Düysenbi, 22 Qazan 2018
Ädebiet 2526 2 pikir 5 Şilde, 2018 sağat 14:26

Qılau (äñgime)

 

Şırt wyqınıñ qwşağında jatqan. Bas jağınan darılday söylegen äkesiniñ dausı oyatıp jiberdi.

— Äy, Satay, twr balam, barıp şananı alıp qayt,— dedi.

Satay közin sığırayttı. Üydiñ işi äli qarañğı eken. Terezeden bwlıñğır ğana jarıq tüsip twr. Tün ortasınan jaña ğana auğan mezgil siyaqtı. Nağız tätti wyqınıñ şağı da. Bükil twla boyı maujırap wyıp, däl osı küyde talıqsıp wyıqtap jata bergisi keledi. Bwl şaqta adam belgisiz bir, jaqsı äuezge terbetilip, talıqsıp qana wyıqtaytın bolar.

Biraq endigi jerde äkesi wyqı beredi deysiñ be. Äneki, şaqırğan tauıqtay bas jaqtan auıq-auıq qılqıldap dauıstay bastadı. Qoyu qayda!.. Äy, beymazası-ay osı şaldıñ.

— Satay-au, tañ attı ğoy, twrsañşı endi. Erterek barıp alıp qaytsañşı şananı,— deydi jäne qayta-qayta aytadı. «Äli tün ortası ğana ğoy, tañ atsın da...» — degisi keledi Sataydıñ. Däl osı kezde qoradağı äteş qanatın dürsildete qağıp qoyıp, tamağı jırtılarday ayqay saladı: «Tañ atıp qaldı-e-e...» deytin siyaqtı. Maza beruşi me edi bwlar.

Satay közin qayta jwmdı. Şirkin-ay, eñ bolmasa, on minut wyıqtar ma edi. Qaydağı wyqı, äne äkesi tağı söylep jatır. «Qap, wyqı bermedi-au» dep renjidi, onan soñ: «Qoy, twrayın, bolmas» dep oyladı tağı da. Biraq bwl tek oyı ğana. Äne twrdım, mine, twrdım dep jatqan, endi birde tipti kiine bastağan siyaqtı edi, söytse qaytadan maujırap wyıqtap ketipti...

Bas jağınan tağı da äkesiniñ dausı şıqtı. Raqattana albırap bara jatqanda qwlaq şekesinen ağaş balğamen wrğanday bop är sözi dıñ-dıñ etip estiledi.

— Satay, twr endi. Erteñgi şayğa deyin alıp kel şananı. Apañ ekeumiz bazarğa barıp qaytalıq. Bol, twr, balam!

Äkesi jwmsaq-aq ünmen dauıstaydı, biraq sonıñ özinde jağımsız estiledi-au.

Satay közin aşpastan samarqau ğana qimılday bastadı. İñirde jağılğan ottan keyin, tüni boyı suıq tartıp ketken üydiñ işi qoñır salqın. Körpeniñ astı jıp-jılı. Orındıq üstindegi kiimderine qol sozğan. Kiimderi swp-suıq, temirşe qaridı. «Brr... äy, däl osı bügin bıt-şıt bop, şanaqtarıñ şaşılıp, otqa jağılğır, qu şana-ay... Qay uaqıt boldı eken?..» Köterilip törgi bwrışqa moynın sozdı. Biraq stol üstindegi sağattıñ tıqıldap soqqanı bolmasa, tili köriner emes. Körşi-köleñdegi qoralardan äteşterdiñ baybalam sap şaqırğanı jiilep ketti. Birinen-biri qalısar emes: «Tañ at-tı-ı... tañ attı-ı!..» dep şuıldasıp-aq jatır. Satay eki-üş ret jağı ayırılıp keterdey bop qwşırlana tätti esinedi.

Onan soñ toñ-torıs bop tüyilgen küyinde ünsiz kiindi. Äkesi şam jağıp kiin dep edi, onıñ sözin estimegen adamşa jauapsız qaldırdı. Jasaurap aşığan közin uqalap qoyıp, qarañğıda kiiminiñ oñ, terisin tigisinen sipalap otırdı.

