Jwma, 20 Qırküyek 2019
Tarih 2905 16 pikir 28 Tamız, 2018 sağat 11:13

Li Bo qıtay ma, qırğız ba, qazaq pa?

Qazaq  tilinde  Elibay, bükil älemge Li Bo esimimen tanılğan, şığıstağı körşi  qıtay  eli Li Bay  nemese  «Perişte  aqın» atap  asa  qwrmetpen  däripteytin  wlı  aqınnıñ  ömiri  Türki  däuirimen, sonday-aq, türkiniñ  bir  bwtağı  qazaq wltınıñ  tarihımen  etene  tığız  baylanıstı  ekeni zerttelip  anıqtaldı. Endi  sözimiz  tüsinikti  bolu üşin  äñgimeniñ  basın  Türki däuirinen  bastayıq....

«Türki» sözi qıtay  jılnamalarında  eñ  alğaş  b.z. 542 jılınan bastap  tañbalanıp keledi. Al, «Türkiler kim boladı?» deseñiz, kişkene artqa  şeginuge  tura  keledi, yağni,  dañqtı  Twmar patşayım jaylı  añızben, Esik  qorğanınan  tabılğan  «Altın  adam» t.b. köptegen  arheologiyalıq  derekterdi  qaldırğan, bizdiñ tüp-tegimiz bolatın – Saqtar, odan  keyin  tarihta Euraziyanı  dür silkindirip Möde, Attila esimdi  qolbasşılarımen  äygili bolğan – Ğwndardıñ, beri  kele  Üysin  eliniñ  tikeley  mwragerleri.

Söytip, b.z. 552 jılı  Ortalıq  Aziya  aumağın  mekendeuşi  dululardıñ  basşısı  Ağın  şadtıñ  wlı  Bumın  köktürikterdi  bastap  jujan (avarlar)  qağanı Anağwyğa qarsı azattıq  küresin  bastaydı. Nätijesinde  jujandar  jeñilip, masqaralıqqa  şıdamağan  qağanı özin-özi  öltiredi. Bumınnan  keyin  Qara Issıq, odan  Mwqan qağan taqqa  otırısımen äkesiniñ inisi  İstemidi taq  mwrageri jariyalap, oğan jabğu lauazımın beredi, bwl uaqıttarda türki  patşalığınıñ  däuirlep  güldengen  kezeñi bolatın. Sodan, b.z. Vİ ğasırında tarih sahnasına şıqqan Türik qağanatı – Ğwndardan  keyingi  köşpendi  türki  rularınıñ basın biriktirgen ekinşi memleket edi. Mine, bizdiñ arğı  babalarımız ejelgi türkiler  qwrğan osı bir alıp  imperiya  şığısında  Qıtaymen, oñtüstiginde  Parsı jerimen, al batısında Rim imperiyasınıñ  şığıs böligi Vizantiyamen şektesip  jattı.

B.z. 603 jılı  memleket ekige, Şığıs jäne Batıs bolıp  bölingende  İstemidiñ  qaramağındağı  batıs  böligi «On  oq  eli» atalıp, qwramı  bes nuşibi,  bes dulu taypalarınan  twrdı. Endi,  atalmış osınau Wlı  qağanattıñ  biz  söz  etip  otırğan  maqalamızdağı  negizgi  özegi, aqınımız Elibayğa – (Li Bay)  qalay  qatısı bar ekenine toqtalıp  öteyik, ol  bılay bolğan  edi: Ejelgi  däuirden bergi  şığıstağı  körşimiz  Qıtayda jürip «Jır periştesi» atalğan Elibaydıñ  besinşi  atası  osınau Türik  qağanatınıñ  qwramındağı  16 hannıñ  biri  bolğan eken. Ol özi  701 jılı  Şu özeniniñ oñtüstik  jağasındağı  Suyab qalasında özi  bi, özi bay  köpestiñ  şañırağında  düniege kelip, ol bes jasqa  tolğanda ata – anası  qıtaydıñ  Sıçuan' provinciyasına qonıs audarğan. Al,  onıñ  tuğan  eldi  mekeni  turalı  «Qazaqstan» wlttıq  enciklopediyasında (8 – tom, 89 bet) Suyab qalasınıñ  ornı  Qırğızstannıñ  Toqmaq  qalasınan oñtüstik – batısqa  qaray  8 şaqırım  jerdegi Şu  özeniniñ  oñtüstik  jağasındağı köne  Aqbeşim qala jwrtı  ekeni  däleldendi -  degen, mälimetter  keltirilgen.

