpen atalmış maqalanı oqırman nazarına wsınıp otırmız. 

Abai.kz aqparattıq portalı

Keyingi kezderi Qazaqstannıñ Qıtaymen qarım-qatınası tereñdep keledi. Al bizdiñ bwl el turalı biletinimizden bilmeytinimiz köp. Al köbirek bile jürsek, odan payda körmesek, ziyan şege qoymaspız. Negizinen ejelden kele jatqan bwl alıp eldiñ qwpiyaları az emes. Solardıñ biri – «Qıtaydıñ 36 aylası». Tayauda ğalamtorda ol turalı bir azamattıñ erkin audarmamen jazğan düniesi jariyalanıptı. Oqıp kördik. Sosın onı oqırman nazarına ıqşamdap wsınudı wyğardıq.

...«Otız altı ayla» («Qıtaydıñ 36 qulığı» dep te ataladı) – äuel basta soğısta, sosın sayasatta, mädeniette, ekonomikada, twrmısta qoldanılğan qulıq-swmdıqtar toptaması. Ol sonımen birge adamdardıñ jeke qarım-qatınastarında, köp jağdayda aldamşı nemese qalıptan tıs ädisterge süyene otırıp birqatar ayla-şarğılardı qoldanu turalı qıtay tilinde jazıl¬ğan arnaulı şığarma. Onı zamanımızdıñ V ğasırında, Qıtaydıñ Lyu Sun patşalığı zamanında  Tan Dao¬czi  degen äygili generalı ejelgi kitaptardağı qıtay qulıq-swmdıqtarın jinaqtap, öziniñ soğıs amaldarın qorıtu arqılı jazıp qaldırğan.

«Soğıs ataulınıñ biri ğana soğıs, toğızı qulıq» degen söz bar. «Soğısta wyat bolmaydı» degen de pikir bar. «Otız altı ayla» kezinde arnaulı türde soğıs üşin oylastırılğan qarañğı amal-täsilder esepteledi. Onda etikalılıq, adamgerşilik eskerilmegen. Köbinese soğıstıñ maqsatı jeñu eken, endeşe jeñiske alıp barğan kez kelgen täsil dwrıs täsil degenge negizdelgen. Ärine, bwl ayla-şarğılar qazir tek soğısta ğana qolda¬nılmaydı, ol kez-kelgen salada, kündelikti twrmısta, sayasatta, ekonomikada, saudada, sportta, adam aralıq baylanısta qoldanıladı. Är wlttıñ özindik «36 qulığı» bar, tek işindegi eñ jüyeli jäne önimdisi qıtaydiki bolsa kerek. Ärine, qulıqtı bilu qu bolu üşin emes, eñ mañızdısı qulıqqa tötep beru üşin, eñ bir sätsiz kezde qiındıqtan şığu üşin, jamandıqpen küresu üşin, sol qulıqtardıñ özine tötep beru üşin bolmaq. Qazirgi älemdegi teketirester men bäseke-lestikterde, tipti qaqtığıstarda osı qıtay 36 qulığınıñ izi bayqaladı.

Qıtaydıñ otız altı aylasınıñ negizgi mazmwnı men mağınası tömendegidey:

1. Jeñu aylaları

Birinşi ayla: Aspandı aldap teñizden ötu aylası  – körinip twrıp körinbeu, yağni köz üyrengen närsege adam küdiktenbeydi. Demek, köz üyrengendey üyrenşikti jal¬ğan körinis jasau. Qaramaqqa aşıq bolu, biraq sol aşıqtıñ tasasında jeñiske aparatın jabıq qwpiya jasıru.

Ekinşi ayla: Birin qwtqarıp, birin qorşau aylası – toptasqan jaudan bölşektengen jau oñay. Demek, jauıñdı bölşekteu, jauıñ¬dı qoldauşılardan ayıru eñ bastı ereje boluı kerek. Sonday-aq aldımen jaudıñ älsiz twstarın tal¬qandap, sosın küşti bölikterine auısu kerek. Sonday-aq soğıs jau¬dıñ territoriyasında boluı¬na qol jetkizudiñ özindik mañızı bar.

Üşinşi ayla: Bireudiñ pışağın qarızğa alıp adam öltiru aylası  – Basqalardıñ qolımen adam öltiru. Öz küşiñdi ısırap etpey, özgelerdi jauıña qarsı salıp, basqalardıñ küşi arqılı jeñiske jetu.

