Seysenbi, 31 Naurız 2020
Anıq 3214 4 pikir 6 Şilde, 2018 sağat 08:35

Aqtaudan AES-ti alastağan ağalar

ÖZ JARASIN JAZA ALMAY JATQANDA...

Qazaqstandağı jalğız atom elektrstansası Mañğıstaudan salındı, şapşañ neytrondı atom reaktorın beybit maqsatta älemde birinşi ret bizder paydalandıq dep küni keşege deyin kümpildep maqtanıp keldik. Alla jamanatınan saqtasın, «qwlaq estigendi köz köredi» demekşi, 7-8 jıldıqta Mwnaylı audanınıñ bir top ökilderi qwramında, sırt swlbasınıñ özi swstı körinetin sol qorqınıştı jerge barıp, jwmısı toqtatılğan BN-350 reaktorın däl qasında twrıp kördik. Üstimizge aq kiim kigizip, qaltalarımızğa radiaciyaölşegiş bir qwraldan salıp atomşı-ğalım orıs bastap alıp jürdi. «Osı orıs ölmese bizder de öle qoymaspız» dep täuekel jasadıq. Endi oylap otırsaq, ondağı aram piğıldarı atom reaktorınıñ adamğa eşqanday ziyanı joq, jañadan salınbaqşı VBER-300 AES-i bwdan da müldem qauipsiz boladı degenge halıqtı sendiru eken. Şındığında, Aqtaudan AES salu onsız da jarasın jaza almay jatqan elimiz ben jerimiz üşin töngen tağı bir tajal ekenin tüsine aldıq pa? Tüsindik, tipti biraz adamdar qarsılığın aşıq aytıp, narazılığın da bildirdi. Biraq, AES-tiñ sonşalıqtı qaterli ekenin bilgenimizben, onı ğılımi negizde däleldep beretin kimimiz bar dep iştey qinalğanatınbız. Joq, däleldep beretin adamdar bar eken aramızda!..

DÜNIEJÜZİLİK ENERGETIKTER KONGRESİNE QATISUŞI

Ol – Qalabay Tölegenov! Özin bwrınnan tanitın, sıylaytın qariyam. Jası seksenge kelip twr. Bir jağınan soqqan insul'ttiñ zardabınan sol ayağın süyretip basatını bolmasa, Allağa şükir, sanası sergek, aqıl-parasatı kemel, bilimi öte tereñ adam. Mañğıstau mwnayı men energetikası salasına qatısı bar jası ülkender tügel tanitın öte abıroylı kisi. Bile bilgenge 1968 jılı Mäskeude ötken jetinşi Düniejüzilik energetikter kongresine qatısqan energetika salasınıñ bilikti mamanı. Qazirgi tañda oqımıstı ğalım degenderdiñ öziniñ tisi batpaytın termoyadrolıq energetikanı damıtu bağıtında izdenip jürgen eş ataqsız ğalım.

JETPİS JILDAN BERGİ DOSI BAR...

Qarapayımdılıq qalpınan bir auıtqımağan Qalabay Tölegenov pen onıñ sınıptası, jetpis jıldan bergi jan dosı, ardager geofizik Kümbetbay Älibekov ekeuiniñ eñbekteri tauday. Tağdırlas jandar. Äkelerin swm soğıs jalmap, jetimdikten jetilgen wrpaqtıñ ökilderi. Ketiktiñ mektep-internatında birge tärbielenip, Aydıñ jarığına şağılıstırğan aynanıñ säulesimen tüni boyı kitap oqığan aşqwrsaq bala künderi, tañdaulılar sapında Bakude joğarı bilim alğan studenttik jıldarı, erte-keş demey el igiligine adal eñbek etken jalındağan jigit kezderi, mwnay öndirisi salasında jauaptı basşılıq qızmetter atqarğan tolısqan azamattıq şaqtarı, küni büginge deyin jalğasqan dostıq qatınastarı... bäri-bärin bayandasaq birneşe kitapqa jük bolatın tarih! Ol ekeuiniñ zeynetkerlik şağında tındırğan eñ bastı eñbegi dep Safi Ötebaev basqarğan ıntalı top belsendilerimen birlikte Aqtaudan atom reaktorın saldırmauğa ğılımi dälel-däyegimen qarsı twrıp, tajaldıñ betin qaytarğanın aytar edik.  

Sol eki ağamızdıñ Aqtauda twratın tağı bir sınıptası, 1-toptağı mügedek aqsaqal Isa Baynekeevten jaqında redakciyamızğa hat keldi. Mañğıstau oblısınıñ äkimi E.Toğjanovtıñ atına jazğan hatınıñ köşirmesin gazetke jariyalau üşin joldaptı. Asa mañızdı mäselege qatıstı köp derekter keltirilgen sol hatında joğarıda attarı atalğan eki ardagerdiñ eñbegine qatıstı mınaday sözder jazılğan: «Olar – 30 jıl boyı (1986-2016 jj.) tınımsız izdenip, bükil älemdegi AES mäselesin zerttep, onıñ qauip-qaterinen öz halqın qorğau üşin dälel-däyekterdi arhivten, kitaptardan, baspasöz ben ğalamtordan izdep tauıp, Aqtaudan atom elektrstansasın saluğa qarsı paydalanğan bilikti mamandar».