Endi  tarihi derekterge  kezek  berer  bolsaq, qwrılğan  sätinen  bergi  besinşi  hanı  Tun  Şegudıñ  zamanında  osı  memlekettik  birlestik  atağı  dürkirep,  şarıqtau  şegine  köterilgen  bolatın. Bwnı  sırttay  baqılap  otırğan körşi  Qıtaydıñ  sayasatkerleri  özderiniñ  üyrenşikti  ädisi  «işten  iritu  sayasatın»  iske  qosadı. Qağandı  erekşe  ıqlaspen  işke  tartıp, tay – tay jibek, türli  qımbat  sıylıqtar  men  äyeldikke  qızdarın  berip,  senimine  kirgen  soñ,  Şığıs  Türik  qağanı  Helige  aydap  saladı,  ol  az  deseñiz jalğasın  tapqan  bwl  swrqiya  sayasat  osınday  işki  qırqıstıñ  kezekti  qwrbanı  Aşina  Heluge twtqındaluına  deyin toqtalmadı. Nätijesinde, endi  bos  qalğan taqqa  Tan  memleketine  qaltqısız  berilgen  Aşina  ruınan  şıqqan  quırşaq  qağandardı  bilikke  otırğızudı  bastaydı. Olardıñ  bäri  bar  bolmısımen  qıtaylanıp  ketken  atı  türik,  zatı  qıtaylanğan   ekijüzdiler  edi. Östip,  tarihta  küñgirt  kezeñ  bastalıp  Batıs  Türik  qağanatı  Qıtaydıñ  Tañ  imperiyasınıñ  ıqpalına  tüsti. Bwl  ürdis  bizdiñ  jıl  sanauımızdan  bwrınğı  däuirden  bastalğan,  kezindegi  Huanhe  özeni  alqabındağı  köptegen  rulardı küşeyip  alıp  özine  bağındırğan  Qıtaylardıñ ata  täsili  bolatın. Mäselen, sol  zamandarda  aman  qalğanı – Monğoldardıñ  arğı  atası  Dun –hular, Tibettikterdiñ  arğı  tegi «batıstağı  cyandar»  men  Türkilerdiñ babası  Ğwndar ğana. Al,  atalmış  kezeñdegi -  «oñtüstik  tağılar»  atanğan  Sıçuan'nıñ,  YUnnan  men  Şığıs  Qıtaydıñ  orman – toğayı  men  taularındağı  birşama  rular  qwrtılıp – joyılıp, aman  qalğandarı  tegin  joğaltıp  qıtaylanıp  ketken – di.

Biraq türkilerdiñ derbestikke, azattıqqa  degen  wmtılıs  küresteri,  köterilisteri  üzdiksiz  bolıp  twrdı. Soñğı bir  bolğan  köteriliste  Üşlik  kösem  bastağan  türkeş  taypası  qıtaylardı oysırata jeñip, bilikten  ayırılğan  Batıs  Türik  qağanatınıñ  jwrtında,  yağni  b.z. 704 jılı täuelsiz  Türkeş  qağanatın  qwradı. Tap  osı    kezde  tarih  sahnasına  şıqqan  Üşlik,  Hısrau  Böri  şadtıñ  qaramağında  Bağa – tarhan  qızmetin atqaratın. Osı mezet  Şığıs  Türik  qağanı  Qapağan  tosınnan  şabuıl  jasap, oğan  tötep  bere  almağan  qıtay  biligi kezinde  joğarı  lauazım  iesi  bolğan  Hısrau Böri  şad  pen  sol  sekildi birşama äkimder  özderimen  birge  biligindegi 60 – 70 mıñ  adammen  şığısqa  üdere  köşip  qonıs  audarıp  bas  sauğalaydı. Osı  sätti  şeber  paydalanğan  Üşlik  memleket ortalığı  Suyabtı, basıp  alıp,  odan  äri  Şaş,  Turfan  men  Besbalıqtı deyingi  bwrınğı  Batıs  Türik  qağanatınıñ  barlıq  jerelerin  öz  biligine  qaratadı.  Bwndağı  bizdiñ  aytpağımız Elibaydıñ  äkesi  Alqa  bidiñ  otbasımen  birge  Vİİİ ğasırdıñ  basında şekara asıp Sıçuan'  provinciyasına  kelip  ornalasuı  osınau bir dürbeleñ kezeñdegi tarihi  oqiğamen  baylanıstı  bolar  dep şamalaymız,  oğan  dälel  Li  Bonıñ  701 jılı  düniege  kelip, bes  jasında  şekara  asuı. Osı  arada atalmış Li Bo (Elibay) turalı  zertteuimizge, orıs  tilinde  jarıq  körgen  keyingi kitaptardan  üzindi  keltire  ketudi  de  jön  körip  otırmın: «... v  pyatiletnem  vozraste  on  priehal  tuda  s  roditelyami  iz  goroda  Suyab  v  tyurkskom  kaganate na  yugo – zapadnoy  granice  Kitaya, gde  segodnya  lejit  kirgizskiy g. Tokmak  na  beregah  reki Çu»  (Li  Bo.  Peyzaj  duşi. SPb. 2005, 9 - bet).  Egerde  Qırğızstannıñ  Toqmaq  qalasında  tuılsa, bizdiñ  oy – sanamızda   «onda ol qırğız  boluı  mümkin – au?» degen  swraqtıñ  köldeneñdep  şığa  kelui  zañdı  qwbılıs. Biraq  oğan  aytar  jauabımız:  «Suyab – Qazaqstan  jerindegi irgesi  V – Vİ ğasırlarda  qalanğan  köne qala. Qala  tört  ğasır  boyı  erte  orta  ğasırdağı  üş  memlekettiñ: Batıs  Türik,  Türgeş, Qarlwq  qağandığınıñ  astanası  boldı» degen  mälimet «Ejelgi Qazaqstan» (Aruna, 2004) enciklopediyasında  naqtı  berilgen. Oğan qosa  aytarımız bwl  öñirdiñ Batıs  Türik  qağanatı  kezindegi  etnikalıq  qwramında  da  «qırğız» atauı  kezdespeydi. Oğan  tarihşı  Z. Qinayatwlınıñ  «Qırğızdar  HİV ğasırdıñ  ayağına  deyin  Abakan,  Batıs  Monğoliyadan  beri  aspağan» degen, zertteu  pikirin qosımşa  keltirer  bolsaq   «qırğız»  atauı  jaylı  swrağıñız  bwl  arada  özdiginen – aq  aynalımnan  tüsip  qaladı.