Äkesi bolsa so jılı tösekte jatqan küyinde bir sarın jwmsaq ünmen bwğan ne isteu kerektigin tüsindirude: eñ äueli, tor dönendi suğarıp alğan jön, sonan keyin qoradağı qamıt-saymandardı qarğa tigizbey, şwbaltpay, ret-retimen alıp şığu kerek; qamıt-saymandardı keşe ğana maylap qoyğan, qarğa süyretilmesin, su boladı; aytpaqşı, bel köterme tartpanı wmıtıp ketpegey, sonan soñ «Tastöbedegi» şanağa jetkenşe terlik toqımdı astına salıp, minip baruı kerek, äytpese taqımın oyıp aladı... tağı basqa da osınday aqıldarın şwbırta tizip aytıp jatır, aytıp jatır. «Oyılsa taqım özimdiki ğoy, sizdiki emes»,— deydi Satay iştey qiyastana qarsılasıp. Tek iştey ğana solay deydi, estirtip ayta almaydı. Oğan därmen qayda? Eger estirtip aytar bolsa, äkesi jayımen ğana ornınan twrar edi, közi şarasınan şığıp kärlene şatınap, qalş-qalş etip öz töseginiñ twsında iluli twrğan segiz örim dırau qamşını anau siñirleri bilemdengen däp-däu qattı qolına alar edi de, sonsoñ eşkimniñ araşasına jol bermesten mwnıñ päre-päresin şığarar edi. Iä, solay, äkesi qiqañdağandı kötermeydi, balasın qiqañdatpaydı da.

— Doğanı alma. Özimizdiñ bir doğa sonda,— dedi äkesi.

Ärine, jılı tösekte jatıp ap bwyıra bergenge onıñ nesi ketip baradı deysiñ. Onan da özi twrıp osınday salqın üyde etti temirşe qarığan kiimderin kiip: «Bügin demalısı ğoy, balam wyıqtasınşı bir»,— dep şanağa özi barıp qaytsaşı. Öytu qayda. Teginde, ülken kisilerdiñ balanı östip qinap jwmsağanğa janı qwştar-aq-au. Sol nesi eken? Äsirese osı Sataydıñ äkesi. Mwnıñ qınjılğanın, qinalğanın sezgen sayın qıbı qanıp jatatın siyaqtı. Fu!.. Satay peş üstindegi qoñırsıq şuaş pen kiiz iisi añqığan pimasın alıp, ayağın swqtı. Sıñğırlap keuipti, işi jıp-jılı. Şäugimdegi su da jıp-jılı eken. Alaqanına qwyıp bir-eki üykep betin juğan boldı. Auızına wrttap edi, bir türli jılımşı, şäugimniñ tattanğan dämi şığıp ketipti, tükirip tastadı. Taba nannan bir üzip ap endi sırtqa şığa bergeninde äkesi tağı da:

— Äy, ana qara işikti kiip al, toñasıñ,— dedi.

Satay ündemesten bosağada iluli twrğan zildey auır qara işikti bauın üze-müze jwlıp aldı. Bwyra señseñnen aşqıltım bir qatıqtıñ, teriniñ iisi añqidı. Özi zildey bolsa da jıp-jılı. Oranıp ap aunay ketip wyıqtasa, şirkin!.. Kün bwlıñğır. Jer jüzi äli aşıla qoymaptı. Suıq boz twman basıp twr. Onşa qoyu emes. Säl ğana ızğırıq esedi. Tanaudı qusırğan şıñıltır ızğırıq. Bolar-bolmas qar qılaulap twr.

Tüni boyı qılaulağan bolu kerek, keşe ğana aynaday ğıp sıpırıp, kürep tastağan esik aldında jazdağı kök terektiñ basınan tögilgen aq ülpek siyaqtı bop jwlıqtan asar aspas qılau qar kölpildep jatır. Jwp-jwmsaq bop erekşe ülpildeydi. Satay şetkergi torı dönen twrğan qorağa deyin barğanşa ülpek qar tabanına şodırayıp jabısıp qaldı. Oy, qızığı-ay, piması äyelderdiñ biik ökşeli kiimi siyaqtı. Attağan sayın ayağı bwlt-bwlt etedi, jığılıp qala jazdadı. Sataydıñ külkisi keldi. Alıp eleuiş qwsap sebelep twrğan swr kenep aspanğa, onan twmantıp meñireyip twrğan aynalağa qaradı. «Mwndayda qasqır kezdesui mümkin-au!» — degen oy keldi. Bir türli boyı türşigip, dir ete tüsti. Biraq artınşa «Kezdesse eken, şirkin»,— degen tentek qwştarlıq oraldı. Qorqınış ta, balalıq äuestik te bar. Satay äli künge tiri qasqırdı körgen emes. Köruge qwştar-aq. Biraq japan dalada üreyli jırtqışpen betpe-bet kezdesip qalsa... Sataydıñ töbe qwyqası şımırlap ketti.