QARIYANIÑ HATINDA NE JAZILĞAN?

Hat avtorı Isa Baynekeevtiñ jazğandarın säl ıqşamdap oqırman nazarına wsınalıq.

«2013 jılğı qırküyektiñ ayağında QR Ükimetiniñ Astanadan ädeyi kelgen jwmıs tobınıñ basşısı Aqtau qalası äkimdiginde halıqtan, bwqaralıq aqparat qwraldarınan jasırın jiın ötkizgen. Aqtau qalasınıñ bwrınğı äkimi Edil Jañbırşin qatısqan jabıq jiında Aqtaudan VBER-300 AES-in saludı birjaqtı şeşu mäselesi qaralğan. Jergilikti bilik ökilderiniñ osınday qılmıstı isterin 2013 jıldıñ 7 qaraşasında äşkerelegen Safi Ötebaev ıntalı tobınıñ belsendi müşesi, erjürek jas ekolog maman, «EKO-Mangistau» ÜEW jetekşisi Kirill Osin «Tumba» gazetinde «Bıt' ili ne bıt' AES?» degen aqiqat şındıqtı aytqan orıs tilindegi maqalasın jariyalap (07.11.2013j. «Tumba» №45 sanın qarañız), bükil elge olardıñ qastıq qwpiyasın tezdetip aşıp tastadı. Sonday batıl ärekettiñ arqasında tehnikalıq jağınan qauipti, paydalanuğa müldem jaramsız AES-tiñ VBER-300 atom reaktorı iske qosılmadı. Osılay,  adamdarğa, tabiğatqa asa qaterli joba iske aspay qaldı.

Men osı küyime de şükirşilik etemin (ayağım, qolım elime qayırımdı,  tilegim, aqıl-oyım, sayrağan tilim de sau). Jasım qazir däl 80-de. Tek mügedekter tizimindegi ardager aqsaqalmın. Barşamızdıñ eñbegimizdiñ ädil bağasın beretin täuelsiz töreşimiz - halıq. Sol halıqtıñ bir ökili retinde meniñ wsınıs-pikirimdi qarap, qoldauıñızdı swrap öziñizge osı hattı joldap otırmın.  

Qwr ayqay-şumen alıp küşke tötep beru qiın is. Sondıqtan, Aqtauda AES saldırmaudıñ däleldi bazası logikalıq, matematikalıq eseppen şığarılıp,  jıldam neytrondıq BN-350 AES-iniñ 33 (otız üş) jıldağı jwmıstarınıñ qorıtındı cifrlıq körsetkişterin ğılımi ekspertiza jolımen öte däleldi paydalanıp, Aqtauda salınbaqşı atom reaktorı «VBER-300»-diñ şeksiz tehnikalıq jetpestik kemşilikterin, tipti älemde eşqanday sınaqtan ötpegendigin jäne reaktordıñ bwl türine eşqanday kepildik (garantiya) joq ekendigin däleldep bergen Safi atanıñ ıntalı tobı onıñ qoldanuğa müldem jaramsızdığın älemge aşıq jariyaladı. Tereñ ğılımi bilikti talap etetin sol kürdeli esepti şığarıp, Aqtaudan AES saldırmaudıñ negizderin jeke-jeke atap körsetken 6 taraudan twratın qazaqşa da, orısşa da nwsqası bar däleldi bazasın alğa tartqan adam – Qalabay Tölegenov! Şındığında, sol pendeniñ kündiz-tüni atqarğan tınımsız eñbeginiñ qorıtındısı ol degen. Erlikke barabar eñbek!

 

«...ALAPAT APATTARDIÑ QAYTALANUINA EŞKİM JOL BERMEYDİ!..»

Intalı top esebiniñ qorıtındısındağı atalmış AES iske qosılsa Aqtauda seysmikalıq qauiptilik 9, 10 balldan da asıp ketu qaupi barın jäne Aqtau täjiribe jasau üşin sınaq poligonı emestigin qatañ eskerip, Elbasımız Mañğıstaudan «AES VBER-300»-di saludı toqtattı.

Meniñşe, halıqtıñ müddesine say AES saldırmauğa eñbek siñirgen mamandardı qoldau da, qorğau da qajet. Ol öte qiın da jauaptı is. Özi auırıp, insul't saldarınan twrmay wzaq uaqıt tösekke tañılıp jatsa da, halıqtıñ tilegimen AES saldırmağan nağız patriot azamatımızdıñ eren eñbegi eskeruge layıq! Sebebi, ol ekiniñ biriniñ qolınan kelmeydi. Atom mäselesine men degen ğalımdardıñ öziniñ tisi batpaytını aqiqat. Tajal qaupin aytıp, qarsı twrğan Safi Ötebaev tobınıñ ıntalı müşeleri – qarapayım adamdar, qwmırsqaday eñbekqor, baysaldı, tabandı, bilimdi pendeler. Olar mansapqorlıqtan da, ataqqwmarlıqtan da, arızqoylıq, şataqqwmarlıqtan da aulaq.

