Beysenbi, 16 Tamız 2018
Din men tin 2797 13 pikir 12 Şilde, 2018 sağat 01:59

«Alaş Ordanı» twtas halıqtıñ qoldamauınıñ astarında din probleması jatır

Dinniñ qoğam ömirindegi rölin bağalay almau, sanaspau är kezde qoğamdağı şeşilui tiis mäseleniñ oñtaylı şeşiluine kedergi bolıp jatadı. Osı tüsinikten osı künge deyin arıla almay kele jatqan jayımız bar. Osı qatelikti kezinde Alaş qayratkerleri de basınan ötkergenin sol kezeñdegi qazaq qoğamındağı dini-ruhani üderisterge taldau jasağanda tüsine alamız. Ärine, ol kezeñdegi qazaqtıñ dini tanımınıñ özinde bir izdilik bolmağanın da eskeruimiz kerek. Ruhani twtastığı älsiregen halıqtıñ sırttan türli ağımdar jeteginde ketetini belgili jayt. «Alaş» partiyası qayratkerleriniñ twtas halıqtı jwmıldırıp, soñdarına erte almauınıñ astarında osı din mäselesi jatqandığına äli köñil bölgenimiz joq.

Osı mäseleni tereñirek qozğap, qazaq dalasındağı 17-19 ğğ. dini-ruhani üderisterge taldau jasaytın bolsaq, onda dini faktordıñ alaştıqtardıñ azattıq jolındağı küresinde kedergi keltirgenine köz jetkizuge boladı. Nege? Osı swraqqa jauap beru üşin soñğı üş-ğasırdağı dini-ruhani üderisterge taldau jasau qajettigi tuadı.