Ol torı dönen twrğan qoranıñ esigin aşqan. Torı dönen kündegi ädetinşe jem kütkendey oqıranıp, tıpırşidı. «Atdorbanı basıma ilseyşi»,— degendey twmsığımen Sataydı nwqıp-nwqıp jiberdi.

— Jä, jä... Januar. Jemdi qaytıp kelgen soñ jeysiñ, äytpese keşigemiz,— dep qoydı Satay. İrgeles qws qoradağı qazdar qanattarın sabalap: «Oybay, biz qaldıq!.. Biz qaldıq!..» degendey qañqıldasıp qoya berdi. Dauıstarı qanday aşı! Däp bireu şetinen tarpa bas salıp, ezgilep jatqanday.

— Öy, qanattarıñdı, şulamañdar! — dep ayqay saldı ıza bolğan Satay. Qazdar onan ärman qañqıldasıp, şulap ketti.

Satay dereu qamıt saymandı qamdap aldı da, qara işikti kiip, biik küresin qardıñ üstine şığıp, torı dönenge qarğıp mindi de Tastöbege tarttı. Auıldı qaq jarıp ötken. Biren-saran üylerdiñ terezesinen ot körinedi. Jwrt oyana bastağan. Al jer jüzi äli aşılğan joq. Aşılatın türi de joq siyaqtı. Torı dönenniñ kitiñ-kitiñ jorğası bar. Tağasız tört twyağı qatqaq qardı twqıl tayaqşa qıtırlata oyıp, sol kitiñine salıp keledi. Qos qwlağın tınımsız qayşılaydı. Öz twyaqtarınan şıqqan jılañqı şiqıldan özi eleñdep kele jatqan siyaqtı.

Izğırıq däl mañdaydan esip twr. Sataydıñ jüzi otqa qaqtağanday bop bir türli sırqırap, auırıp, közi jasaurap ketti. At üstine bir qırınday otırdı. Auıl sırtındağı zirattıñ twsınan ötip baradı eken. Qar basqan molalar, ağaş qorşaular bäri qalqiıp twr. Suıqtıñ bäri osı zirattan şığıp jatqan siyaqtı. Jazdıñ küni osı aradan ötken Satay äldeneden seskengendey jüregi suıldap, öz-özinen qara terge tüsip, aldı-artına jaltaqtaumen boluşı edi. Sırt jağınan korqınıştı bireu şoşañ etip şığa keletindey, mwnı tarpa bas salatınday körinetin. Bwl jolı oyına tipti eşteñe kirer emes. «Osı, zirattan qorqatın tük te joq,— dep oyladı da.— Ölgen adamdar jatır. E nesi bar, öldi bitti. Endi jata bersin. Topırağı torqa bolsın bäriniñ de. Wmıtılmağandarın aytıp jüredi jwrt: pälenşe marqwm jaqsı edi, tügenşe marqwm jaman edi dep. Wmıt bolğandarı so qalpı wmıt boladı. Al talay jıldar ötken soñ, ondağan, jiırmalağan, otızdağan... jıldardan keyin sol wmıtılmağandardıñ özi de wmıt boladı äli...»

Torı dönen sürinip ketti. Omaqasa jığıla jazdap barıp, äzer tüzeldi. Qayta kitiñge bastı. Tağı da sürindi. «Öy, jamandatqır, mınağan ne körinip keledi ey»,— dep Satay äkesiniñ dausına salıp, tizgindi tartıp qap, qamşımen borbaylata salıp jiberdi.

«...Şirkin, adam ölmeytin bolsa. Äytpese, ne ol... tuasıñ, ömir süresiñ, künderdiñ küninde ölesiñ de qalasıñ, al sonan keyin... sonan keyingisin tipti oylağıñ da kelmeydi-au, qanday qorqınıştı. Jarıq dünieni müldem... qaytıp körmeysiñ. Bar bolsañ da müldem tıp-tipıl joq bolasıñ... Qorqınıştı-aq...» Satay özi-özinen köñili jabırqap auır oydan arılar emes. «Şirkin, ülkender aytatın o dünie degen bar bola qalsa, qanday tamaşa! Bw dünieden ölesiñ de o düniede tağı da ömir süresiñ. Twrasıñ, jüresiñ, jwmıs isteysiñ. Qanday tamaşa bolar edi!.. Joq qoy, ätteñ, joq qoy. Eñ ayağı zaman aqır degeni de bar bolsayşı. Mıñ jıl ötkennen keyin jer betine — jarıq düniege bir minutqa ğana basıñdı qıltitıp qaraytın bolsañ. O, qanday ğajap deseñşi. Meyli, tauı qañbaqtay, tası bwrşaqtay bop, topan suı qaptap-aq jatsın, tek osı jarıq dünieni bir körseñ boladı ğoy...»