Aqtaudağı «Rosatomnıñ» jaqtastarı bizdin ıntalı topqa joldağan hatında: «Biz mınanı bäri bilse eken deymiz: Pir Beket Atanıñ qasietti jerinde Çernobıl' jäne «Kursk» siyaqtı alapat apattardıñ qaytalanuına eşkim jol bermeydi. Mwnda onday jağdaylar bolmauı tiis!» dep jazıptı.

Olarğa bizdiñ bergen jauabımız bılay dep bastaldı: «Çernobıl'de apat bolğan birinşi küni-aq AES-tegi jan türşigerlik örtten, jarılıstan, radiaciyalıq säulelerden ulanudan, aua jetpey twnşığudan birneşe jüzdegen jazıqsız adamdar tiriley örtenip, küyip, qaza bolğan. Bwl jauap hat sonday qauipti stansanı qaytalap oylastırğandardıñ adresine bağıttalğan».

Mine, Qwday berdi: «Egemen Qazaqstan» gazetinde 2014 jıldıñ 28 tamızında quanıştı habar jariyalandı. Eki egemendi eldiñ: Qazaqstan Respublikası Prezidenti N.Ä.Nazarbaev pen RF Prezidenti V.V.Putinniñ Şığıs Qazaqstan oblısında qabıldanğan birlesken şeşiminde QR-da AES salınatın orın Kurçatov qalası bolıp belgilengen. Onda Aqtaudan AES salu mäselesi eşbir tizimde körsetilmegen. Söytip, Aqtauda AES salu turalı QR Ükimetiniñ 2012 jılğı 05 qırküyegindegi № 1147 Qaulısınıñ küşi joyılğan.

MÄÑGİ JAZILMAYTIN DERT

Atommen, radiaciyamen baylanıstı adamğa ajal äkeletin, mäñgi jazılmaytın, tipti eşbir em qonbaytın zivert (ZV) diagnozı Japon elinde orın alğandığın oqımıstı ğalımdar moyındap, jariyaladı. 1979 jıldan bastap dünie jüzi medikteri moyındauda: ol degen adamnıñ denesin, ağzasın köptegen rentgen dozası jauıp ketkennen payda bolatın sırqat. Al, Zivert - sonı aşqan şeteldik, baqilıqka ketken oqımıstınıñ atı.

Aqtau - öte qiın ekologiyalıq, radioaktivtik qauipti aymaqtağı qala. Qısqaşa qauip-qater mınaday:

Birinşiden, QR-da jıldam neytrondı AES salınğan qala tek jalğız Aqtau qalası, basqa birde-bir oblısta onday bolğan joq. Mañğıstaudıñ basqa oblıstardan erekşeligi sonda: atommen baylanıstı jasandı oypattar, jıldam neytrondı AES, Qoşqar ata radiaciyalı köli t.b. bar. Azabı arılmağan bizdiñ eldiñ halqın tüsiniksiz aurular, beynetter, kauip-katerler: rak (qıltamaq), infarkt, insul't, säule sırqatı, bükil jer jüzindegi qauip-qaterdiñ eñ jaman türleri jayladı. Onıñ qaynar közinde radiaciyalıq qaupi zor birneşe aşıq jatqan oypattar bar. Olardan wşqan radiaciyalık şañdar eldi twnşıqtırıp, bwrqırap kömip saladı.

Ekinşiden, Mañğıstauda biraz şamada uran rudası qazılıp alınğan kar'erler aşıq-şaşıq küyinde jatır. İrgesinde ülken auıl payda boldı. Äsirese Qaraqiya oypatına jaqın ornalasqan Batır auılı bar.  

Mañğıstaudağı eñ iri ekologiyalık problemanıñ biri - qwramında uran qaldıqtarı mol «Qoşqar-ata» öndiristik-himiyalıq qaldıqtar qoyması. Ol Kaspiy teñizinen 7-8 km, Aqtaudan 3-4 km jerde. Jalpı Mañğıstauda 256 million tonna atom ruda qaldıqtarı bar. Jasandı qoymağa 105 mln. tonnadan astam uıttı qaldıqtardıñ şögindisi tögilgen. Onıñ radioaktivti uran qaldıqtı ülgisi 52 mln. tonnanı qwraydı. Jasandı köl suınıñ kebui saldarınan şañ, aerozol'dı bölşekterdiñ atmosferağa tarau qaupi qattı alañdatadı. Basqwdıq, Bayandı, Aqşwqır, Sayın auılı twrğındarın radiaciyalıq qauipten qorğau, «Qoşqar-Ata» kölindegi asa ziyandı qaldıqtardıñ Kaspiyge jetu qaupin boldırmau üşin el Ükimeti, oblıs jäne Aqtau qalası äkimi asa jauaptı mindetti moynına alıp, tez şara qoldanıp, şeşui kerek. «Qoşqar-Ata» kölin zertteu, radiaciyasın ölşeu - 34 mikrorentgendi körsetti, bwl – öte köp, asa qauipti radiaciyalıq doza sanaladı.

