Särsenbi, 16 Qazan 2019
Bw ne mazaq? 4516 19 pikir 20 Tamız, 2018 sağat 12:37

Qalmaqtıñ Mwqırısın wlıqtap, qazaqtıñ Bağayın wmıtqanımız eldigimizge sın!

El şetine jau tigende jüreginde namıs otı bar är qazaq attandap atqa qonğanı tarihtan mälim. Olardıñ işinde jaujürek batırları da, erjürek batıldarı da bar edi. Är öñirdi, är auıldı, tuğan jerin jau taptamasın dep, anaları eñirep  äkelerin joqtamasın dep, qızdarın qorlap, balaların jılatıp jetim etpesin dep soyıl wstauğa jaraytın er-azamat batırlar bastağan jasaqtarğa qosıldı. Solardıñ biri de biregeyi Arqas Alatauınıñ  etegindegi  Şejin auılında düniege kelgen  Elşibek babamızdıñ ortanşı wlı Bağay batır edi.

Bizdiñ esepteuimizşe Bağay Elşibekwlı 1703 jılı düniege kelip,1733 jılı 30 jasında ömirden ötken. Ol  añızğa qwrılmağan, tarihta bolğan adam. Oğan dälel, äygili Qazıbek bek Tauasarwlınıñ «Tüp twqiyannan özime şeyin» attı kitabında jäne Abılay hannıñ aqılşısı  Bwhar jıraudıñ öleñderinde esimi birneşe jerde naqtı aytılatını. Mısalı:

Bağayım az Suannan,

At jalın tartıp mingende,

Bükil eli quanğan – deydi wlı jırau.

Bağaydıñ qayratı mol,qara küştiñ iesi bolğanın da Bwhar abızdıñ  jırlarınan  bilemiz.

Dostın jaudan ayırğan,

Tağını tañnan qayırğan.

Qasqarı wlı Moldabay,

Qara küşi mol Bağay,

Bäriñ batır, bäriñ bek,

Twrsıñ-au, ığay men sığay..,-deydi batırlardı madaqtau jırında.

Jırda aytılğanday,  batır jasınan qara küş iesi bolğanın tuğan-tuıstarınıñ estelik äñgimeleri de däleldey tüsedi.  Bozbala kezinde, inisi Şobır ekeui qalmaq batırına kezdeysoq kezdesip qaladı. Balalardı qolğa tüsirip, qwldıqqa  alıp ketpek bolıp, tizgininen alıp jetektep kele jatqanda erdiñ artına sekirip minip, jaudıñ qoldarın artına qayırıp wstağanda, inisi baylap bolğanşa tırp etkizbegen oqiğası el işinde büginge deyin añız bop aytıladı. On üş-on tört jastardağı bozbalanıñ qolınan tisqaqtı batırdıñ qanşa bwlqınsa da qwtıla almay, pwşayman halde  qaqpanğa tüskeni, Bağay balanıñ qayratınıñ qanşalıqtı ekenin bayqatsa kerek.

Joñğar şapqınşılığına qarsı soğıstıñ bel ortasında jürip kitap jazğan äygili ğwlama, batır babamız Şapıraştı Qazıbek bek Tauasar wlınıñ sol maydanda jürip jazğan atalmış kitabında Suan-Bäytügey – Elşibek- Bağay batırdıñ erlik jolı erekşe bayandalğan. Sol erlikteriniñ el esinen mäñgilik orın alğanı – qalmaqtıñ Mwqırı attı batırınıñ Tekeli oypatındağı jekpe-jekte basın alıp, jaudıñ tizesi batqan el-jwrtınıñ kegin qaytarğanı. Mwqırını jer jastandırıp kelgen Bağay:

-«Bek ağa, - dedi jılap jiberip, deydi avtor, - bükil Jetisu öñiriniñ qazaqtarın osı Mwqırı men onıñ ağayındarı qanqaqsatıp, körsetpegen qorlığı joq edi, qwdaydan aynalayın, bw dünieniñ qısastığı o düniege ketpeydi deuşi edi, Qwday qaşan ıñğayın berer eken dep jüruşi edim, säti tüsti, öşimdi aldım, - dep jas baladay jılap jiberdi»-  degen joldar bar. Jauınan kek qaytarıp Mwqırıday alıptıñ basın şapqan qaysar batırdıñ, eliniñ körgen qorlığı üşin jas baladay eñkildep jılap jibergeni oqığan adamnıñ jüregin tebirenteri anıq. Elin süygen er osınday-aq bolar!

Osı wrıs bolğan Tekeli oypatındağı jer «Mwqırı ölgen jer» dep atalıp, keyin sonda ornalasqan eldimeken küni büginge  deyin Mwqırı auılı dep, auıl janınan ağıp jatqan özen - Mwqırı özeni atalıp keledi. Al,basın bäygege tigip Mwqırını jer jastandırıp, eliniñ kegin qaytarğan  qazaqtıñ has  batırı Bağaydıñ atında eşteñe joq. Bwl ne, bizdiñ tarihqa talğamsızdığımız ba, älde batırlardıñ köptiginen olardı bügingi wrpaq eske aluğa eringeni me?

