Senbi, 23 Aqpan 2019
Talqı 1718 4 pikir 18 Şilde, 2018 sağat 12:20

Abay sopılardı nege "sınadı"?

…Sırttay qarağanda Abaydıñ sopılıq turalı tüsinigi qayşılıqtı bolıp körinedi. Ol Birinşi sözinde “Sofılıq qılıp, din bağu? Joq, ol da bolmaydı, oğan da tınıştıq kerek. Ne köñilde, ne körgen [2, 158]: küniñde bir tınıştıq joq, osı elde, osı jerde ne qılğan sofılıq?”- deydi. Al, şındığında taza sopılıq, köñil tınıştığına, baqıtqa, moral'dıq erkindikke wlasudıñ birden-bir jolı. Nağız tınıştıqtı adam taza sopılıqtan tabadı. “Otız segizinşi sözinde”: külli adam tärki dünie bolıp, hu dep tariqatqa kirse, dünie oyran bolsa kerek. Maldı kim bağadı? Dwşpandı kim toqtatadı? Kiimdi kim toqidı? Astıqtı kim egedi? Düniedegi Allanıñ pendeleri üşin jaratqan qazınaların kim izdeydi? Nığmetterdiñ iesi (sahib-un-niğma) – Täñirge şükirşiligiñ joq bolsa, ädepsizdikpenen künähar bolmaysıñ ba? Eger de bwl jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast düniede bola ma? Rast bolsa, hämmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma, häm ğadalät bola ma? Olay bolğanda, ol jwrtta ğwmır joq bolsa kerek. Ğwmır özi – haqiqat. Qay jerde ğwmır joq bolsa, onda kämälät joq” deydi.

Bwl jerdegi Abaydıñ sopılıqqa tağıp otırğan sını jaña sın emes, ol sonau tradicionalister men sopılar arasında İH ğasırdan beri kele jatqan sın. Kezinde bwl sın sopılıqtı tüsine almay, dindi tek qana forma retinde köretinder tarapınan aytılğan-dı. Degenmen, taza sopılıqtağı ahilik instituttar islam örkenietin jaudan qorğauşı, ekonomikasın nığaytuşı, qoğamın biriktiruşi, arlılıq pen imandılıqtıñ ülgisi, jalpı islamdıq dünietanımnıñ estetikalıq, moral'dıq qwndılıqtar jüyesin retteuşi bolğan jäne bola beredi de. Ras, sopılıq joldıñ tek “didar talap” etuşilerge qana arnalğandığı belgili. Onıñ adamnıñ tabiğatınan tuğan erekşelikter ekendigi de anıq. “Didar talap” ğılımı – qabilet, ınta, jiger, sonımen qatar Täñirdiñ qwtı arqılı beriletin, igeriletin sopılıq ilim. Al, Abay jalpığa birdey dep qarastırğan hikmet yağni, filosofiya da ärkimniñ ülesine tie beretin qazına emes, yağni är adamnıñ şınayı filosof (hakim) boluı da mümkin emes. Dünie, ğwmır – şınayı sopı, ğaşıqtar üşin mänsiz de, mağınasız da emes. Kerisinşe, osı dünie, ömir-adamdı kemeldilikke jetkizudiñ twğırı. Şın ğaşıqtar üşin de ğwmır haram emes, aqiqat. Jalpı şınayı sopılar Täñirdiñ jaratqan äleminen körkemdik pen äsemdikten basqa eşteñe köre almaydı. Dünie – kemeldiktiñ negizi bolsa, olar dünieniñ paydası – kemeldiktiñ alañın qalay wmıtsın. Wmıtpau üşin arnayı zikir (eske alu) ädisin är deminde qoldanu üstinde boladı. Olar dünieni Täñirdiñ Bar jäne Bir ekendiginiñ aynası retinde qabıldaydı.