«Qoşqar-ata» qaldıq qoymasın qalpına keltiru üşin respublikalıq byudjetten 4 (tört) jılğa 17 518 159 000 teñge bölindi. Oğan qosa osı jıldıñ basında 1 mlrd. 700 mln. teñgeni ministr Qanat Bozımbaevtıñ bölui josparlanğan.

Osı joğarıda aytılğan halıqtıñ densaulığın qwrtıp twrğan jantürşigerlik qauip pen qaterdi joyudıñ qanday naqtı joldarı qarastırılğan, osı 4 jılda onday qasiretten qwtıludı kim, qalay şeşedi??

Sebebi, bwdan bwrınğı oblıs, qala äkimderi de qarayğan qarjı böldirip,  şaralar alu jayında uäde bergenmen, is jüzinde orındalmay qaldı. Jağday eş özgerissiz, «Qoşqar-ata» köli äli şirip jatır. Amalı joq sorlı halıq ekologiyalıq lastanudıñ azabın tartıp otır. Aqırı, is bitpey, sonşama aqşa tağı da sıbaylastar qwlqınına  jwtılıp ketpeuine kim kepil?

AES-tiñ yadrolıq otın kaldıqtarı (YAOQ) bar jer jüzindegi damığan Franciya, Germaniya, Britaniya, AQŞ t.b elder YAOQ-tan qwtıla almay, sıyğıza da almay, jerge köme de almay otır. Saqtau üşin milliardtağan evro jwmsalğan YAOQ-tıñ birneşe million tonna qaldığınıñ özi-aq 300 jıl boyı töñiregine radiaciya şaşıp, halıqtı zarıqtıradı, tek adam pendeni emes, bükil ömir süruge kerek tabiğat baylığın (auanı, topıraqtı, sudı, şöpti, jemis-jidekterdi, qwstardı, maldı, balıqtı, tamaqtı) ulandıradı.

NAĞIZ PATRIOTTAR – SOLAR

Men Aqtauda AES saldırmağandarğa şın jüregimmen rizamın. Olardı şın ıqılasımen halqımızdı mäñgilik zardap äkeletin AES apatınan qwtqarğan, Mañğıstau halqınıñ nağız bilikti de batıl patriottarı dep ädil atap, osı qayırımdı jandardı orden- medal'darmen marapattau turalı wsınıs-pikirimdi Elbasımızğa jetkizudi oblıs äkiminen ötinip swraymın. Şındığında ol Elbasımızdıñ köregendigi, Mwnay ata tobınıñ oylağan eñbeginiñ nätijesi.

Safi Ötebaev basqarğan ıntalı tobınıñ mınaday belsendi müşelerin respublikalıq kezeñge ötkizip, orasan zor eñbekteriniñ jemisi üşin «Amanat» sıylığın tağayındap berudi wsınamın:

Tilepov Jwmatqa - ğılım doktorı.

Alşımbaev Zeynollağa - qoğam qayratkeri.

Trwmov Serikbayğa – oblıstıq mäslihattıñ hatşısı, isker, talapşıl basşı.

Imaşeva Nwrğanımğa – «Tumba» tilşisi.

Töleev Jalğasbayğa – zeynetker.

Jwmalı Rasulğa – belgili sayasattanuşı.

 

EKİ KLASTASIM JAYINDA

Ol ekeuiniñ äkesi soğısta ölgen, jetim balalardıñ pansionat-internatında tärbielendi. Altınşı, jetinşi klastardan bastap eñ sabaqqa alğır, üzdik, qayırımdı, meyirimdi oquşılar bolğandıqtan mektebimizdiñ qwrmet taqtasınan tüspedi. Olar ünemi bilimin jetildirumen keledi. Olardıñ biri Kümbetbay Älibekov - KSRO ükimetiniñ tapsırmasın orındap Şığıs Aziya elderinde (V'etnam, Koreya, t.b) eñ üzdik bilikti injener, geofizik atanıp, 3 jıl boyı mwnay-gaz barlau ekspediciyalarında tabandı jwmıs jasadı, keyin köp jıl Mañğıstaudağı geofizikalıq mekemelerdi basqardı.