Qazaq halqınıñ ruhani twtastığınıñ jikteluiniñ bası Esim hannan bastalıp, Täuke hannıñ «Jeti jarğısımen» ayaqtalğanı, Yasaui jolı ökilderi-qojalardı ruhani sayasi bilik jüyesinen şettetip, olardıñ ruhani basşılıqtağı ornın naqşbandiya tariqatı ökilderine, rulıq taypalıq jüyedegi basşılıqtağı ornın är rudıñ taypanıñ özinen şıqqan ökilderge berui boldı. Nätijesinde qazaq halqınıñ ruhani twtastığı ıdıradı. Naqşbandiya tariqatın tolığımen qabıl etken ru-taypalar özbektendi. Qazaqstannıñ Oñtüstik öñirlerin mekendeytin özbek halqı osı sayasi-ruhani reformanıñ jemisi. Memlekettiñ qwrılımdıq jüyesi bwzıldı. Bwrınğı qara – qoja – töreden twratın memlekettiñ basqaru jüyesi ıdırap, onıñ ornına hannıñ absolyuttik biligine negizdelgen jüye qalıptastırıldı. Bwl qazaq halqınıñ ruhani twtastığın ıdıratuğa bağıttalğan ärekettiñ jeñiske jetui edi. Mwnıñ soñı qazaq halqınıñ Joñğar şapqınşılığı kezeñinde özinen sanı az halıqtan oysıray jeñiluine äkelgeni belgili. Abılay hannıñ dästürli qazaq qoğamın qayta qalpına keltirmek bolğan äreketi sätsiz ayaqtalıp, mwnıñ soñı ol kisiniñ dünieden ketuimen ayaqtaldı. Qazaq dalasındağı osı tike-tiresti jiti baqılap otırğan Resey patşalığı sol 18 ğasırdıñ ekinşi jartısında öziniñ sayasi maqsatına tiimdi paydalanğısı keldi. Wzaq jıldarğa sozılğan zertteu jwmıstarı arqasında, otarşıldar, qazaq qoğamınıñ ruhani twtastığın ıdıratpay twrıp, onı tolığımen sayasi twrğıdan igeru mümkin emestigin ayqın sezindi. Orıs zertteuşileri ol kezeñde qazaq dalasın şarlap, onıñ ädet-ğwrıp, salt-dästürin, jalpı ruhani, mädeni bolmısın büge-şigesine deyin zertteude bolatın.  Bwl Resey imperiyasınıñ Qazaq handığı tarihtan ketpey twrıp, qazaq dalasın dini-idelogiyalıq twrğıdan igeruge bağıttalğan äreketke kirisuine mümkindik berdi. Ol äreket Ufa jäne Simbirsk namestnigi O.A. Ingel'stromnıñ wsınısına säykes İİ Ekaterinanıñ jarlığı boyınşa Ufa qalasında mwsılman dini basqarmasınıñ 1789 jılı aşıluınan bastaldı. Söytip, alğaş ret qazaq dalasın dini-ruhani twrğıdan igeruge bağıttalğan Resey imperiyasınıñ sayasatı iske qosıldı. Ol dini basqarma Orınbor muftiligi dep ataldı[1.104]. Maqsatı – qazaq dalasın dini, ruhani twrğıdan ıdıratu, mwsılmandardıñ dini negizde bas köteruleriniñ aldın alu edi. Ol üşin arnayı osı maqsatqa dayındalğan moldalar qazaq halqınıñ dästürli dinine qayşı keletin uağızdar jürgizuge tiis boldı. Olar qazaq arasına kirip, qazaqtıñ dästürli dini tanımınan ajıratuğa, tanım negizderin özgertuge küş saldı. Ol moldalardı qazaq arasında «zakaznoy moldalar» dep atadı. Öytkeni, ärbir qazaq aulı olardıñ oqığan qarajatı men özge şığındarın tölep, satıp alatın. Orınbor muftiligi qazaq arasında öziniñ mwnday ruhani ıdıratuşılıq bağıtındağı ärektiniñ auqımın mına cifrlardan-aq köruimizge boladı. XVIII ğasır soñında qazaq arasında Resey imperiyasınıñ sayasatın jürgizetin 28 ahun, 969 molda, 114 meşit, 1921 mudarris boldı [1.105]. Olardıñ qazaq halqınıñ dästürli dini tanımına qarsı äreketin qazaq ziyalıları körmey qalğan joq. Olar qarsı äreket etti. Dini twlğalar qazaq halqınıñ ruhani täuelsizdigin saqtap qaluğa küş saldı. Mwnı biz Kenesarı hannıñ Resey patşalığına qarsı küresin qoldağan Maral işan mısalında köre alamız. Onıñ qazaq halqınıñ täuelsizdigin saqtap qalu jolındağı äreketi, tek dini uağızben ğana şektelip qalmay, qolğa qaru alıp küresuge de şaqırdı. Qazaq jeriniñ soltüstiginde tuılğan Maral işan Reseydiñ otarşıl sayasatımen  kürese jürip, Sır boyına kelip, twraqtaydı. Sayasi küreste jeñe almasın sezgen ol qazaq halqınıñ ruhani täuelsizdin saqtap qaluğa küş saladı. Ol din isterin Reseymen emes, Bwharamen baylanıstırğandı jön sanadı. Bwl äreket öz jemisin berdi[2]. Qazaq dalasınıñ oñtüstik ölkesiniñ halqı dini qızmetkerlerdi Bwhara qalasında oqıtudı qolğa aldı. Bwl äreket Sır öñirinde keñinen etek jaydı desek artıq aytqandıq emes. Oğan Maral işan ärekti tikeley ıqpal etkenine dau joq. Bwhara qalasındağı medreselerde oqıp, qazaq arasına qayta oralğan twlğalardıñ qazaq halqınıñ ruhani ösuiniñ kezekti baspaldağınıñ biri bolğanı anıq. Eñ bastısı, Bwhara qalasına barğan jastardıñ aldımen «Mir Arab» medresesine baruınıñ özi jas talapkerdiñ özge dini ağım soñına ermeuin qadağalap, dini tanımın qalıptastırıp barıp, özge oqu orına auısatının köremiz. Öytkeni, «Mir Arab» medresesiniñ negizin qalağan, saldırğan Yasaui jolınıñ ortağasırlardağı körnekti ökili, Mwhammed Şaybani hanğa pir bolğan, Sauran qojalarınıñ ökili bolatın. Ol jerde 20 ğasır basına deyin Yasaui jolı negizinde bilim berilip keldi. Bilim aludı osı oqu ornınan bastağan jastar odan keyingi oqu orındarında qanşa bilim alsa da, özge ağım soñına ilese qoymaytın. Sol sebepti, Bwhara qalasında oqıp, bilim alğan Sır boyı ahundarınıñ oy-pikirleri qazaqtıñ dästürli dini tanımınan alşaq bolğan joq. Onı Sır boyı ahundarınıñ mısalınan köre alamız. Alayda, qazaq halqınıñ işinde olarğa da küdikpen qarağanın köremiz. Oğan mısal retinde Bazar jıraudıñ Qaljan ahunğa arnağan mına öleñinen köruge boladı:

Janı ardaqtı jaqsınıñ,

Künde biri ölsin der.

«Janazasın oqı» -dep-

Şaqıruşı kelsin!-der.

«Sqat, Qwran şığarıp,

Mal men mülkin bölsin!» der.

Sol bölingen oljadan,

«Özgelerden köbirek,

Sıbağama bersin!» der.