Äbden taptalıp, şegedey bop qatıp qalğan, bir şana siyarlıq qana joldıñ üstin jwlıqtan keler-kelmes ülpek qılau jauıp jatır. Jol şetinde anda-sanda kezdesken bwtalar da aq qırauğa oranğan. Torı dönen jaltañdap, solardan ürkip qoyadı. Zirattan wzap, ülken döñnen asıp tüskende, anaday jerde birdeñe şoqiıp otırğanday bop körindi. Qozğalatın siyaqtı. Satayğa birden «qasqır» degen oy sap ete qaldı. Estuinşe qasqır däl osınday aqşulan boladı... Aşıqqanda jol torıp, östip şoqiıp otıradı. Zäresi wşqan Satay aldı-artına alaqtay bastadı. Jan körinbeydi, tısır etken dıbıs joq. Kün qılaulap, ızğırıq esip twr. Al Satay ilezde pısınap, terlep qoya berdi. Jüregi tars-tars etip jarılıp keterdey bop soğadı. Täuekel dep qamşını üyirip, attandap twra şapqısı da keldi. Endi birde jaqındap kelgende qasqır siyaqtı körinip zäresin wşırğan närse qatar ösken üş siırqwyrıq bop şıqtı. Bastarın jel qozğap twr eken. «Aumaydı-ey, qasqırdan»,— dep külip jiberdi Satay. Quanğannan şıqqan külki edi.

Bwl kezde tañ äbden atqan. Twman säl seyilgendey boldı, biraq kün sol bwlıñğır qalpı. Aspan men jerdiñ eş ayırmaşılığı joq, birtegis aq bwlıñğır. Bir türli köñilsiz, jadau kün. Wşqındağan qılau tausılar emes, qwyılıp twr, qwyılıp twr. Qırau basqan tor dönenniñ jal-qwyrığı appaq. Satay boyı toñazıp kirpikteri qayta-qayta ayqasıp jabısıp qap keledi. Ol boyın jılıtpaq bop, torı dönendi tebinip qap şaba jöneldi. Biraq bos qamıt qolqıldap attıñ moynın soğıp, wzaq şaptırmadı. Onıñ üstine eñiske qaray toqımmen şapqan taqımğa da jaysız eken. İşin de tüyip jiberdi. Amalsız at basın irikti. Eñis bitip örge kelgen kezde şauıp edi, kädimgidey edäuir joldı öndirip tastadı. Östip, bir şauıp, bir ayañdap Tastöbege de jetti. Şananı jegip ap, eşteñege bwrılmastan keyin tarttı. Şanağa jantaya otırıp, delbeni qağıp-qağıp jiberip, zulatıp kele jatqan. Däl Tastöbeniñ köşesinen şığa bergen jerde, jol şetinde bürisip twrğan, qolında tırsiya tolğan portfeli bar, özi qwralpı qızdı körip toqtadı.

— Qayda barasıñ?

— Birlikke,— dedi qız.

— Men Qostöbege baram. Ayırıq jolğa deyin otıram deseñ otır.

Qız şananıñ art jağınan kep tizerley otırdı. Toñğan boluı kerek, bet-auzı kökpeñbek. Jwqa pal'tosınan bükil öne boyınıñ diril qaqqanı bayqaladı. Ayağında etik eken.

— Mä, işikti jamılıp otır,— dep qoydı Satay.— Äbden toñıpsıñ ğoy öziñ.

Qız ündegen joq, işikke oranıp aldı. Satay birazğa deyin artına bwrılmastan tor dönendi şıqpırtıp qoyıp, alğa qaray qasqayıp otırdı. Älden uaqıtta bwrılıp:

— Neğıp jayaulap jürsiñ, osınday suıq künde? — dep swradı.

— Üyge bara jatırmın.

— Birlikke me?

— Iä. Osında, Tastöbede oqimın. Keşe basqa balalarmen birge qaytatın edim, oyın qoyatın bop qalıp qoydım. Endi üyge barıp qaytuıma bir künge rwqsat etti.

— Ne oyın? Koncert pe?

— Iä. Kolhozşılarğa koncert qoyıp berdik.

— P'esa da äzirlediñder me?

— Joq. P'esa taba almadıq.

— Bäli, söz be eken sol da, taba almadıq degen. P'esasız qanday oyın ol.— Satay mensinbey söyledi.— «Qız Jibek», «Eñlik — Kebekterdi» qoymaysıñdar ma?