Al ekinşisi Gur'ev oblısınan jalğız delegat bolıp Moskvada 1968 jılı 20-24 tamızda ötken Düniejüzilik VII energetikalıq kongreske (MIREK-VII) qatısuşı ardager energetik Qalabay Tölegenov. Sol saparında Wlıbritaniyanıñ älemge atı belgili atomşısı L'yuis Grey mırzanıñ jalındı sözderin öz auzınan tıñdağan adam. Älem ğalımdarı adam ağzasınıñ säulelenu dozasınıñ norması tek Greydiñ jaza salğan cifrlar qatarı emes, onıñ bäri birneşe jıldıq ğılımi-laboratoriyalıq, eksperimenttik jwmısınıñ, onıñ öziniñ tekseruinen ötken qorıtındı tüyini ekenine MIREK-VII-de köz jetkizdi. Ol öz sözinde Atom, AES ğılımı öte qiın, qauip-qaterli, adamnıñ miın tez şarşatıp, ğwmırın sarp etetindigin aytqan. Swraq, jauap, swhbat barısında keñes mamandarı biliminiñ tayızdığın tez añğarğan ol bizdiñ mamandardı 3-4 jıldıq kursqa Londonğa oquğa şaqıradı. Alayda, Mäskeuge täueldi Qazaqstan basşıları olar wsınğan şartqa, älemdegi eñ qwndı, eñ qımbat Britandıq dollarmen (funt sterling –funt sterling) oqu qwnın töleudiñ qiındığı sebepti degen jeleumen qol qoymaydı.  

Mañğıstaulıq delegattıñ aytuınşa, MIREK-VII kongresiniñ qorıtındı şeşiminde KSRO  ğılım Akademiyasınıñ prezidenti, akademik V.A.Aleksandrov Şevçenkoda (qazirgi Aqtau)  AES-BN-350 salınatındığın aytıp, tanıstırğan.

Britaniyanıñ ataqtı ğalımı L'yuis Greydiñ 1975 jılı atom energetikasında radiaciyalıq lastanudıñ qaynar közi gamma, al'fa, beta säuleleriniñ äserinen adamdağı jazılmaytın aurularğa sebepşi Greydiñ (gr) şekti dozası mölşeri, odan qorğanu jolı turalı aşqan jañalığına süyenip, QR-nıñ otandıq medicinası radiaciyalıq lastanudan taraytın aurulardan adamdı emdep jazuğa ğılımi közqaras  tanıtuı kerek. Tek sonda ğana bizde atalmış ğalımnıñ atomdıq, därigerlik, temirdey talabı, tärtibi orındaladı. L'yuis Grey mırzanıñ aşqan jañalıqtarınan üyrengen Mwnay Ata ıntalı tobınıñ toqsan auız söziniñ tobıqtay tüyini mınaday: elimizde neğwrlım AES köp bolsa, onda soğwrlım öte kauipti jazılmaytın aurular da köbeyedi.

Elu jıl bwrın ötken sol düniejüzilik energetikter kongresinde damığan şetel mamandarımen jaqsı tanısıp, söylesip, olardan köp jañalıq, täjiribe alğanı, bilim üyrengeni öz paydasın berdi. Ardager energetik Qalabay Tölegenovtiñ batıl, talapker, iskerligimen Qalamqasta gazturbinalıq elektrstansasın (GTES) saludı basqarğanında, meniñ osı klastasım qatarınan 3 jıl (2006-2008j.) boyı 4 jas şäkirtimen Germaniya, Franciya, Şveciyada (Stokgol'mde), t.b. elderde jwmısta bolıp, Drezden'de, Hemnicte, FYNSVURG «Simenes» zauıtındağı sınauğa özderi komissiya retinde qatınasıp, quatı 45 mıñ kVt-tan twratın 2 komplekt GTES-ti köptegen qiınşılıqtarmen elge alıp keldi. QR-da alğaş ret Germaniyanıñ «Simenes» firmasınıñ GTES tapsırısı orındaldı, Franciyanıñ ataqtı «ALSTOM» firmasınıñ gazdı qorğauğa arnalğan elektr jabdıqtarın GTES-te jañalıq innovaciya retinde ornatu iske asırıldı.

Nätijede jaña tehnikanı «Mañğıstauenergomwnay» energetikteri äkelip ornatıp, el igiligine arzan bağamen 1 kVt.sağatqa 8-9 teñgeden elektr energiyasın öndiretin stansanı iske qostı. Al, öndiruşi jäne tasımaldauşı MAEK, MREK kompaniyaları qazirgi uaqıtta elektr energiyasınıñ bağasın 22 teñgeden asırıp, odan da köbeytude.