Bwl moldalar tilegi. [3.162]              

Biraq, Bwhara qalasında oqu bitirip kelgen dini twlğalardıñ köpşiligi Resey tarapınan dayındalğan moldalardan ülken erekşeligi boldı. Olardıñ dünie, mal üşin emes, halıqtıñ ruhani twtastığın qalıptastıruğa, özgelerdiñ ruhani ıqpalına tüsip qalmaudıñ aldın alu üşin qızmet etkenin köremiz. Oraz-Mwhammed ahun Beketaywlı, Aldaşbay ahun Ernazarwlı, Qaljan ahun Bölekbaywlı siyaqtı twrğalar qazaq halqınıñ ruhani täuelsizdigin saqtap qalu jolındağı nağız küreskerler boldı. Bwlardıñ eñbekteriniñ arqasında «Sır süleyleri» degen atqa ie bolğan aqın-jıraular şoğırı düniege keldi desek artıq aytqandıq emes. Sonımen qatar, Bwhara medreselerinen bilim alğan tülekter arasında qazaq ruhaniyatına jaña serpin, jaña lep äkelegen twlğalar köp boldı. Mısalı, Twrmağambet sındı twlğalar arab, parsı halıqtarındağı inju-marjandardı qazaq tanımına say qayta jırlap, qazaqtıñ ruhani bolmısınıñ ayasın keñitti. Qazaq halqınıñ Resey patşalığınıñ dini-ideologiyalıq sayasatına qarsılığı Sır boyı men Oñtüstik öñirlerde osınday sipat alsa, soltüstik jağında tikeley qarsılıqqa wlasıp jattı. Halıq «zakaznoy moldalardı» dindi bwzdıñ dep, auıldardan quğanı Qwbanğali Halid eñbekterinde jazılğan. Onıñ soñı jalpı qazaq halqınıñ özderin muftilik qwramınan şığaru turalı patşağa arız jazuğa wlasqanın köruge boladı. Patşa ökimeti qazaq halqınıñ osı arızın paydalanıp, qazaq halqın hristian dinine ötkizuge äreket jasaydı. Belgili qazaqtan şıqqan islam dininiñ körnekti qayratkeri Saduaqas Ğılmanidıñ «Qazaq halqınıñ Nikolayğa qarsı şığuı, onı bastauşı Şaymerden Qosşığwlovtıñ tarihi ğwmırnaması» attı maqalasında qazaq halqınıñ öziniñ dini tanımın qalay qorğağanı jazılğan. Oqiğa bılay bayandaladı: «Öytkeni, patşa qolındağı Bas Arhiereyin jiberipti. Sol bwyrıq boyınşa auılnay men bolıstar, biler är stanciya basına bes üy tigip, 80 at, 100 qoy soyıstı dayarlap qoyıp, özderi 10 qoydan jep, kütip jatadı. Arhierey uyezdik naçal'nik Kanaualov (Kanovalov) degenniñ üyine tüsip, 1200 qazaqtı şirkeu tübine jinap qoyıp, Kupryan degen orıstı tilmaş qılıp, altınday jarqırağan kiimin kiip şığıp: «Qazaq halqın mwsılman dep muftige qaratqan äuelgi jaqsı basşılarıñız ağa swltan özderiñizdiñ säbetteriñiz boyınşa: «Bizge muftidiñ keregi joq. Biz ädet zañımen twramız» dep bizge arız bergen. Sol tilek boyınşa sizderdi muftiden şığarğan. Osı künde sizder dinsiz twrsızdar! Sol sebepti sizderdi aq patşañız jaqsı, anıq dinge saluğa jiberdi. Öytkeni, memleket sizderge din tauıp beruge mindetti. Endi sizderdiñ din turalı wlıqtarıñız - men. Öz tilderiñmen jazdırıp, altın din kitabın alıp keldim» [4, 62-63  bb.]. Osı maqalada aytılğan, tatar moldalarına qarsı şığuğa sebep bolıp jürgen «ädet zañı» qazaq halqınıñ dini dünietanımınıñ özegi bolğan Yasaui jolı bolatın. Kezinde belgili jazuşı Säbit Mwqanov qazaq halqınıñ ädet-ğwrpı turalı öziniñ «Han qazıq, bi toqpaq» attı maqalasında bılay dep jazdı: «Qazaqtar islam dinin tügel qabıldağannan keyin, ädet zañına şariğat ükimi aralastı. Mwnday zañdılıq arabtardan bastap mwsılman elderiniñ bärinde bar. Arabtar ädet zañın – tariqat, din zañın – şariğat – dep ataydı. Özge mwsılmandar da solay ataydı. Qazaqta şariğattan tariqat basım boldı. Bwl zañdı qoldauşılar biler» [5, 82 b.]. Bwl qazaq halqınıñ öziniñ dästürli dini tanımı men ädet-ğwrpı, salt-dästürin qalay qorğağanın körsetedi.