Törtinşi ayla: Jaudı jwmıs istetip dem alu aylası  – qataldıq pen jwmsaqtıqtı alma-kezek qoldanıp, jaudı titıqtatıp qwrtu. Bwl ayla boyınşa qorşauğa tüsken jau qorğanamın dep quatın sarqidı, söytip  älsireydi. Sol orayda küşeyip, ırıqsız küydi jeñu kerek, biraq birden şabuıl¬ğa ötpey jaudıñ öz-özinen küyreuin kütu kerek. Bwl jaudı şarşatıp, öz quatın arttırıp jeñiske jetu aylası esepteledi.

Besinşi ayla: Topalañda toqaş wrlau aylası  – jauıñ bir bälege wrınıp, qattı qiınşılıqqa wşırağanda oraydı qalt jibermey maqsatıña jetu. Jığılğan kezde jwdırıqtap ülgiru, es jidırmay soqqılau. Jauğa eşqaşanda janaşırlıq tanıtpau.

Altınşı ayla: Şığıstan qılañ berip, batıstan soqqı beru aylası  – betinde külip, qwşaqtap twrıp, arqadan pışaq wru. Oñnan bılay, soldan olay şığu, söytip jauıñdı qaymıqtıru, esin şığaru, aldap torğa tüsiru;

«Soğıs degen – qulıq degen. Qabiletti bolıp twrıp qabiletsiz körinuiñ kerek. Qoldanıp twrıp qoldanbağanday boluıñ kerek. Jaqın twrıp alıs körinuiñ kerek. Alıs twrıp jaqın körinuiñ kerek». (Sun' Czı).

2. Jaumen baylanısu aylaları

Jetinşi ayla: Joqtan bar jasau aylası  – jalğandı rasqa aynaldıru; aşıq-äşkere körinip, jal¬ğan körinis jasap, jaudıñ küdigin arttırıp, sasqalaqtağan sätte bas salu.

Segizinşi ayla: Körineu¬de jol jasap, kömeskide köpirden ötu aylası  – jau¬dıñ işine kirip, alıp, işinen ıdıratu, jalğan ösek taratu, bir-birine aydap salu.

Toğızınşı ayla:  Qarsı jağada örtti tamaşalau aylası  – eger jaudıñ işinde alauızdıq örşigen kezde jauğa soqqı berseñ, olar alauızdıqtı tastap, sağan qarsı birige bastaydı. Sondıqtan alauız¬dıq tuılğanda odan alıstau kerek, sonda alauızdıq asqınıp, jau bıt-şıt boladı.

Onınşı ayla: Külkiniñ artına pışaq jasıru aylası  – orayı kelmegen kezde barınşa aqköñil, beyşara, añqau, sabırlı bolu, biraq qwpiya türde barlıq äzirlikti tolassız jasau, jağday pisip-jetilgende arıstanday aybattanıp şığa kelu.

On birinşi ayla: Bir ağaştıñ amandığı üşin ekinşi ağaştı kesu aylası  – ziyan¬dı, jeñilisti, sätsizdikti, jamandıqtı paydağa aynaldıra bilu, jamandıqtıñ, ziyannıñ, öz qateligiñniñ boyınan jaqsılıq pen payda qarastıru.

On ekinşi ayla: Ebiñ kelse eşki jeteleu aylası  – ilik izdeu, azıraq tesik bolsa sonıñ keñeyuine, azıraq jırtıq bolsa sonıñ dal-dwl bolıp jırtıluına qol jetkizu. Jaudıñ azıraq qateliginen tolıq paydalanu, ine ötken jerden jip ötkizu.

3. Şabuıl aylaları

On üşinşi ayla: Sabandı sabalap jılandı şoşıtu aylası  – jaudı tolıq barlap, baqılap almay iske kirispeu, küdikti närselerdi abaylau, qaqpan basudan saqtanu, är qadamdı senimdi attau.

On törtinşi ayla: Ölikti tiriltu aylası  – paydalını tizgindey almasañ paydalanba (beliñe kötere almaytın şoqpar baylama), paydasızdı qoldanuğa şamañ kelse paydalan, eger paydasızdı tizgindey bilseñ, bas¬qalardı da tizgindey bilesiñ. Paydasızdan paydalı jasaudıñ jolın bilu kerek.

On besinşi ayla: Jolbarıstı taudan tüsiru aylası  – jaudı üreylendiru arqılı özdiginen aldıña keluine qol jetkizu. «Qorıqqanğa qos körinedi» degendi tolıq kädege jaratu. Jolbarıstı tauınan ayırsañ onı soğıp alu oñay.