«Mañğıstaumwnaygaz» akcionerlik qoğamında «jasıl ekonomikağa» köşu ayasında resurstardıñ tiimdiligin arttıru, tabiğat resurstarın racionaldı paydalanu bağıtında elektr energiyasın öndirudiñ şığını az ädisteri qolğa alındı. 2014 jılı Qalamqas kenornında iske qosılğan gaz- turbinalıq elektr stansasın (GTES) iske qosqan kezeñnen bastap 2017 jıldıñ säuirine deyingi aralığında 750,2 mln.kvt/sağat elektr energiyası öndirilip, barlıq şığındarın qosa eseptegende 6,953 milliard teñge ünemdeldi. Mwnda 31 jaña jwmıs ornı aşıldı. Stansanıñ iske qosıluı Mañğıstau elektr energiya torabı jüyeleriniñ jwmısın 8 payızğa deyin jeñildetuge, sonday-aq bwrın elektr jüyeleriniñ apattıq jağdayda öşip qaluınan bolğan mwnaydıñ joğalu faktisin toqtattı. Eger 2013 jılı bwl körsetkiş boyınşa - 2933 tonna mwnay joğalsa, 2016 jılı bwl körsetkiş - 6,8 tonnağa deyin tömendedi.

Osığan qosa GTES wjımı Elbasımız N.Ä.Nazarbaevqa, SAR basşısı R.T.Sarsenovke, oblıs äkimi E.L.Toğjanovqa, «MMG» AQ bas direktorı B.A.Imanbaevqa 3 (üş) jıldıq kezeñdegi (2015-2017) özderine alğan mindettemeni mezgilinen bwrın, energetikter küni merekesine säykes 26.12.2017 j. asıra orındap, 11 mlrd. 600 mln. 300 mıñ teñge qarjını ünemdegendigin mälimdedi.

 

RADIOAKTIVTİ SÄULELER TURALI NE BİLEMİZ?

Al'fa, beta, gamma radioaktivti säuleleriniñ işinde gamma säuleniñ qauiptiligi basım, odan qorğasın, beton plitalarımen ekrandau arqılı qorğanuğa boladı. Gamma dene sırtındağı säuleler. Al'fa, beta dene işindegi säuleler. Osı eki säule işken aspen, sumen, temeki tütinimen, auamen t.b. joldarmen adamnıñ işki denesine ötip, köp uaqıt saqtalıp, deneden şığıp bitkenşe säule şaşıp, iondauşı äser beredi. Al'fa – adam denesine  ötip ketse, şığuı qiınğa soğıp, sol toqtalğan nüktesine öte küşti iondıq äser qaldıradı. Beta säuleleri arqılı jıldam elektrondar adam denesine atom birneşe santimetrge siñedi. Säuleni bir nüktege emes, jürgen jol boyına şaşadı. Adam ağzasına radiaciyanıñ tigizetin äseri sol boyda sezilmeydi. Ol közge körinbeydi. Iisi, dämi de joq, qolmen wstalmaydı. Säule äserin sezetin adamda müşe joq. Bwl üşin älemde iondauşı säulelerdi anıqtauğa jäne tirkeuge arnalğan dozimetr qwralın damığan elderde är adamğa berip qoyğan, äsirese Angliyada köp. Qazaqstan Respublikasında ol jetkiliksiz. Mine is jüzinde deni sau adamdarğa profilaktikalıq, rentgenologiyalıq, medicinalıq jäne ğılımi zertteuler jürgizgen kezde osı adamdardıñ  jıldıq tiimdi säulenenu dozası 1m.3v aspauı tiis.

Bizderde QR-da onday dozanı da bilmeymiz, onı eşkim de ölşemeydi. Aqtauda da, oblıstıq auruhanada da eşbir adam Grey (gr), zivert (zv) ölşeuişin bilmeydi, wstamaydı. Ol säuleniñ deneden şığuı öte qiın boladı, QR-da onı şığaratın därigerlik kömek jolı da joq sekildi. Eti qalıñ, qattı ağzalarğa siñgen atomnıñ beta säuleleri, bauırda «cirroz peçeni», öte qauipti diagnozğa aparadı, bizdiñ elde sol müşelerin auıstıruğa  aylap, jıldap kezekte donor kütip, sarğayıp, şarşap auruhanada jatqandar qanşama?

Radiaciyadan tiri organizm kletkalarınıñ biofizikalıq qasietteri özgerip, tipti genetikalıq deñgeydegi bwzıluı arta beredi. Üzdiksiz säulelenuge  wşırağan adamdar da somatikalıq-stokastikalıq äserler (ömir sürui qısqaradı, qan ağaru, ağzada qaterli isikter, gendik mutaciya, twqım qualaytın özgerister) payda boladı. Genetikalıq effekt yağni twqımğa äseri tek belgili ağzanı zaqımdap qoymaydı, wrpaqtan wrpaqqa berilip twqım qualaydı. Ärbir ağza müşesine säulenenudiñ ärtürli reakciyası (köz de sezimtal ağza, äsirese köz qaraşığı 2 gr (grey) doza  alğan kezde köru qabileti joğaladı) bar. Säulelenu äserlerdiñ jiiligine baylanıstı (erkektiñ wrığı 1 ret 2 gr (grey), al äyeldiñ wrığı 3 gr (grey) doza alğan jağdayda jansız bolıp qaladı. Er adamnıñ jınıs müşesi rak auruınan jansızdanadı. Eresek adamnıñ büyregi 1 ay işinde jinaqtalğan 40 grey dozanı, quığı 4 apta işinde jinaqtalğan 55 gr dozanı köteredi. Siñir eti 70 grey dozağa tötep bere aladı.