Qazaq dalasındağı Resey patşalığınıñ dini-ruhani saladağı qısımına qarsı küres mwnımen ayaqtalğan joq. XIX ğasır soñı men XX ğasır basında bükil Evraziya mwsılmandarın tügel qamtığan jädidşildik attı qozğalısqa wlastı. Olar toqırauğa tüsken mwsılman halıqtarın oyatıp, Islam älemin jaña satığa köteremiz degen ümitte boldı. Alayda bwl jädidşildik qozğalıstıñ tübi öz bastauın Abd al-Uahhab Najdi negizin salğan uahhabilikten alatının ol kezde köpşilik bile qoyğan joq. Sol kezdiñ özinde bwl ağımnıñ qaterli ekendigin köre bilgen Islam ğwlamaları olardı äşkereledi. Mısalı, dağıstandıq ğwlama Abd al-Hafiz Uhli öziniñ bir şığarmasında jadidşiler turalı bılay deydi: «Vtoroe teçenie — eto gruppa djadidov. (Birinşisi uahhabilik) Ono nazıvaetsya obnovlençeskoy partiey (hizb al-djadid). Ego osnoval samıy vredonosnıy seyatel' smutı şayh Djamal ad-din al-Afgani. I eto naibolee vrajdebnoe teçenie po otnoşeniyu k posledovatelyam istinnogo islama, i ono vo mnogo raz bolee vrednoe i sbivayuşee s pravednogo puti v etom islamskom mire, çem pervoe teçenie. Djamal ad-din al-Afgani zahotel vnesti smutu v religiyu v Afganistane, to pravitel' Afganistana izgnal ego iz svoih zemel'. V 1286 godu hidjrı, Djamal ad-din al-Afgani otpravilsya v Egipet. On jil v universitete “al-Azhar”, obuçalsya tam i naçal rasprostranyat' zlo i zablujdenie. Vtoroy seyatel' smutı — eto Muhammad ‘Abdo. Ego duhovnaya jizn' proşla v slujenii şaytanu i v ispolnenii [del], protivoreçaşih religii» [6]. Bwl ağımnıñ jaqtauşıları uahhabilerge tän tanımmen sopılıq jolğa, halıqtıñ dästürli senim negizderine qarsı şıqtı. Oğan mısal retinde Ğwmar Qaraştıñ mına öleñin keltire alamız:

Sopısıp nadan jürgeni-

Qanahağa kirgeni.

Qwlaş jarım tas tizip,

Moynına orap ilgeni.

Şartın bilmey qoldanıp,

Şatasıp äbden bülgeni.

Riyazat şegip wyıqtamay,

Karamat türli körgeni.

Hluette zikir aytam dep,

Tiriley körge kirgeni.

Mwnıñ bärin oylasam,

Nadandıqtıñ kelgeni [7, 52-53 bb.].