Biraq, Abaydıñ osı sınına qarap, onı sopılıq dünietanımnıñ negizi men mänin bilmeydi deuge bolmaydı. Onda maqsat bar. Bwl maqsattı Abay öziniñ uaqıtı men keñistigindegi ahualdan alıp otır. Abay ğana emes, jalpı Şığıs älemi Batıstıñ tehnologiyasınan, ğılımınan artta qaludıñ bastı sebebi retinde islamnıñ ruhı bolğan sopılıq dünietanımdı körsetken bolatın. Bwğan sırtqı missioner-orientalisterdiñ de ıqpalı küşti boldı. Sopılıqtı teristeu arqılı islamdıq twtastıqtı ıdıratu maqsat etildi. Negizinen, öz qatesin köre almay, sırttan jau izdeu – Iasaui ilimine, onıñ metodologiyasına jat wstanım. Barlıq qwldırau da, damu da adamnıñ özinen tuındaydı. Iasaui üşin adamdıq sananıñ aynası – qalb, wlttıq mädeni keñistiktiñ aynası – birlik, dinniñ aynası – ğılım. Qoğam dinin fanatizmnen, qasañ dogmatizmnen ünemi qorğap otırmasa qwl bolu bılay twrsın, adam hayuan bolıp, Täñirdiñ amanatınan jwrday boladı. Abaydıñ däuirinde sopılıq jol äbden tozığı jetip, öziniñ taza ruhınan alıstap, kim köringenniñ qwralına aynalıp, din-qoğamdı ıdıratudıñ sayasatına aynalğan bolatın. Tariqattar sayasi bilik basındağı jekelegen han, swltandarğa ğana qızmet ete bastağan. Sopılıq öziniñ adamdıq, moral'dıq mwrattarınan jwrday bolğan edi. Osınday twsta Abay: “Ärbir nadannıñ bir tariqatqa kirdik dep jürgeni – biz bwzıldıq” degenimenen bir boladı. Mollalar twra twrsın, hususan bwl zamannıñ işandarına bek saq bolıñdar. Olar fitnä ğalım, bwlardan zalaldan basqa eşnärse şıqpaydı. Özderi hükim-şariğattı taza bilmeydi, köbi nadan boladı. Onan asıp, özin-özi ähil-tariqat bilip jäne bireudi jetkizbek dağuasın qıladı. Bwl is olardıñ sıbağası emes, bwlardıñ jetkizbegi mwhal, bwlar adamdı azdıruşılar, hättä dinge de zalaldı. Bwlardıñ süygeni – nadandar, söylegeni – jalğan, dälelderi – tasbığı menen şalmaları, onan basqa eşnärse joq”- deydi. Abaydıñ mwnday sopılıqtan qaşuı öte orındı. Äri qaray Abay hakimder men taza sopılardı salıstırıp, “ekeui de birinen-biri köp jıraq ketpeydi” dep tüyedi. Ekeui de Täñirdiñ “jaratqan bolmıstarına” (swnğatına) qarap tereñ oylaudı (“pikirlemektik”) aytqan. Biraq, jaratılğandarğa qarap tereñ oylau arqılı qwdaylıq tanımğa wlasu jolın tüsindirude “ekeuiniñ de söyleui, aytuı” basqaşa. “Ol hakim, ğalım asılda bir söz, biraq ğarafta (arif-dana, äulie) basqalar dür”. Abay osı arqılı filosof pen sopınıñ ayırmaşılıqtarın körsetuge tırısadı. Abay filosofiya (hikmet) men sufizmdi ğaqıl jäne naqıl ğılımdarı qatarına jatqızıp, “ekeui de özin zorğa eseptemekti (menmendikti), zalımdıqtı, adamdardıñ bir-birin aldauın (ötirikti) qalamaydı (jek köredi). Ekeui de “ğadalät, marhamat, şapağattı, raqımdı boludı bwyırdı”- dep, eki tanım arasındağı ortaq wqsastıqtardı körsetuge tırısadı. Biraq bwl äreketi de tereñ emes, qoldanğan ortaq wğımdarı deñgeyinde ğana oy tüyedi. Abay “men bilemin” degen adam emes. Qayta “bir-eki auız” arab, parsı sözin bilip, dilmarsığandardı sınaydı. Özine ärdayım sın közben qaraydı. Öz minin bilu — Abaydıñ tilimen aytqanda – estilik.