Ökpe asa kürdeli müşe, radiaciya äserine öte sezimtal. Al, balalardıñ ağzası radiaciyanıñ öte az mölşerin de kötere almaydı.

AQTAUDA SEYSMIKALIQ QAUİPSİZDİK QALAY 6 BALLĞA JETTİ?

Safi atanıñ ıntalı tobınıñ esebiniñ atı: «Dokazatel'naya baza protiv stroitel'stva AES v g. Aktau» - Aqtauda AES saluğa qarsı däleldi bazada körsetilgen:

  1. Jıldam neytrondı AES BN-350-di salğanda 1973 j. Aqtauda seysmikalıq qauipsizdik nol' (0) ball boldı.
  2. 2006 jılı AES BN-350 jwmısı toqtatılğanda, oğan deyin 5 ballğa jetken seysmikalıq qauipsizdik körsetkişi 6 (altı) ballğa deyin köterildi.
  3. SNiP boyınşa 7 baldıq  şekti şamada (kritiçeskaya normada) onday jer AES saluğa bolmaytın qauipti aymaqqa kiredi.
  4. Eger, AES BBER-300 60 jıldıq garantiyalıq merzimimen iske qosılsa, esep boyınşa seysmikalıq qauip 9 jäne 10 balldan da asatındıqtan, ol AES-ti bolaşaqtı äriden  boljaytın memleket basşısı saldırmadı. Elbası 2004 jılı Safi ağanıñ 95 jasında onı birinşi därejeli «Barıs» ordenimen marapattadı, oğan kämil sendi.

YADROLIQ OTIN QALDIQTARI QAYDA KETEDİ?

AES BN-350 yadrolıq otın qaldıqtarınıñ alğaşqı birinşi bölikteri Şığıs Qazaqstan oblısındağı Kurçatov qalasına (YAOQ) tapsırılğan. Endi äli qalğandarı (neşe tonna?) 3 konturlı swyıq natriydiñ işinde saqtalğanmen, radiaciya şaşıp twradı. Odan tezdetip qwtılu MAEK basşılarınıñ qolında. Ol qaşan jasaladı? Qaldıqtardıñ bäri soñğı  60-70 jılda öndirispen payda bolğan.

Mal baqqan Mañğıstauda bwrın joğarıda aytqanday dauasız dertter tipti bolmağan. «Öte jaman auru» balalar arasında da köbeyude, säbide rak auru bolmağan? Baspasözdegi mälimetterge qarasaq, jalpı Qazaqstan boyınşa jıl sayın 600-ge juıq bala onkologiyalıq jäne onkogematologiyalıq aurularmen auıradı eken. Mañğıstau oblıstıq balalar auruhanasınıñ onkogematolog-därigeri Nazgül Aysaqızınıñ aytuınşa, bügingi tañda aymaqta 86 bala onkologiyalıq aurularmen esepte twr. Tarqatıp aytar bolsaq, leykozdan (qan tüzilu jüyesiniñ qaterli auruı) – 32, bas miınıñ qaterli isiginen – 11, retinoblastomadon (köz torınıñ jetilmegen embrional'dıq kletkasınan damığan qaterli isik) – 14, neyroblastoma (simpatikalıq jüyke jüyesinde bolatın qaterli isik) nefroblasoma (büyrektiñ qaterli isigi), gepatoblastomadan (bauırdıñ qaterli isigi) – 25, limfomadan (limfoidtıq tinniñ ärtürli toptarındağı qaterli isik) – 4 bala esepke alınğan.

3500 nauqas onkologiyalıq esepte twr, 30 qaraşada 2017j. «Biılğı jılı 318 nauqas ayıqpas dertten (asqazan obırınan, öñeş obırı, ökpeniñ qaterli isiginen) köz jwmğan», - dedi oblıstıq onkologiya dispanseriniñ bas därigeri Nwrlan Djariev.

Oblıstıq balalar auruhanasınıñ bas därigeri Kamşat Twrsınbekovanıñ aytuınşa, bügingi tañda 93 bala qaterli dertpen esepke alınğan. Biıl 4 bala onkologiya auruınan köz jwmğan.

«Bwl ne bolğan Qwday-au, adamdarğa? Biz de sonday bolğan soñ, amal bar ma?» dep eñirep Qwdayğa jılaumen, tipti Germaniyada da jazıla almağan soñ osı aurudan qazaqtıñ birtuar aqın qızı Fariza Oñğarsınova da kelmeske ketken.

Radiaciyanıñ şekti dozası 0,05 gr-den aspauı kerek. 3÷10 gr (grey) adam ömirine öte qauipti. Nege osınday köp şeksiz ölim bizdiñ elde? Nege eş şara joq oğan qarsı?