Jäditşildik bağıttıñ dästürli din negizderine osınday qayşı keletin twstarınıñ barlığına qaramastan   bwl joldı qoldamağan XX ğasır basındağı mwsılman halıqtarınan şıqqan intelligenciya ökilderi bolğan joq dep aytsa boladı. Mısalı, “Islam tuday. ru” jariyalanğan indiyalıq tarihşı Abuzar Hayri maqalasında bılay deydi: «V seredine devyatnadcatogo veka eto dvijenie (djadidizm) rasprostranilos' sredi musul'man Rossii s cel'yu ih prosveşeniya. Djadiditı podnyali svoi golosa v pol'zu izmeneniya (politiki) izolyacii (musul'man ot ostal'nogo mira). Oni borolis' protiv ograniçennosti islamskogo bogosloviya i za vvedenie svetskih predmetov v uçebnıy plan musul'manskih obrazovatel'nıh uçrejdeniy. Takie intellektualı kak Abdul Nasir al'-Kursavi, Şahabuddin al'-Mardjani, Husayn Faizhan, Şamsuddin Kul'tesi, Muhammad Nasir Tunteri, Ziyauddin Kemali, Alimdjan Barudi i Musa Djarullah bıli vıdayuşimi liçnostyami vo vremya naçala bor'bı za prosveşenie. Ih sobstvennaya tradicionnaya sistema maktabov (naçal'noe obrazovanie) i medrese (srednee obrazovanie) obespeçila mnojestvo obrazovannıh i izvestnıh uçenıh. No k koncu 19-ogo stoletiya obrazovanie, poluçaemoe v etih uçrejdeniyah, stalo bolee uzkim i provincial'nım, v to je vremya eto bılo bespolezno dlya ekonomiçeskogo razvitiya.» [8]. Osı mäseleni tereñirek zerttegen tatar zertteuşileriniñ közqarası, kerisinşe, jäditşildikke teris közqarastarı qalıptasa bastağanın köruge boladı. Onıñ sebebi, jäditşildik közqarastıñ tüpki şığu tegin anıqtağan soñ ğana, bwl bağıttıñ halıqtıñ dini tanımı negizderine keri ıqpalın sezine bastadı. Ol turalı osı jäditşildikke baylanıstı ötkizilgen arnayı otırısta qarastırılğan bolatın. Sol otırısta Reseydiñ strategiyalıq zertteuler institutınıñ Privoljskiy böliminiñ basşısı Rays Sulaymanov bılay degen bolatın: «Vtoraya polovina XIX v istorii Rossiyskoy imperii harakterizovalis' ekonomiçeskim pod'emom, burnım razvitiem promışlennosti, çto privelo razlojeniyu tradicionnogo obşestva. Vsledstvie etogo vozniklo dva moşnıh politiçeskih teçeniya - liberal'noe i konservativnoe. Eto yavlenie samo po sebe bılo svoystvenno ne tol'ko russkomu obşestvu, no i mnogim narodam, naselyayuşim rossiyskuyu derjavu. Ne bıli isklyuçeniem i tatarı, v srede kotorıh poyavilis' dva obşestvenno-politiçeskih dvijeniya - djadidizm (ot arab. al'-djadid - novıy metod) i kadimizm (ot arab. kadim - drevniy, starıy). Sootvetstvenno, priverjencev pervogo teçeniya nazıvali djadidistami ili djadidami, priverjencev vtorogo - kadimistami. Poyavlenie oboih napravleniy tatarskoy obşestvennoy mısli pervonaçal'no bılo svyazano s sistemoy obrazovaniya, gde djadidı vıstupali storonnikami ego sekulyarizacii, v to vremya kak kadimistı bıli ego protivnikami i vıstupali za sohranenie tradicionnoy sholastiçeskoy pedagogiki. Odnako k rubeju naçala HH veka i osobenno posle revolyucii 1905-1907 gg. oba teçeniya oformilis' iz sugubo didaktiko-pedagogiçeskih v obşestvenno-politiçeskie i religioznıe dvijeniya. Sootvetstvenno, djadidı vıstupali v kaçestve storonnikov evropeizacii tatarskogo obşestva, v politiçeskoy sfere orientirovalis' na razliçnıe «reformistskie» politiçeskie ideologii (ot kadetov i eserov do bol'şevikov), v to vremya kak kadimistı bıli priverjencami konservatizma v forme pravogo monarhizma. [9].  Bwl jerde R.Sulaymanovtıñ mäseleni dwrıs qoyıp otırğanın köruimizge boladı.   Ärine, jadidşilerdiñ dini oqu orındarına ğılımi pänderdi engizui, sol kezeñdegi sayasi-ekonomikalıq talaptarğa jauap bergeni ras.  Bwl üderisten 19 ğasırdıñ soñı men 20 ğasır basındağı qazaq zialı qauım ökilderiniñ de bwl üderisten sırt qalmağanın köremiz. Qazaq zertteuşileriniñ arasında jädidşildik közqarasqa qazirgi künge deyin oñ bağa berip kelgenin aytuğa tiispiz. Mısalı, D. Qamzabekwlı bwl bağıttı arnayı twjırımdama retinde bağalağan: «Jädidşildik – birıñğay sayasi sipattı qozğalıs emes, ol ağartu isi men ruhaniyattı twtastay qamtığan ideyalıq negizi bar koncepciya, äri ağım. Koncepciya bolatın sebebi, onda dara ağartuşılardıñ oylarına taban tiregen, ideya men täjiribeniñ arasın qosqan közqarastar jüyesi bar. Al, ağım boluınıñ mänisi, ol belgili kezeñde Resey mwsılmandarına ağartudıñ bir jolın, biraq tiimdi jolın körsetti» [10, 33 b.].  Jäditşilder turalı mwnday közqaras basqa zertteuşiler tarapınan da qoldau tapqanın köremiz. «Alaş» partiyasınıñ ökili Ğwmar Qaraştıñ dini közqarasın zerttegen B.Tayırova Ğwmar Qaraş dünietanımın zerttey kele, mınaday qorıtındığa keledi: «Jädidşildik – türkilik äleumettik-etikalıq keñistikte payda bolğan jäne islamnıñ auqımındağı ruhani jañğıru jolındağı äleumettik sub'ektilerdiñ äreketteriniñ jiıntığı. Onıñ tüpki astarı ağartuşılıq principteri arqılı qoğam men adamdı jetildiru» [11, 35 b.]. Jalpı, täuelsizdikten keyingi jäditşildik közqarasqa qatıstı jürgizilgen zertteu jwmıstarınıñ barlığı derlik bwl qozğalıstıñ sol kezeñdegi igi ıqpalına toqtaladı. Biz onı WĞA Filosofiya jäne dintanu ĞZI-i tarapınan jariyalanğan «Ğwmar Qaraş» attı jinaqta jäditşildik bağıt-bağdarına taldau jasay kele avtorlar mınaday qortındığa keledi: «Osınday är taraptı tüsindirmeler men közqarastardı negizge alsaq, bizdiñşe, Qazaq jerindegi jädidşildiktiñ dästürli islamnan nemese qadimşıldıqtan bastı ayırmaşılığı men negizgi erekşelikteri mınaday: 1. Islam dini men wlttıq ideyanı kiriktirudi negizge aladı. Bwl ündestiktiñ özin üş bağıtta ajıratıp körsetip beruimizge boladı: birinşisi, mwsılman dininiñ ideyalıq birligin, retteuşilik qızmetin wlttıq ruhtı öristetuge qoldanudıñ özindik bir ülgisin jasap beredi. Ekinşisi, «mwsılman» men «wlt» wğımınıñ eşqaysısına basımdılıq bermey, qatar alıp jürudi jäne onı ömirlik täjiribede qatañ saqtaudı wstanadı. Üşinşisi, wlttıq birlik pen ruhtı paydalana otırıp, islam dinine bet bwrudı qoldaydı. Sondıqtan olar el işindegi sayasi-äleumettik mäselelerge belsendi türde aralasıp otırudı da joqqa şığarmaydı, tipti nietimen qalaydı» [12, 68 b.]. Jäditşildiktiñ sol kezeñdegi qazaq qoğamındağı rolin bwlay bağalau, kitap avtorlarınıñ dini-ruhani üderister tarihı men olardıñ bağıt-bağdarın dwrıs saraptay almağandığın körsetedi. Mısalı, Saduaqas Ğılmanidıñ «Zamanımızda bolğan ğwlamalardıñ ğwmır tarihtarı» attı şığarmasında qazaq dalasındağı din ğwlamalarınıñ köpşiligi jäditşildikti qoldamağanın köruimizge boladı. Ol turalı atalğan şığarmada köptegen mısaldar bar. Olardıñ barlığına taldau jasamay-aq, bireuine toqtalsaq, qazaq işinde jäditşildikke qarsılıqtıñ pärmendi bolğanın köruimizge boladı. Mısalı, Arqağa atı mälim bolğan qadım bağıtınıñ ökili Nauan Hazirettiñ mına jazğandarı sonıñ däleli. Ol kisi: «Usul-i jadid deganlari 73 firqanıñ firqa-i najiyadan basqa bir bad firqanıñ zahib bolğan mazhabi-dür. Hususan, bad mazhabınıñ payda bolğan ibtidası Hasan Basri zamanında-dür», dep, usul-i jadittiñ şığu negizin muğtazila ağımımen baylanıstıradı[13, 194 b.]. Qadımşılardı da qabıl etpeytin qazaqtıñ dästürli dini tanımın wstanğan aqın-jıraular tobı bolğandığın biz joğarıda aytıp öttik. Egerde sol kezeñdegi barlıq dini bağıttardıñ arajigin ajıratıp, ol bağıttardağı erekşelikterge taldau jasay otırıp, qortındısın şığarğanda avtorlardıñ twjırımı basqaşa bolğan bolar edi.  Olar, kerisinşe, öz oyların mınaday twjırımmen odan äri bekite tüsedi: «Endeşe, jädidşildik – islamdıq sholastika men radikaldı, keritartpa bağıttarğa qarsı ärbir däuirdiñ zamanaui-oñdı qwndılıqtarınan tıs qalmaudı közdeytin mwsılman dinindegi ikemdelgiş-twraqtı qalıptı qatar alıp jürudi quattaytın dualistik sipattı, barınşa ämbebap konceptualdı, dinnen tamır twtas tartqan ideya dep twjırımdauımızğa boladı.» [12, 70 b.].