Qız küldi.

— Direktor ağay rwqsat etpeydi ğoy,— dedi onan soñ. Biraz jerge deyin ekeui tağı da ünsiz otırdı.

— Oy, ol direktorlardıñ aytqanın tıñday berseñ şaş şığarmaydı,— dep qoydı Satay.— Bizdiñ de bir direktorımız bar. Öy, bir twrğan boyı maqtanşaq. Säl birdeñe istep qoysañ. «Käne, erejede ne depti»,— dep dikildep esiñdi şığaradı. Mına bizderge şaş jibertpey qoydı ğoy, äueli. Sen neşinşide oqisıñ?

— Jetinşi klasta.

— Men de jetinşidemin. Al jetinşi klasta şaş jibertpeu masqara emes pe? Atıñ kim?

— Rabiğa.

— Atıñ jaqsı eken. Meniñ atım Satay. Öziñ berirek otırsañşı, beri, men jep qoymaymın. Jelge keuletpey işikti tüymelep al, sonda tez jılınasıñ. Tokta, men jağañdı kötereyin. Äp, mine, endi seni Sibirdiñ ayazı da almaydı. Qane, beri qaraşı mağan, öziñ keremet swlu qız ekensiñ, Rabiğa. Qız suıq qarığannan beter qıp-qızıl bop qızarıp ketti. Betin teris bwrıp:

— Öziñ wyalmaysıñ ğoy taqıldap. Adamnıñ özine sen sonday ekensiñ dep aytuğa bola ma eken,— dedi renişti ünmen küñkildey söylep. Sataydıñ özi de qısılıp qaldı.

— Oy, keşiriñiz. Meniñ sonday bir jaman minezim bar, qoya almay-aq jürmin — dedi sambırlap.

— A nu! Şüu, torı dönen!..

Torı dönen qos ayaqtap şaba jönelgen. Şaqwr-şwqır etken twyağı şanağa qaray qar kesekterin bwrqırata atqılap berdi. Kenet torı dönen işin tartıp, jalt bwrılıp twra qaldı. Qos qwlağı nayzaşa şanşılıp, qalş-qalş etedi. Qamşını üstemelete üyirgen Satay kenet:

— Äne, qasqırdı qara,— dep ayqaylap jiberdi. Dausı sonday quanıştı daurığa şıqtı.

Rabiğa da jalt qaradı.

— Şınında qasqır, ey! — dedi tañdana üreylenip. Jaltaqtap Satayğa qarap qoydı. Anaday jerde şananıñ jolın kesip ötip, bwlarğa samarqau ğana bir qırın qarap qoyıp, swr böri bülkildep ketip bara jattı.

— Ay-au, ayt! — dep esi ketken Satay şananıñ üstinen ırşıp tüsip qala jazdap ayqayladı.

Böri biraz jer bülkildep barıp, bwlarğa nemketti qarap qoyıp, şoqayıp otırdı. Oyına eşteñe kirip şığatın emes, tipti mañğaz.

— Ay-au, ayt! Ayt!.. Uida, küşigim, kä-kä! Ayt, ayt!

— Satay, qoyşı. Bizge qaray jügirip päle qılar.

— Nemene! Qorqasıñ ba?

— Qorıqpağanda.

— Öy-y, nemenesine qorqasıñ? It siyaqtı ğana närse emes pe. Eger wmtılatın bolsa qaq şekeden mına qamşımen birdi tartıp jibersem...— Satay esi qalmay sambırlap ketti.— Özi selt etpeydi-ey, aytaqtağanıña. Nağız arlan böri ğoy. Seniñ qasqırdı birinşi köruiñ be?

— Bıltır qısta alıstan bir ret körgem. Jaqınnan köruim osı.

— Bäli, özimiz talay ret körgemiz,— dep Satay ötirikti de soğıp jibergenin añğarmay qaldı. Artınşa tilin tistey qoydı.— Äy, qoyşı sonı, qasqır da söz bop pa,— dedi onan soñ.— Onan da sabaq jayın söyleseyik te.

Rabiğa qaytadan işikke qımtana oranıp, jağasın köterip aldı. Ädemi piste mwrını qızarıp, üñgir tübinen jıltırağanday bop közderi ğana körinedi. Alğan demi suıq auağa tütinşe bwrqırap şığadı. İşiktiñ bwyra señseñ jağasın aq qırau şaldı.

— Sender tarihtan neni ötip jatırsıñdar?

Rabiğa oylanıp jauap qayırdı.

— Keşe ğana Uat Taylerdiñ köterilisin üyge berdi.

