Düysenbi, 22 Qazan 2018
1389 4 pikir 11 Şilde, 2018 sağat 11:09

Reseyde 67 mıñ balamız oqıp jür, biıl tağı 10 mıñ grant bölipti...

Elimizdegi bügingi tañdağı eñ özekti de, bastı problemanıñ biri—jastarğa joğarı bilim berudiñ jay-küyi desek artıq aytpaspız.  Onıñ sapalıq deñgeyi keyingi kezderi tım tömendep ketkendigi alañdatpay qoymaydı. Al bwl fakti eşkimge de tañsıq emes. Mäselen, universitetterdiñ älemdik reytingi ortalığı (CWUR) jaqında bükil dünie jüzindegi mıñdağan üzdik universitetterdiñ tizimin jariyaladı. Soğan qarağanda biz mıqtap sorlap qalıppız. Sorlağan emey nemene, sol mıñdağan joğarı oqu ornınıñ işinde bizdiñ elden birde-bir universitet ilinbepti.

Al kirgenderine qarasaq, bilim deñgeyleri elden erekşe deytin de elder emes. Mäselen, Irannıñ 12 birdey universiteti, Egipetten törteu, Päkistannan üşeu sonda qasqayıp twr. Bwlardı aytpağannıñ özinde älgi tizimge Nigeriya, Livan, Tunis jänen Uruvay sekildi damu deñgeyi bizden asıp ketkenderi şamalı elder enip ketken. Bwl jerde jedel damıp kele jatqan jwrt jaylı tipti de auız aşpaymız. Al bwğan külesiñ be, jılaysıñ ba?

Al jalpı, bizdegi bilim deñgeyiniñ tım qwldırap ketkenin közi aşıq, köñili oyau jwrtşılıqtıñ bäri biledi. Sebebi de tım tereñde emes. Bäleniñ barlığı büginde universtetter tügeldey kommerciyalanıp ketuinde. Olar üşin bastı körsetkiş bilim deñgeyi emes, sonda tüsetin studentter sanınıñ jıldan-jılğa köbeyip, osınıñ arqasında aqşalay tabıstıñ eselene tüsui. Jäne de olar eki jep bige şığıp otır. Mol qarjını memleketten memlekettik tapsırıs pen granttar arqılı bir alsa, aqılı oqudıñ esebinen ata-analardıñ qaltasın tağı da qağadı. Söyte twra olardıñ eşqaysınıñ da osı studenttiñ küni erteñ alğan diplomı boyınşa jwmıs taba ala ma degen swraqqa tipti de bası auırmaydı. Ekinşi sözben aytqanda özderi oqıtqan mamandar üşin eş jauapkerşilikti moynına almaydı. Mwnan artıq qanday rahat kerek. Aqşa özinen-özi qwyılıp jatır. Tek qaltañdı tos ta jata ber. Bügingi sözben aytsaq «ılği bir lepota».  Osıdan kelip, bilim deñgeyiniñ tömendigimen birge, jalpı joğarı bilimniñ de bedeli tüsip, müldem qwnsızdanıp ketedi. Maqwl, tört jıl oqıp, diplom aldıñ delik. Sosın ne isteysiñ? Mamandığıñ boyınşa jwmısqa ornalasu müldem mümkin emes dese de boladı. Sonda ol diplomnıñ qwnı nege twradı? Eşteñege de. Bir japıraq qağaz.

Mine osıdan keyin bolaşaq studentter bilim deñgeyi joğarı, bolaşaqta jaqsı qızmet tabuğa mümkindik beretin elderge qarap, eleñdeytini ras. Qazir onday mümkindikter jetip artıladı. Mäselen, Germaniyağa tartıp ketuge boladı. Ol jaqtağı JOO-lardıñ barlığı da tegin. Şeteldikterge de esikter ayqara aşıq. Mwnday oqu orındarı Franciyada da bar. Alayda, ol jerde sol eldiñ tilin jaqsı meñgeruiñ qajet. Onıñ üstine jatatın orın men işim-jem, medicinalıq qızmet uday qımbat. Qısqaşa aytqanda jılına 8-9 mıñ evro, al tört jılda 30-35 mıñ evronı sanap beresiñ. Bwl ,ärine, ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeydi.

Endi ne qaldı?  Qwdayğa şükir, janımızda eki birdey alpauıt körşimiz bar. Aldımen Qıtayğa köz salalıq. Mwnda oqu tegin. Sapası Europadan bir mısqal da kem emes. Sapası demekşi, biz joğarıda aytqan bükil älemdik reytingigisine osı körşimizdiñ jüzden astam joğarı oqu ornı kirgen. Köş basında Pekin universiteti qasqayıp twr. Mine, sondıqtan bolar, Qıtay elinde büginderi bizdiñ bolaşaq isker mamandarımız osılay qaray ağıladı. Bwl köş jıl sayın kürt artıp keledi.