Ärine, jäditşilerdiñ dini sholastikadan bas tartıp, ğılım-bilimge qaray jastardı bağıttauın dwrıs dep bağalauğa boladı. Alayda, olardıñ halıqtıñ dästürli dini tanım negizderine qarsı şığuı halıqtıñ köpşiligi tarapınan qoldau tappadı. Ol zañdı da. Jäditşiler tügil, qadımşılardıñ özin qabıl ete qoymaytın qazaq qoğamınıñ özindik erekşeligi bolğandığın tüsine almay kele jatqan jayımız bar. Ol erekşelik – Yasaui mädenieti atalğan ruhani älem bolatın. Mañğıstau jırauları, Sır süleyleri, Qaratau atırabınıñ aqındarı, Abay, Şäkärim, Mäşhür Jüsip sol mädentiettiñ ökilderi boldı jäne bwlardıñ  qazaq arasına ruhani ıqpalı zor edi. Kez-kelgen wlt-azattıq qozğalıs öziniñ is-äreketin halıqtıñ ruhani-mädeni bolmısımen sabaqtastıra jürgizbeytin bolsa, onda ol qozğalıstıñ ıqpalı halıq arasında pärmendi bolmaytını belgili. Osı orayda, köp böligi jäditşildik ideyasımen sabaqtas bolğan Alaştıqtardıñ qazaq qoğamımen etene aralasuına olardıñ wstanğan ideyalıq bağıtı kedergi bolğan siyaqtı. Biz mwnı M.Dulatwlınıñ «Mudärris äpendige jazğan bir mätbuim» attı öleñinen bayqaymız. Ol öleñinde ol kisi bılay deydi:

«Tañdağı täñirden» dep bizdiñ qazaq,

Jetti ğoy tübimizge sol ğafilat.

Qarañğı bir sarayda qamaudamız,

Esigin kim aşadı, bwl jahalat? [13].