— Bäli, sender artta ekensiñder ğoy, biz onı ötip ketkeli qaşan,— dep Satay maqtanıp qoydı.— Men däl sol Uat Taylerdiñ köterilisin aytıp berip tört alğanmın.

— Sen jaqsı oqisıñ ba? — dep swrap qaldı Rabiğa.

Satay birden jauap qatqan joq.

— Ortaşa,— dedi älden uaqıtta.— Mına tarih, ädebiet siyaqtı pänderden tört, bes... Meniñ şorqaqtaytınım matematika... bir päle, basıma kirmeydi. Kirer edi-au, tipti özimniñ oqığım kelmeydi, bir esepti ayağına deyin şığarğanşa işim pısıp ketedi.

Rabiğa sıñğırlap külip jiberdi. Kişkentay qara közderi oynaqşıp, jwmılıp ketti.

— Al men matematikanı jaqsı körem,— dedi appaq tisterin tügel körsete, basın bir jağına qisaytıp qoyıp.— Bizdiñ matematik ağay meni kanikul kezinde oblıstağı jas matematikterdiñ konkursine jiberemin dep jür.

— Ärine, kitabıñ bolsa, mwğalimiñ jaqsı bolsa, matematikanı da jaqsı oquğa bolar edi. Äytpese, nemene, bizge bir käri äyel beredi. Wrısqaqtığında şek joq endi: Klasqa kirip kelse-aq aqay joq, toqay joq: «Al käne, pälenşiip, taqtağa şıqşı, mına esepti şığarşı», dep digerley jöneledi. Säl şatassañ-aq: «Boldı, bilmeysiñ, otır»,— dep ekini qonjita saladı. Sonsoñ jınıñ wstaydı da tipti oqığıñ da, tüsingiñ de kelmeydi.

— Oy, sen mwğalimderiñniñ bärin jamandap boldıñ ğoy. Jaña direktorıñdı jamandap ediñ, endi...

— Nege, bizde de jaqsı mwğalimder bar. Mäselen, ädebietten beretin ağay. O-o!.. Sen bilmeysiñ ol kisiniñ qanday ekenin.

— Dr-r. Toqtat, qayda apara jatırsıñ, men tüsip qalayın. Jol ayırığına keldik qoy,— dedi küle söylegen Rabiğa atıp twrıp. Satay attıñ basın tarttı.

— Qalay tez kelip qaldıq, ey!

Rabiğa işikti şeşip alıp Sataydıñ qasına qoydı da, şanadan sekirip tüsti.

— Endigi jılı segizinşi klastı qaydan oqisıñ? — dep swradı Satay.

— Audannan.

— Birge oqidı ekenbiz ğoy.

— Men de audannan oqimın.

Rabiğa ketuge ıñğay bildirgen, kenet Satay:

— Sen ölimnen qorqasıñ ba? — dedi.

— Qalay? — dedi tüsinbegen Rabiğa.

— Mısalı, kärteyip öletiniñdi, onan eş uaqıtta tirilmeytiniñdi oylaysıñ ba?

Rabiğa küldi. Tağı da appaq tisterin körsetip, basın bir jağına qisaytıp qoydı.

— Sen qızıq balasıñ, Satay,— dep qadala qaradı.— Sonı da oylay ma eken adam.

— Al men oylaymın.

— İşiñ pısıp, erigetin şığarsıñ.

— Tipti işim pıspay-aq, bügin erteñgisin jolda kele jatıp ta oyladım.

— Söz emes. Men talay ret jol jürip jürmin, biraq eşqaşan oylağan emespin. Oy, toñıp kettim, al raqmet, qoş bop twr,— dep qolın bwlğap öz jolımen jürip ketti.

Satay da şanadan tüsip, torı dönenniñ o jaq, bw jağına şığıp, bel kötermeni turalap, doğanı ırğap kördi. Jal-qwyrığı, qwlağınıñ wşı aq qırau dönen auızdığın qarşıldata şaynap-şaynap, bir-eki ret dür silkine pısqırınıp qoydı. Üsti-basınan aq bu şığadı. Örden biraz alqınıp qalğan siyaqtı. «Januardı asa qısıñqırap jiberippin-au»,— dep ökine oyladı Satay.

Kün sol bwlıñğır qalpı. Qay uaqıt bolğanı da belgisiz. Satay Rabiğanıñ soñınan qaradı. Qız aldı-artına qaramay asığa basıp ketip baradı. Twman basqan meñireu aq dalada jalğız qarayğan sol ğana.