Abay “äulie”, “hakim” jäne “kemel adam” mäselesine sın közben özindik bağa beruge tırısadı. “Äulie – bwlar da payğambar jolımen oqıp, Haqqa ğaşıq bolğandar. Biraq olar aqırettik (uhraui) paydasın ğana küzetti. Ğaşıqtarı sol hälge jetti, dünieni, düniedegi tiimdi paydasın wmıttı. Bälki, hisapqa almadı”- deydi Abay. Ras, äulielik – ğaşıqtıq jolı. Maqsatı – Haq didarın köru. Mwratı – Täñirdiñ bolmısında öziniñ “menin” joyıp, erkindikke jetu. Äri qaray Abay: “Biraq, sopılardıñ bäri birdey tärki dünie emes edi” dep, payğambar zamanındağı asa bay on adam (ğaşärän mübäşäran) turalı aytadı. Onıñ oyınşa, “tärki dünielik” dünie läzzatına aldanbau üşin jasalğan özine-özi senbegendik; qauımnıñ köñilin dünieden suıtpaq üşin özin fida qılıp, halıqtıñ näpsisimen wrıs qılıp, riya, menmendik, toyımsızdıqtan suınıp ğadalät, marhamat, mahabbatqa bet bwrsın degen ümitpen bolsa kerek. Bwl jağdayda, “o da (tärki dünie) jwrtqa qılğan artıq mahabbattan hisap,”– deydi. Äri qaray sopılıq joldı: “Bwl jol bek şetin (qiın), bek näzik jol. Bwl jolda riyasız, jeñildiksiz bir qarar twrıp izdegen kisi ğana istiñ kämälätına jetpek. Bwl zamanda da nadir (sirek), bwğan ğılımnıñ da zorı siddıq, qayrattıñ da zorı, mahabbattıñ halaqna da, ua halıq ğalamğa da bek zorı tabılmaq kerek. Bwlardıñ jiılmağı – qiınnıñ qiını, bälki fitnä bolar,”- deydi. Mine, Abay öz zamanı men keñistiginiñ mädeni-dünietanımdıq keskinin, äleumettik-psihologiyalıq dertin, sayasi-qoğamdıq ahualın jetik bağamday alğan häkim adam bolatın.

Abay “Täñirdiñ jaratqan bolmıstarına qwmarlanıp, ğibrattanuşılarğa tıyu joq, bälki jaratılğandardıñ (swnğatın) sebebin biluge qwmarlıqtan “saniğ ğaşıqtıq” şığadı”, – deydi. Bwl jerde öte mañızdı mäsele bar. Şın ğaşıq sopılar Täñirdiñ Jamal (Körkemdik) sipatına ğaşıq boladı. Sondıqtan da olar özderin “Didar talappız” deydi. Al, Abay Täñirdiñ didarına ğaşıqtıqqa emes, “saniğ ğaşıqtıqqa”, yağni Täñirdiñ Jaratuşı sipatına ğaşıq boluğa, adamdı Täñirge wqsap jasampaz boluğa ündeydi. Öytkeni, Abaydıñ zamanı jasampazdıqqa, tehnologiyanı meñgeruge, bilim beru jüyesindegi jaña ädiske mwqtaj bolatın. Bwl jerde Abaydıñ “saniğ ğaşıqtıq” wğımı men iliminiñ öz qoğamı üşin de, jalpı sopılıq dünietanımnıñ tarihi damu procesin saralau twrğısınan da öte qwndı jañalıq ekendigin köruimizge boladı.