Bwl jerde M.Dulatwlınıñ qazaq qoğamınıñ artta qaluında qazaqı bolmıstıñ boyküyezdigin, nadandığın äşkerelep otırğanın köremiz. Ärine, bwl jerde Mirjaqıp Dulatovtıñ qazaqqa janı aşıp, qazaq qoğamın qaytsem oyatamın degen wmtılısın köruge boladı. Dinge qatıstı ekinşi bir öleñi «Qazaq halqına dini bir uağız» dep ataladı. Bwl öleñde qazaq arasına «zakaznoy moldalardıñ» qajettigin, olardı satılıq jüyemen bir-birine bağındıra otırıp, dini qwrılım jüyesin qwrsa, sonda halıqtıñ dini wstanımı dwrıs bolar edi degen pikirdi aytadı. Alayda, ol wmtılıs qazaqqa özge halıqtıñ ruhani-mädeni ıqpalın arttıru arqılı emes, sol qazaqtıñ işki ruhani quatın arttıru arqılı jürgizu kerektigin tüsinbedi. Onıñ üstine bwl wstanımnıñ qazaq bolmısına say kele bermeytinin eskere bermeydi. Mine, bwl bağıttağı wstanımdar jalpı Alaştıqtarğa ortaq bolğan siyaqtı.  Bwl mäseleni tereñinen qozğap, äli jauabı tabılmağan swraqtarğa jauap beru üşin äli köp zertteu jwmıstarı jügizilip, jauap berilui tiis. Alayda, biz aytıp otırğan mäseleler Alaş qayratkerleriniñ wlt-azattıq jolındağı küresiniñ mäni men mañızın tömendete almaydı. Kerisinşe, Alaştıqtar özderiniñ wlt-azattıq qozğalısın qazaq ruhaniatımen sabaqtastıra jürgizgende jeñilmegen bolar ma edi?-degen oy mazalaydı. Mwnday jeñilis bir qazaq qoğamına ğana tän emes, Orta Aziyadağı wlt-azattıq qozğalısına tän ekendigin köruimizge boladı. Alaş qozğalısı Oñtüstik qanatınıñ tarihın zerttegen, «Alaş Häm Türkistan» attı monografiyalıq zertteudiñ avtorı Haziretäli Twrsın bwl turalı mınaday Mwstafa Şoqaydıñ: «Bükil Türkistan twrğındarınıñ köñil-küyine ıqpal jasamaq bolğan osı eki wyım – «Şuroi Islamiya» men «Ğwlamalar keñesi» bir-birimen qırqısıp jattı. «Türkistan mwsılmandar keñesi» osı ekeuin jaqındastıra almay äurege tüsti.  Osı eki wyımnıñ arasındağı alauızdıq bizdiñ wlttıq täuelsizdik jolındağı küresimizdi bäseñdetip, jwmısımızdı bılıqtırdı.»-degen pikirin keltiredi de, onı arı qaray bılayşa tarqatadı: «Osılayşa Türkistandağı wlttıq memlekettilik üşin kürestegi dini sipatta bayqalğan alauızdıq qoğamdıq wyımdar men sayasi partiyalardıñ bağdarlamalıq qwjattarında naqtı körinis tauıp, odan äri tereñdey tüsti [14, 138 b.].