Satay qara işikti iığına jamılıp aldı da, torı dönendi jäyimen sıdırta ayañdatıp jürip ketti. Oyınan Rabiğa ketpey qoydı. «Jaqsı qız eken»,— dep tüydi. Kişirek jotanı asıp barıp kilt toqtadı. Men Rabiğanı sol Birlikke deyin nege aparıp salmadım. At-şanağa bes-altı şaqırım da söz bop pa? Jeldirtip barıp qaytar edim. Kün äli erte şığar. Onıñ üstine bügingidey twmandı suıq künde atamdar bazarğa bara da qoymas».

Ol dereu torı dönenniñ basın keri bwrdı da, şıqpırta osıp-osıp jiberip, eñiske qaray qwyğıta jöneldi. Äne-mine degenşe jol ayrığına da jetti, onan Birlikke qaray bwrıldı. Torı dönen böten jolğa jürgisi kelmey qiqalaqtay berip edi. Satay aqırıp jiberip, qamşımen tağı da şıqpırttı. Öziniñ osı şeşimge kelgenine quana qwlşınıp ketken.

Ayt januar, şuu dedi,

Arındap, torı guledi.

Ol saqılday küldi. Qazir Rabiğanı quıp jetedi. Tağı da oğan qara işikti kigizedi de, auılına aparıp saladı. Jetkenşe ekeui tağı da äñgimelesedi. Biraq torı dönendi qanşa şıqpırtqanımen Rabiğağa jete almadı. Ayaq astı jım-jılas joq. Tek meñireu dalada sozıla jatqan jol ğana. «Apır-au, qayda kete qaldı?» dep mazasızdandı Satay. Älde bwrılğan iz joq pa eken, degen oymen joldıñ eki jağına jaltaqtap qarap keledi. Äri-beriden keyin şıñıltır qardan közi bwldırap, bası aynalğanday boldı.

Osı sät anaday jerden twman işinen şoqiğan bir närse qarañdadı. Torı dönen selt etip osqırıp twrıp qalğan. Söytkenşe bolğan joq, joldan şettep bara jatqan kökjal böri körindi. Bağanağı kökjal bolu kerek. Sataydıñ boyınan tok jürip ötkendey şımır ete qaldı, ne isterin bilmey:

— Attan, attan! Ayt, ayt!..— dep jan därmen dauıstap jiberdi. Biraq qanşa attandadım degenmen tamağına kesek tığılğanday üni şıqpay qaldı. Basınan kötere üyirip qamşısın bwlğadı. Kökjal böri bwl jolı da mañğaz bükeñdep barıp, äudem jerge şoqiıp otırdı da, birtindep qalıp qoydı. Boyın bilegen qorqınış basılğannan keyin Satay tağı da Rabiğanı oyladı. «Apır-au, qayda kete qaldı? Älde qasqır...» Oyın äri qaray jalğastıruğa köñili daualamay twla boyı türşigip, dirildep ketti.

— Rabiğa-a!.. Rabiğa-a!.. Toq-ta-a! — dep ayğay saldı. Biraq tımırsıq daladan dıbıs bolğan joq. Satay ayğaylağan sayın torı dönen qwlağın jımırıp ap, oqtay zımırap keledi. Joldıñ oy-şwñqırı biliner emes. Kişkene şananıñ tabanı jerge tier emes.

— Rabiğa-a!..

Mwnıñ ayqayın meñireygen suıq twman jım-jılas qıp jwtıp jatqan siyaqtı. At twyağınan wşqan qar kesekteri omırauın basıp qaldı. Közin aştırmay keledi.

Endi birde torı dönenniñ şabısı bäseñdeyin dedi. Sonıñ arasınşa ittiñ ürgeni estildi. Äldeqaydan jaqınnan siır möñiredi. Satay attıñ basın tarttı. Bwl kezde «Birlik» kolhozınıñ köşesine de kirgen eken. «Endi ne isteu kerek?» Rabiğanıñ üyin tauıp alıp, kelgen-kelmegenin bilu kerek. Osı kezde bireu tu sırtınan:

— Satay! — dedi.

Anaday jerde ırjiya külip Rabiğa twr.

— Jaña artımızdan meniñ atımdı atap bireu sonşa ayqayladı, sen emessiñ be?

— Iä, men. Sen nemen keldiñ?

— Şanamen. Artımnan kolhozdıñ şanası quıp jetip, soğan otırıp keldim. Tüskenim osı. Al sen nemenege keldiñ?

— Jäy, bir jwmıspen keldim,— dep jaltardı Satay. Bir türli köñili jabırqap, qwlazıp ketti.