Sonımen Abaydıñ “men bir jwmbaq adammın” degenindey tılsım jan ekenine köziñiz jetedi. Ol – islam dini jolında taza imandılıqtı uağızdağan hakim. Al, jalpı türki älemi sekildi qazaq mwsılmandığınıñ erekşeligi de sopılıq dünietanım negizinde jatır. Biraq Abay tariqat jolına tüsken sopı emes, ol sopılıq dünietanımdıq oylau jüyesi arqılı öz qoğamın baqıtqa jetkizu jolın izdegen, halqına jön körsetken dana, hakim. Onıñ şäkirti Şäkärim – äri sopı, äri osı sopılıq dünietanımdıq qwndılıqtar arqılı oy tolğağan äulie. Bwl jerde eki oy iesi – dananıñ ärbir oy-tüyinderin ajıratıp taldau mäselesin maqsat etpedik. Tek olardıñ adamdıq sanağa jeteleytin, Iasauidiñ aq jolınan när alğan mwragerler ekendigin körsetumen şekteldik. Degenmen, ar tüzeytin ğılımdı tüsindiru, taldau täsilderinde özindik erekşeligi bar bwl tarihi twlğalardıñ mwrası bügingi kün twrğısınan tereñinen zerdelenui tiis. Ökinişke oray, Abaydı bügin de islam filosofiyasınıñ erekşelikterine tereñ boylay almay onı “dualist” dep tanıp, äri solay tanıtıp jürgender de bar. Abaydıñ oylau jüyesi men dünietanımın tani almay keluimizdiñ birinşi sebebi, keşegi ğılımi filosofiya men Batıstıq qalıptar arqılı şarttandırılğan tanımdıq şeñberden asa almauımızdan, ekinşi, islam filosofiyasın jete bilmeuimizden tuındap otır. Atalmış oyşıldarımızdıñ mwralarında Islam dini, filosofiyası, mädenieti men ğılımınıñ negizderi qamtılğan. Analogiyalıq twrğıdan qaraytın bolsaq, osı wlttıq twlğalarımızdıñ mwralarınan-aq, qazaq dalasındağı dini oy-sana zerdeleu, izdenis üderisinde basqa islamdıq mädeniettermen sabaqtastığın üzbegenin köremiz. Sondıqtan Iasauidey piri, Abayday häkimi, Şäkärimdey danası bar bügingi qazaq qoğamı öziniñ dini keñistigin zerttep, tanıp, üyrenu üşin aldımen solardan qalğan mwralardı igeru satısınan ötui tiis.

Iasaui salğan jol Abaydan keyingilerge de ülgi boldı. Iasaui hikmetteri naqıl, terme, qara söz retinde dästür men ädep, oylau men tanım jelisi bolıp tarihımızdıñ belesteri men ataqtı twlğalarınıñ tilinde, jüreginde, dili men qalamında miras boldı. Solardıñ biregeyi de Mäşhür Jüsip Köpeywlı. Ol öziniñ bir öleñinde äkesi Köpeydiñ din jolına salğandığın, äkesiniñ tariqat jasında bolıp, Äbilqasım işanğa qızmet etkendigin tilge tiek etedi [250, İ, 95]. Mäşhür de äkesiniñ… “Bar edi üş kitabı jazba türki, Belgili jwrtqa mağlwm dinge berki, Ekeuin şala-şarpı biluşi edi, Joq edi bireuine anıq erki” [250, İV, 207]. Jasınan din jolın tereñ meñgerudi talap etken Mäşhür Samarqan, Bwqara, Taşkent, Türkistandı şarlap, sopılıq mädeniettiñ, islamnıñ negizderin wstazdarı arqılı saralap, üyrenedi. Mäşhürdiñ tañdağan jolı da ar tüzeytin jan ğılımı bolğandıqtan Iasaui mädenietiniñ işinde ekendigin mına öleñ joldarınan-aq biluge boladı: “…Qoja Ahmet Türkistandı qılıp otan, Dünieden sonday erler ötip ketti” [250, İİ, 167]. Mäşhür Iasaui mädenietiniñ ökili bolğanımen, tariqatı – naqşbandiya. Mäşhür sopılıq jolğa tüsu üşin aldımen Iasauige ziarat etip, äri qaray, jiırma toğız jasında, Bwharağa barıp, Qoja Hamzadan däris aladı [250, İV. 187]. “… Kündiz-tüni basıma pana bolğan, Qoja-i Bahauddin kämil pirim” – dep özi bwl derekti naqtılaydı. Bwl jerdegi Bahauuddin Naqşbandi – atalğan tariqattıñ negizin salğan dana. Al naqşbandiya tariqatı da Iasaui tariqatınan şığıp, damıp, keñ taralğan. Sondıqtan Mäşhürdiñ jolı Iasaui jolı men mädenietiniñ jalğası dep aytuımızğa boladı. Mäşhür oylau jüyesi jağınan, wğımdıq keñistigi men uaqıtı twrğısınan ejelgi din oşağı Bwhara, Türkistan aymağı erekşeligin körsetetin türki sopılıq mektebiniñ ökili. Ol dästürli jol – ğaşıqtıq jolda, aldımen Allanı, payğambardı, perişteleri men kitaptı, adamdı, jürekti, näpsini jırlaytın, tanımnıñ közi retinde qalb – (köñildi) tanitın, onıñ ruhani kemeldigi men tazalığın, Allamen ündesudiñ, üylesudiñ kilti dep wqtıratın wstanımdağı Iasaui jolınıñ ökili.