Jalpı jäditşildik qozğalıs turalı osı künge deyin zertteuşilerdiñ pikiri äli bir arnağa toğısqan joq. Onıñ bir-eki mısalın joğarıda keltirdik te. Biraq bir mäsele moyındaluı tiis. Ol – jäditşilerdiñ tüp negizi uahhabilikke barıp tireletinin moyındau. Biz sol kezde ğana jäditşilerdiñ tarihtağı roline, sonımen birge, qazirgi küngi elimizdegi dini-ruhani ahualğa etken ıqpalına dwrıs taldau jasap, bağalay alamız. Kezinde täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında jäditşildik qozğalısqa berilgen oñ bağa, elimizge uahhabilik ideologiyanıñ kedergisiz enuine tikeley ıqpal etti. Ökinişke oray, bwl mäsele äli ğılımi twrğıdan taldanıp, öz bağasın alğan joq. Mwnday mäsele bizde ğana qalıptasıp otırğan joq. Edil boyı mwsılmandarı da jäditşilik zardabın äli tartıp otır. Ol turalı kezinde uahhabiler qolınan qaza tapqan Tatarstan muftiiniñ orınbasarı  Valiolla YAkubov haziret tatar halqınıñ dästürli dini men salt-dästürin, mädenietin jan-tänimen qorğağan twlğa edi. Ol öziniñ dästürşildik  bağıtı men uahhabilikten keletin qauipti qanday bolatının «Islam tradicii» attı maqalasında jazğan bolatın. Ol maqalada mınaday joldar bar: «Odnako spravedelivosti radi nado otmetit', çto reformatorami dvijet svoe ponimanie problemı, voshişenie protestantizmom, reformami, hotya oni ne zadumıvayutsya, horoşi li reformı, poleznı li oni, kak sotnosyatsya s tatarskim etnosom? ...Zadaça dnya – preodolenie evrocentrizma v poznanii real'nosti, formirovanie uvajeniya k sobstvennomu narodu, ego dostijeniyam. Inaçe je etot strannıy simbioz vahhabizma i djadidizma, ob'edinivşihsya v atake na mazhab i tradiciyu mojet pobedit', no sredi obediteley, kak eto vsegda bıvaet, ostanutsya tol'ko vahhabitı. Neobhodimo trezvaya ocenka, - radi çego i dlya kogo zatena vsya eta voznya, komu eto vıgodno i çto nas jdet. Nemeckuyu intelegenciyu privlekali v faşizme patriotizm i vozmojnost' revanşa, no vmeste s nimi oni poluçili mnogo eşe çego. Takim obrazom, reformatorı pomagaya seyças vahhabitam uniçtojit' mazhab i svyazannuuyu s nim tradicionnuyu tolerantnost' tatar, ostanutsya na edine s vahhabizmom so vsey ego obskurantistkoy prelest'yu predsatvlenii: antromorfiçeskim ponimaniem Boga, ksenofobiey i neterpimost'yu. Mojet bıt', luşçe uçit'sya na çujih oşibkah i ne povtoryat' pestovaniya pust' i svoego «musul'manskogo» no vse je faşizma.» [14[11, 35 b.].].  Ol osı kürestiñ basında boldı jäne osı jolda özin qwrban etti. Ökinişke oray, bwl qatelikti biz de basımızdan ötkerip otırmız. Ğasırlar boyı zarığıp kütken täuelsizdik uahhabilerdiñ wltsızdandıru wranınıñ qwrbandığına aynaladı?- ma degen qauip kün sanap artıp keledi. Qazirgi meşitke barıp, uağız tıñdap jürgen jastardıñ 90 payızınıñ dini tanımında uahhabilik tanımğa qaray auıtqu bar. Bwl qazaqtıñ ğasırlar boyı qalıptasqan dini tanımı men sol tanım negizinde qalıptasqan mädenieti de solıp baradı degendi bildiredi.

 

Paydalanılğan ädebietter:

  1. Jolseyitova M., Rüstemov S. XVIII ğasırdıñ soñı men XIX ğasırdıñ birinşi jartısında tatar din basılarınıñ qazaqtar arasındağı qızmeti haqında/Türkologiya, №3, 2005. –B 103-107.
  2. Tebegenov T. Maral işan baba nemese Qazaqstandağı Islam ağartuşılarınıñ tarihi-mädeni negizi / «Ana gazeti», 27.01.2011.
  3. Qaljanova Ş. Qaljan ahun. Almatı: «Sanat», 2002.
  4. Sauaqas Ğılmani. Maqalalar, jiğan tergender/ Qwrastırğan: Q. Nwrqasım. –Almatı: 2006, -72 b.
  5. Mwqanov S. Han qazıq, bi toqpaq // Qazaqtıñ Ata zañdarı. –Almatı: «Jeti jarğı», 2001.
  6. Dagestan i musul'manskiy Vostok. Sostaviteli i otvetstvennıe redaktorı A.K. Alikberov, V.O. Bobrovnikov. Izdatel'skiy dom Mardjani Moskva, 2010.
  7. Ğwmar Qaraş. Zamana. – A.: Ğılım, 2000. – 236 b.
  8. Abuzar Hayri. Rol' djadidizma v razvitii musul'manskogo soobşestva v Rossii // Islam-Today.ru
  9. Materialı kruglogo stola posvyaşennoy k problemam djadidizma.
  10. Qamzabekwlı D. Jäditşildik – wlttıq ruhani serpilu negizi // Aqiqat, 2008. – № 1. – 34–41 bb.
  11. Tayırova B. Ğwmar Qaraştıñ filosofiyalıq közqarası. -Filos. ğıl. kand. dissert. –Almatı: 2007.
  12. Ataş B.M., Äljan Q.W. Ğwmar Qaraş. Ğılımi-tanımdıq basılım. 2014.
  13. Saduaqas Ğılmani. Zamanımızda bolğan ğwlamalardıñ ğwmır tarihtarı. İ tom. –Almatı: «Dayk-Press». 2013.
  14. Dulatwlı M. Mudärris äpendige jazğan hatı. «Bilim al» saytı.
  15. Twrsın H. Alaş Häm Türkistan. –Almatı: «El-şejire», 2013.
  16. YAkupov V. Islam v tradicii. Internet-sayt «Sova. Informacionno-analitiçeskiy centr», 2004.

Jandarbek Zikiriya Zamanhanwlı, Qoja Ahmet Yasaui atındağı Halıqaralıq qazaq-türik universiteti, «YAsaui» ğılımi-zertteu ortalığınıñ ağa ğılımi qızmetkeri

MATERIALDI PORTALDIÑ RWQSATINSIZ KÖŞİRİP BASUĞA BOLMAYDI

Abai.kz

13 pikir