On altınşı ayla: Wstau üşin bosatu aylası  – jau¬dı qaşırsañ, onda onı titıqtatıp qu, biraq qayta şabuğa mäjbürleme («Qayta şapqan jau jaman»), jaudıñ quatın sarquğa, şarşatuğa tırıs, tiregin bwz, süyenişin qwlat, biraq beriluge oray qaldır, söytip barar jer, basar tauı qalmağanda seni jaqtaytın, bağınatın boladı.

On jetinşi ayla: Kirpişke gauhar ayırbastau aylası  – ebin tapsañ, mıstı altın dep, kirpişti gauhar dep jauıñdı aldauğa boladı.

On segizinşi ayla: Basşısın qwrtıp bassız qaldıru aylası  – jauıñnıñ negizgi küşin küyretkende ğana, basşısın wstağanda ğana, tiregin qwlatqanda ğana, küşin tonağanda ğana, ruhın janşığanda ğana jeñdim dep esepte.

4. Solaqay aylalar

On toğızınşı ayla: Ottı otınnan ayıru aylası  – küşiñ jetpese, jaudı eregistirmey, jwmsaq aylanı qoldan. Jwmsaq qattını, älsiz küştini jeñedi. Birden qattı küşke salu jeñisti qiındatıp, tabıstı auırlatıp jiberedi. Jaudıñ negizgi küşimen ayqaspay, onıñ tiregimen, süyeni¬şimen ayqasu, azıq-tülik, qazına-mülik, qaru-jaraq, dos-jaran sekildilerin qolğa keltiruge, büldiruge kirisu.

Jiırmasınşı ayla: Sudı şalpıldatıp balıq wstau aylası  – jaudı wlğayt¬pauğa, jörgeginde twnşıqtıruğa, älsiz kezinde oyrandauğa, äsirese jau qalaymaqan bolğanda, işki qayşılığı asqınıp alasapıran bolğanda basıp aluğa tırısu kerek. Onday jağdayda olardıñ bir bütin jüyeli qarsılığı bolmaydı, birin-biri qwrtadı.

«Öziñdi de, jauıñdı da birdey bilseñ, jüzdegen soğısta jeñilmeysiñ. Öziñdi ğana bilip, jauıñdı bilmeseñ bir jeñip, bir jeñilesiñ. Öziñdi de, jauıñdı da bilmeseñ, onda jüzdegen soğısta tügel jeñilesiñ»  (Sun' Czı).

Jiırma birinşi ayla: Qabığıña altın jalatu aylası  – saltanattı, keremet körinis jasap jaudı seskendiruge, nazarın bas¬qağa audaruğa, şoşıtuğa, üreylendiruge, özdiginen kelisim jasauğa mäjbür etuge boladı. Jaudı jıltıraq närsemen aldap apanınan şığaruğa, jıltır närselermen esin şığarıp, satqındarın satıp aluğa boladı. Adamdar körgenine senedi. Körgeni keremet bolsa jüregi seskenedi, abırjidı, alañdaydı.

Jiırma ekinşi ayla: Esikti bekitip wrını qamau aylası  – eger jaudı quğanda oğan qaşıp qwtılu orayın qaldırsañ, onda ol sol orayğa jetu üşin janın salıp küresetin boladı. Eger oğan eş qaşıp qwtılu jolın qaldırmasañ, onda ol wstaladı. Sondıqtan jauğa jau qosılmasın deseñ jaudı qorşap, qaumalap, şaşau şığarmay bağındıruğa tırısu kerek, Eger öyte alsañ onda onı qoya bere sal.

Jiırma üşinşi ayla: Alıspen sıylasıp, jaqınmen şayqasu aylası  – jağdayıñ naşar kezde alıspen, qiınmen ayqaspay, jaqınmen, oñaymen ayqas, oñaydı, naşardı jeñseñ, küşiñ toptaladı. Eki jaudıñ arasında bireuine kömek etuge uäde berseñ de, uädeñdi orındauğa asığıp ketpe.

Jiırma törtinşi ayla:  Basıp alu üşin kömektesu aylası  – wsaq memleketterde qiınşılıq bolğanda olarğa kömekti ayamay berip, kömektesu sıltauımen onı özine qosıp jep alu.

5. Jauğa jaqındau aylaları

Jiırma besinşi ayla: Üyiniñ diñgegin şirigen ağaşqa auıstıru aylası  – jaudıñ wyımdasu ädisin, jospar jüyesin, qwpiya erejelerin bwzıp, öz erejesine özin qayşı etu, olardıñ süyengen tiregin qwpiya auıstıru, bwl olardıñ önimdi küresuine kedergi keltiredi.