Nebäri otız üş jasında jaumen alısıp jürip jan qiğan batırdıñ ömir tarihına keler bolsaq, bireuler añız etip aytıp jürgenindey Bağaydıñ  äkesi Elşibektiñ qırıq wlı bolmağan. Nekeyti, Sarıqız atalatın eki äyelinen  altı wlı ğana bolğan, (qazaq qızdarın şejirege jazbağan ğoy). Nekeytiden Qwlşıq, Taymas degen eki wlı bar. Taymas batır bolğan adam. Al Sarıqızdan Irıs, Töleke, Bağay, Şobır attı tört wlı bolğan. Üşinşi wlı Bağaydı jasında jeñgeleri «Qara bala» atap ketkendikten, key mälimette osılay delinip jür. Büginde Irıs, Töleke, Şobırdan tarağan wrpaq barmız. Ätteñ, Bağay babamız jerin jaudan tazalaymın dep ünemi at jalında,  wrısta jürgeniniñ kesirinen üylenip, wrpaq qaldıra  almağan eken.

El azamattarı men ziyalı qauım büginge deyin qarap otıra almay  batırdıñ esimin wrpaqqa wlağattau maqsatında az da bolsa qoldarınan kelgen tirşilikterin jasap keledi. Bügingi Tekeli oypatındağı Mwqırı atalatın auıldı Bağay batırdıñ atına berudi wsınıp Taldıqorğan qalasınıñ twrğını  Baynöserov  Ğabdolla  Balabekwlı  2010 jılı  oblıstıq «Jetisu» gazetiniñ 23.09.2010. №110-111 sanına  «Bağaydı bile me eken bügingi wrpaq?»  attı jäne sol jılı  «Alatau» gazetiniñ  (26.08.2010j. №35)  sanına  «Mwqırını öltirgen Bağay batır» attı maqala jariyalağan edi. Panfilov audanınıñ halqı maqalada köterilgen mäselege birauızdan qoldau bildirgen. Jergilikti qalamgerler de merzimdi baspasözderge maqalalar, wsınıstar, öleñder jazdı.  2012 jılı osı joldardıñ avtorınıñ  «Bağay batır»  attı  tarihi dastanı jarıq kördi. Bağay ömirge kelgen bwrınğı «Jemis-jidek sovhozına»,  sol auıldağı joğarğı sanattı tarih päniniñ mwğalimi Baymolda Ahmettiñ ter töguimen «Qırıqqwdıq» degen tarihi atauı qaytarıldı.

2012 jıldıñ säuir ayında audandıq «Qazaq tili» qoğamdıq birlestigi men audandıq Sport mektebiniñ  birlesip wyımdastıruımen  Panfilov  audanında Grek-Rim küresinen jasöspirim paluandar arasında « Bağay batır Elşibekwlı» atındağı jülde üşin Halıqaralıq  turnir ötti. Bwl jarısqa elimizdiñ Astana, Almatı, Taraz, Şımkent, Oral, Semey, Öskemen, Taldıqorğan qalaları men oblısımızdıñ Köksu, Aqsu,Sarqan, tağı basqa öñirindegi grek-rim küresiniñ şeberlerimen birge Qıtay Halıq Respublikasınıñ  paluandarı da  küş sınastı. Jergilikti wrpağınıñ atsalısuımen Batırdıñ sureti bederlengen altın, kümis, qola medal'dar jasalıp, estelik retinde jeñimpazdardıñ moyındarına tağıldı.

Bwl aytılğandar, audan jwrtınıñ  namısın janıp, jas wrpağımız batırın tanıp qalsın  degenge ğana jaraytın şarualar ekeni belgili.

Bügingi Ruhani jañğıru bağdarlaması ayasında  mine osınday, kezinde erlikteri  eren bolsa da eleusiz qalğan, elim dep eñirep jürip qırşınınan qiılğan batırlarımızdıñ ruhın tiriltip, esimderin  mäñgilik este qaldırarlıq is tındıru dep tüsinemiz. Endeşe, Bağay batırğa «Mwqırı auılınıñ» atın qaytarıp, Panfilov audanı Qırıqqwdıq auılındağı mekteptiñ atın, Jarkent qalasınan köşe atın beretin kez kelgeni anıq! Bwl bügingi Täuelsiz Qazaqstan  azamattarı üşin ülken sın!

 

Islamğali Ürkimbaywlı

Qazaqstan Jazuşılar jäne

Jurnalister Odağınıñ

müşesi, Panfilov audanınıñ

Qwrmetti  azamatı

Abai.kz

19 pikir