Erekşe körsetetin asa qauip-qater: iodtıñ radiobelsendi izotopı 1÷131 adam ağzasına tüser bolsa, qalqanşa bezde şoğırlanadı, bükil ağza müşeleriniñ alğan dozasınıñ äseri qalqanşa bezdiñ alğan dozası äserinen 200 ese asıp ketedi. Ağzanıñ zaqımdanu därejesi säulelengen müşeniñ kölemine baylanıstı. Men endi ğalamtordı da, gazetterdi de, şeteldik, arhivterdi de, atom, AES jayında ertedegi kitaptardan, Greydiñ t.b. aşqan öte köp jañalıqtı auru türlerin estigim kelmeydi. Nege QR-da iondauşı säulelerdi anıqtaumen jäne olardı tirkeumen eşkim aynalıspaydı?

L'yuys Greydiñ amanatı: bükil älemde oquşı jetkinşek jastardıñ köbiniñ qwlağına tığulı, aldında, auzında internet, wzaq merzimge eşqanday üzilissiz kinosı t.b. ğalamtordağı atıs, soğıs-ölim, jarılıs oyındarı, osınday şeksizdikten keybir oquşı, studentterdiñ esi auısıp, psihikası tozıp ketkenderi köp bolğan, eşqanday olarğa em qonbaydı, däri-därmekterdiñ de keregi joq. L'yuys Grey mırzanıñ oquşıları osınday radiaciyalıq lastanudan, tehnogendik säulelenuden bükil jer jüzindegi elderdi saqtandıruğa şaqırğan ügit-nasihatın jetkizu dwrıs bolar oquşılarğa. Äytpese bwl aurudıñ soñı qaterli isikke, qwrt auruına (adamnıñ miı qwrğap, bauırı qatuı t.b.) älemdik tragediyağa soğar dep uayımdaydı Batıs Evropa oqımıstıları.

Meniñ Fort-Şevçenko mektebin birge bitirgen eki klastasım da insul'tpen auırdı. Bir auız ötirik qospası joq osı hatımdı jazısuğa sol ekeui kömektesti. Elimiz aman, jwrtımız tınış, wrpağımız sau bolsın!», - dep ayaqtaptı amanat hatın ardager ağa, 1-toptağı mügedek, Safi Ötebaevtıñ ıntalı tobınıñ müşesi, Aqtau qalasınıñ twrğını Isa Baynekeev.

    «Jaqsını maqtasañ qamdanadı, jamandı maqtasañ qomdanadı» degen ğoy halqımız. Ataqqwmarlıqtan ada, amanatqa adal, Aqtaudan AES-ti alastauğa atsalısqan aqsaqal ağalarımızdıñ bilimdiligine, eljandılığına, qarapayımdılığına qayran qalamın! Alla quat bergey sizderge!

Atom reaktorı men yadrolıq otın qaldıqtarınıñ zaualı men zardabı turalı halıqqa bwrın köp eşteñe aşıq aytılmastan qwpiya saqtalıp keldi. Adamdar kündelikti ömirde, küneltiste özin-özi qatañ baqılaudı wmıtıp, köp şamadan tıs radiaciyalıq tehnogendik säulelenu qauip-qaterine tap boluda. Ziyanı közge körinip twratın zat bolmağan soñ bizder de bilmeymiz, zalalın onşa sezinbeymiz. Alayda, onıñ aytuğa auız barmaytın qasiretin qazirde de tartıp otırmız, keyingi birneşe buın wrpaqtarımız da tarta beredi eken!.. Adamzatqa qastandıq jasauşılar atı öşkir atom bombasın Mañğıstau jerinde üş ret sınağan. Biletinder eki ret jerdiñ astında, bir ret auada sınaq jasalğanın aytadı. Uran öndirisimen jäne atom reaktorınıñ jwmısımen baylanıstı radiaciyalıq qaldıqtar kömilgen Qoşqar ata ulı köli dauasız derttey irgede tönip twr! Uran alınğan keşegi kar'erler aşıq-şaşıq küyi şañıtıp äli jatır. Ulı otınmen wşatın Reseydiñ zımırandarı qırğa qwlap, dalanı tozdıruın äli toqtatqan joq. Uran rudasın şayğan zauıttıñ mañına auıl qondırıp, neşe türli qwrılıstar salıp, qamsız ömir sürip jatırmız. Radiaciyalıq aymaq dep tosqauıl belgi qoyılğan jerde tepse temir üzetin qazaq jigitteri şañın bwrqıratıp kömilgen ziyandı qaldıqtardı nän qanarlarğa toltırıp, tabıs tabuda... Mwnıñ bäri kündelikti köz aldımızda bolıp jatqan qwbılıstar. Qorqıtu üşin emes qauip etkennen aytıp otırmız. Jasağan Iem öziñ jar bolıp, jamanatınan saqtay gör!

Mwrat Jetekbay

Abai.kz

 

4 pikir