Endigi bir körşimiz — Resey. Bwl endi Qıtayğa qarağanda bizge jaqınıraq. Ol eldiñ tilin üyrenip qajeti joq, orıs tili qaşannan qanımız siñgendigi belgili. Onıñ üstine Resey bizdiñ eldegi bilimdi de aqıldı jastarğa tım zäru. Sondıqtan olar ünemi belsene qimıldadı. Özderi kelip, bizdiñ qaradomalaqtardıñ işinen şekesinen şertip twrıp, mañdayı jarqırağandı eşbir kedergisiz alıp ketedi. Jaqında Resey Federeaciyası bilim men ğılım ministri Ol'ga Vasil'evanıñ aytuına qarağanda sol eldegi JOO-larda 67 mıñnan astam qazaqstandıq student oqidı eken. Onıñ 27 mıñı federaldıq byudjet esebinen bilim aladı, yağni tegin. Al jalpı osı körşimizde oqıp jatqan qazaqstandıqtardıñ sanı TMD elderiniñ qay-qaysısınan da asıp tüsetin körinedi. Bir ökiniştisi, bwl ürdistiñ boy bermey, asqınıp ketetin türi bar. Mäselen, biılğı jılı Resey qazaqstandıq tülekter üşin arnayı 10 mıñ grant bölip otır. Mwnıñ sırtında reseylik jastarmen birge konkurs arqılı tüsetin studentterimizdiñ sanın eşkim de bilmeydi. Onı da az deseñiz, körşimizdiñ birqatar universitetterinde qazaqstandıq talapkerler üşin arnayı bölimder aşılğan. Endi oylanıp köriñiz. Bizdiñ barlığız jinalıp, 18 million adamdı qwraydı ekenbiz. Aydıñ-künniñ amanında osınıñ işinen saydıñ tasınday iriktelgen, talaptı da talanttı 10 mıñ jastı joğaltu köz jwmıp qarauğa bolmaytın ülken qater ekendigin aytıp jatudıñ özi artıq.

Aşığın aytqanda, biz qazir aqıldı da darındı jastarımızdan ajırap qalıp otırğanımızdı moyındauğa tiistimiz. Olar böten elge barğanda birinşiden, birjolata sonda qalıp sol eldiñ ekonomikasın örge süyreuge qızmet etedi. Ekinşiden sol elde üylenip, Reseydiñ qwldırap bara jatqan demografiyalıq jağdayın dwrıstaydı. Al bwl degeniñiz tek taza bilim ğana emes, ülken sayasat. Mwnı  olar jasırıp ta otırğan joq. Biılğı jıldıñ naurız ayında Resey prezidenti Vladimir Putin öz joldauında: «Şetelden kelip bizdiñ universiettterimizge tüsetin talanttı jastarğa erekşe qamqorlıq jasaudı wsınamın. Olar kelip te jatır. Alayda olardıñ osında qalıp jwmıs isteuine qolaylı jağday jasau kerek. Olardıñ tipti bizdiñ azamattımızdı aluların da jeñildetken jön» dep mäseleni aşıq qoydı. Osıdan-aq köp närseni wğınuğa bolar. Biz bwl jerde Reseydegi aqılı oqudıñ bizge qarağanda äldeqayda arzan ekenine tipti de toqtalıp otırğanımız joq.

Al biz osınau asa qauipti problemanı şeşudi, yağni şetel asıp jatqan asa talanttı da bilimdi jastarımızdı osında qaldıru bağıtında ne tındırıp jatırmız? Eşteñe de. Tek biıldan bastap tehnikalıq mamandıqqa degen granttı köbeytip jatırmız dep mäz bolamız. Al jalañ ğana köbeytu bwl problemanı şeşe ala ma? Onıñ qaytarım qanday bolmaq? Osı sanı ğana bar mamandıqtıñ qazirgi jağdayın joğarıdağılar jaqsı bile me? Al mwnday mamandıq ieleriniñ qazirgi jalaqısınıñ deñgeyi jaylı aytuğa auız barmaydı. Endeşe aylığı tım tömen mamandıqtı studentterdiñ jappay qalap alatınına ülken kümänimiz bar. Biılğı 20 mıñ grantpen oqıp bitiretin jastardı erteñ qayda baradı? Osı 20 mıñ jastı qanday öndiris ornı kütip twr? Ekonomikamız osığan dayın ba? Bwl saualğa jauap izdep, saraptama jasap jatqan ministrlikti bayqamadıq.

P.S.  Bir qızığı, mına irgeles Resey men Qıtaydı bılay qoyğanda qiırda jatqan elder de bizdiñ tülekterimizge degen peyili erekşe körinedi. Jaqında sonau Mısır eli bizge dep arnayı 29 granttı bir-aq bölipti. Odan qalğısı kelmegen Pol'şa memleketi de 10  studentti özine şaqırıpı otır. Al oñtüstik Korey eliniñ bizdiñ artistik talantı bar tülegimizge Korey wlttıq öner universiteteniñ esigi ayqara aşıq körinedi. Şeteldegi memlekettterdiñ mırzalığı mine osınday. Bwl ne? Olardıñ qazaqtıñ talanttı wl-qızdarına degen janaşırlıq belgisi me, älde onıñ astarında özgeşe bir maqsat jatır ma? Är memleket eñ aldımen öz müddesin ğana oylaytındığın eskersek, bwl saual da öz jauabına zäru sekildi.

Jaybergen Bolatov, Qostanay

Abai.kz

 

 

 

                                

 

4 pikir