— Iä, tipti bwl jaqta eşqanday jwmısıñ joq edi ğoy,— dep küldi Rabiğa. Appaq tisterin körsetip, basın bir jağına qisayttı.— Jür, bizdiñ üyge, şay işip ket.

— Jo, raqmet, atam men apam bazarğa barmaq edi, kütip qalğan şığar.

Rabiğa aq köbik bop buı bwrqırap, selkildey büyirin soğıp twrğan torı dönenniñ basınan sipadı.

— Sen qızıqsıñ, Satay, attı sonşa qinap keregi ne edi?

Satay qwlaqşının jasaurağan közine tüsiriñkirep, teris aynaldı.

— Ber jaqta jolda qasqır jürdi, qasqır,— dedi söziniñ soñın dirildey jwtıp.

— Qorıqtıñ ba? — dedi Rabiğa ayanış bildirip.

— Men be? — dep ayqaylap jiberdi Satay.— Meni qorqıtarsıñ. Mağan deseñ jolbarıs, arıstanıñ tügel örip jürsinşi!..

Onan soñ delbeni qağıp jiberdi de, atın şwğıl bwrıp ala jöneldi.

— Satay, toqtaşı.

— Al, nemene?

Rabiğa tayap kep portfelin aştı.

— Mä, mına algebranı sen al.

— Onı qaytem, keregi joq,— dedi Satay tiksinip.

— Ras aytam. Mä, al. Mende tağı bireui bar üyde. Al, äytpese renjimin,— dedi Rabiğa şınımen renjitindey tür körsetip.

— Mınauıñ qızıq boldı ğoy,— dedi eriksiz külgen Satay.— Al, äkelşi jaraydı, alsam alayın, äytpese sen tağı renjip qalarsıñ.

Ol qız wsınğan kitaptı alıp, qoynına tıqtı.

— Söytip endigi jılı birge oqimız ba? — dedi Rabiğa külimsirep. Onan soñ eskertkendey.— Bayqa, klasta qalıp qoyıp jürme,— dedi.

— Qorıqpay-aq qoy. Klasta men qaldı degenşe zaman aqır boladı dey ber. Eger men şındap oqimın desem, matematikalarıñnıñ bıt-şıtın şığaramın.

Rabiğa basın bir jağına säl qisaytıp, onıñ sözderin küle tıñdap twrdı. Bärinen de osı qılığı wnamdı eken. Satay basın izep, oğan közin bir qısıp qoydı da, ernin jımqırıp ısqırıp jiberdi. Torı dönen ala jöneldi.

Qaytar jolında, älgindegi qasqırdıñ izine tüsip jol jağalap ketip bara jatqan eki salt attı kezdesti. Asınıp alğan mıltıqtarı bar. Totıqqan öñderi qatulı körinedi. Sataydıñ janınan ekeui de ündemey ötip ketti. Torı dönen şaldığıp qalğan siyaqtı, bülkil jelisinen auğan joq.

Däp zirattıñ twsınan ötken kezde Satay öziniñ erteñgi oyların, Rabiğağa aytqan sözderin eske aldı.

— Şınında da basqa oylaytın närse tausılğanday ölimdegi şaruam qanşa edi, ey — dep kübirledi.

Kenet oğan: zirattıñ işindegiler tegis sırtqa şığıp, tizilip qarap otır-au degen şälkes oy keldi. Ärine, bwl olardı köre almaydı, al olar mwnı körip otır. Satay kişkentay küninde käri äjesinen közge körinbey jüretin aruaqtar jaylı köp ertegi estigen-di.

— Bäri ötirik sonıñ, nadandıq,— dep tağı da kübirledi. Sonda da jüregi daualamay teris qarap otırdı. Boyın ter buıp, tırs etken dıbısqa elegize qwlaq türumen boldı. Biraq qorıqqandığın bildirip, attı qısağan joq. Sol bir qalıptı bülkil jelispen ötti.

Üyge kelgende äkesi qalıñ kiinip, kümis belbeuin buınıp esik aldında twr eken.

— Neğıp keşiktiñ osı twrğan jerge, sonşa,— dedi zekigen ünmen.— Jük tartqasıñ ba, attı qinap tastapsıñ ğoy?!

Satay şanadan sekirip tüsip, qoynındağı algebranı alıp körsetti de:

— Kitap aldım,— dey saldı.

Mwnan äri äkesiniñ küñkiline qwlaq aspastan ısqıra ändetip üyge kirip ketti.

Derekközi: http://madeniportal.kz

Abai.kz

 

 

2 pikir