Jiırma altınşı ayla: Qarağayğa qarap terekti qarğau aylası  – qaramaqqa A bolıp körinip, şıntuaytıñda V bolıp ömir sür. Şındığıñdı sırtına şığara berme. Qwpiya närseler ürey tuğızadı. Qwpiyalıqtıñ özi ülken küş. Keyde qattıraq söylep zäresin alıp, qoldauın qolğa keltir. Layıqtı qataldıq pen qorqıtu boyswnuğa mäjbür etedi.

Jiırma jetinşi ayla: Baysaldı türde jındı körinu aylası  – ötirik auırğandar wstalıp qaladı, ötirik dirildep-qalşıldağandar aldap aladı.

Jiırma segizinşi ayla: Üy töbesine şığuşınıñ satısın qwlatu aylası  – eñ mañızdısı jaudıñ şabuılşısın qwrtu, artqı azıq-tülik, qwral-jaraq sekildi negizdik närselerinen ayıru. Negizgi tiregin qwrtsañ qal¬ğanı seniñ ırqıñda.

Jiırma toğızınşı ayla: Ağaş basına gül jayqaltu aylası  – öziñdi jauıña keremet etip körsetuiñ kerek, jalğan körinis jasau amalı.

Otızınşı ayla: Qonaqtı qojayın etu aylası  – jauıñdı törge şığarıp, aqımaq etu, nemese kerisi, jaudıñ törine şığıp jaudı aqımaq etu.

6. Jeñilgensu aylaları

Otız birinşi ayla: Swlu äyelmen azdıru aylası  – swlu äyelmen aldau, azdıru, älsiretu. Äsirese jauıñ¬nıñ qolbasısın, sardarın swlu äyel arqılı azdırıp, eki oylı etip, qwpiyasın wrlap, bölşektep qwrtu.

Otız ekinşi ayla: Ien qaladan qorqıtu aylası  – qulıq istep jatqanday, qaramaqqa öte jaybır köringensip, qaramaqqa qarsı jaqtı qulıqpen qwrtıp jatqanday körinip, äsirese küdikşilderge keremet tor qwrıp qoyğanday ädeyi sekem aldırıp, al şıntuaytında qarsı jaqtıñ üreyi men küdigin örşitip, sol arqılı olardı eki oylı etip, titıqtatu.

Otız üşinşi ayla: Jansızdı satıp alu aylası  – jansızdıqtı paydalanu, qwrğan twzağıña jauıñnıñ tüsuine kömektesetin jansızdardı köp paydalanu, tipti jauıñnıñ jansızdarın mol aqşağa satıp alıp, türli joldarmen öziñ üşin jansız boluğa mäjbürlep, jau¬dıñ josparın tığırıqqa tireu.

Otız törtinşi ayla: Beyşara körinu aylası  – öziñdi qinap, jazalap, beyşara körinip, sol arqılı senimdiligine kirip alasıñ da, arı qaray işinen irep soya bastaysıñ. Aldımen ziyan şekseñ de jaqsılıq jasauğa tırısasıñ. Tasıñ örge domalap alğan soñ endi şın sırıñdı paş etip, payda beretin jamandıq jasauğa kirisesiñ.

Otız besinşi ayla: Mıñ san aylanı özara toğıstıru aylası  – bir türli qulıqtı emes, är aluan qulıqtardı qatar, almastırıp, erkin qoldanu. Qulığıñ piyazday qabat-qabat bol¬ğanda ğana jeñiske jetesiñ. Tek bir türli qulıqpen şektelu eşqayda aparmaydı.

Otız altınşı ayla: Tük şıqpasa qaşıp qwtıl aylası  – bäribir jeñe almaytınıñ belgili bolğanda şeginu, boy tasalau, bükil qosındı saqtap qalu üşin jol beru kerek. Degenmen keyde qaşudıñ özin qulıqqa aynaldıruğa boladı. Mısalı, ötirik şeginip, jaudı qualatıp,  jau qualap şarşağanda,  negizgi qosınnan alşaqtağanda, jeñisine masayrağanda, keudesin wrıp kekireygende, sauıt-saymanın şeşkende, qaysarlığın älsiretkende, sergektigin joğaltqanda qayta tap berip tarpa bas salu.

...Jalpı, bwl ayla-täsilder turalı Batıstıñ talay ğalımdarı eñbekter jazıptı. «Stratagema» dep atap, Batıs pen Şığıstıñ strategiyalıq ayla-şarğılarınıñ erekşelikterin, bir-birimen salıstırmalı türdegi artıqşılıq-kemşilikterin taldap körsetken eken. Oqıp-bilemin degen talapkerler bwl jönindegi materialdardı ğalamtordan tabuına boladı.

Dayındağan – T. Twran

Abai.kz

8 pikir