Iasauidiñ “Bir ua Barım didarıñdı körer me ekem?” degen ıntızarğa, añsau men sağınışqa tolı, tilegi men jüreginiñ, ömiriniñ qalauı men mwratı Bir Alla. Mäşhürde de “Bir ua Barım” – sol qalıp, sol küyinde, saqtalıp otıradı. Mäşhür de Allasına, onıñ didarına ğaşıq jan.

Qazaq dalası üşin sopılıq mädeniettiñ sol kezdegi oşağı Sır boyı, Türkistan bolatın. Sopılıqtı tañdağan qazaqtar üşin aldımen Iasauidiñ ruhani batasın alıp, onımen swhbat qwru dästüri saqtalğan-dı. Osı dästür Mäşhürde de ayqın körinis tapqan. Ol “Hazrettiñ aq kümbezin ziyarat qıp, Qol jayıp bata alğalı pirimizden…” “Hazretke, bäri de wmıt aman barsam, Pirlerden densaulıqta fatiha alsam” [250, İV, 150-153], – deydi.

Iasaui babamız, “jalğan sopı”, “riyaker dindarlar” turalı, olardıñ ruh äleminiñ sipatın taldap jazıp ketken. Mısalı, “Faqrnama” attı risalada “Aqırzaman şayhtarı: “muridterinen däme qıladı”, “janı küpirlik pen dalalatta (adasuşılıqta (eretik))”, “ahl-i bidattı jaqsı köredi”, ahl-i sunnattı jek köredi”, ilm-i şariğatpen amal qılmaydı”, “haramğa köz tigedi”, “jamandıqtı ädet qıla twra Alla tağalanıñ rahmetinen ümit etedi”, “şayhtıqtı qor qıladı”, “muridteri de dinnen şığadı”, “özderi de “murtad” boladı”, “muridteriniñ esiginde qorlıq-zorlıq körip jüredi”, “muridterinen niyaz aladı”, “eger muridter “näzir ua niyaz” bermese “Men senen bizarmın, Qwdayda bizar dep wrısıp, baqıradı” [3, 63].

Mäşhür zamanında da sopılıq jol qarausız, ärkimniñ aylası men paydasına qızmet etetin, mänin joğalta bastağan bolatın. “Şariğat – kitap sözi, qaldı tozıp, Bäyge aldı talay ötirik, Şınnan ozıp, Qoja, molda, qajılar köp bolğan soñ, Baradı bıt-şıt qılıp jwrttı bwzıp, Dünie molda, qojalar jwrttı bwzdı, Wstasamın qojamen elde twrğan, Nege deseñ bwzıqşı köp, antwrğan, “Sır men Türkistannan kelip qaytqan, Işandardıñ isine janım qwrban” [250, 198]. Bwdan Mäşhürdiñ oyı men tanımı boyınşa, Sır boyı, Türkistan qoja-işandarı ğana bwzılmağanBwl da ärinesol däuir üşin salıstırmalı twjırım. Mektep, medrese tekke körgen Mäşhür öziniñ dini bilim alu kezeñinde “Zubdat-ul Masayil” (Mäselelerdiñ qaynar közi), “Muhammadiya”, “Muhtasar” (qısqaşa fiqh kitabı), “Sopı Allayar” (“Sabat-ul Ajizin” – Ezilgenderdiñ tiregi – Alla), “Qisas-ul Anbiya” (Payğambar hikayaları), “Hafti-yak” (Qwrannıñ jetiden bir böligi) jäne Qwran oqığandarın körsetedi. Bwl sol däuirdegi dini bilim beru jüyesindegi kitap qazınası men däristik bağdarlamaların ayqındauğa negiz bolatın derekter ekendigi dausız [250, İV, 207].

 

Dosay Kenjetay

Abai.kz

4 pikir