Söytip,  tağdırdıñ  täleyimen  bes  jasında  atajwrttan  qonıs  audarğan  Li  Bo (Elibay)  zerektigi  men  darındılığınıñ  arqasında  böten  eldiñ  tilin  tez  jäne jatıq  meñgerumen  birge, jazu – sızudı  da  öz  betinşe  üyinde  üyrenip, on  jasınan  bastap – aq  estigendi  eleñ  etkizetin,  äserli  de  örnekti  öleñder  jazğan. Aynalasındağılardı  tañday  qaqtırumen  qatar  esimi  köpke  mäşhür  bola  bastağan  talanttı  jas özimen  birge  öleñ  jazudıñ  özgeşe bir  örnegin (stilin) de ala  keldi. Aqınnıñ  qıtay jwrtınıñ öleñ  janrına  engizgen  jañalığı  jayında zertteuşi N.T. Fedorenkonıñ «Kitayskaya klassiçeskaya poeziya. Epoha  Tan» (M., 1956) kitabınıñ  13 – betinde «Özine deyingi  keñ  tarağan  qatarlas  sözderdi  qaytalau  ädisinen  bas  tartıp,  Li  Bo (Elibay)  tört  joldıq  jäne  jeti  buındıq  öleñ  jazu örneginde  bölekşe  şeberlikke  qol  jetkizdi»  dep  atap  körsetilgen.

«Jır  periştesiniñ» Qıtay  jwrtın  tañ  qaldırğan  tağı  bir  atap  öterlik  ereşeligi – onıñ  suırıp  salma  aqındığı  men dastandardı  jatqa  ayta bilui. Al,  öleñdi  suırıp  salıp  şığaru, hissa dastandardı  tañnan tañğa  aytu ürdisi,  tek  qazaq  aqındarına   ğana  tän  qasiet  ekendigi jäne  de  ejelden  kele  jatqan  dalalıq jır  öneriniñ  dästürli  jalğasınıñ  ayşıqtı  belgisi bolıp  tabılatını  barşamızğa  ayan.  Aqınnıñ  öleñderi  oyınıñ  wşqırlığımen,  seziminiñ  twnıqtığımen, söz  tirkesteriniñ  üylesimdiligimen  jäne  beynelik  däldigimen  oqığan  adamdı birden  elitip  tätti  qiyal  men   erekşe  äserge  böleydi. Boyı  biik  alıp  twlğalı  Elibay  aqındıq  qasietimen  qosa  öz  zamanındağı  qılıştasu  öneriniñ  asqan  şeberi  bolğan. Sodan  bolar  jauınger  türkiniñ  wrpağı  tegine  tartıp  qınındağı  semserin  eşqaşan  belinen  tastamağan  eken.

Sonday-aq,  onıñ  boyındağı  bilikke moyınsınbauşılıq, saldıq,  serilik  pen  erkindik  süygiştik, jauıngerlik  minezderdiñ  ärkez  bayqalıp  twratındığı,  onıñ  közqarasınıñ  köşpendiler  dünietanımımen  säykes  keletindigi,  teginiñ  türki, onıñ  işinde  qazaq ekendiginiñ  birden – bir  däleli  dep  aytuımızğa  tolıq  negiz  bar. Tağı bir erekşe  toqtala  ketetin  jağday: «Elibay (Li Bo) aqındı  eş  jerde  de, eş  uaqıtta  da Qıtaydıñ  öz  halqınıñ  wrpağı  dep  aytpağan  jäne  aytpaydı  da  eken» Elibay  kitabı, Almatı «QazAqparat» 2009.  5 – bet. Jäne  de «Perişte  aqınnıñ» imperator  sarayında  bolğanda  şığarğan  öleñine  köñil audarsañız:

Şın nietpen  adal  bolam  patşağa, Bar  qiındıq  jolda  üyilip  jatsa da.

Siñbe demey,  mağan  senim  arttı  ol, Bolsam – dağı  aram  şöptey  baqşada.

Audarğan:  Asqanbay  Erğoja

Minekey, aqın öz  öleñi  arqılı  sol  qoğamdağı  jeke  ömiriniñ  beynesin  tört  jol  öleñmen  jetesine  jetkize  sipattap  aytıp  twr. Aşı  şındıqtı  bizdiñ  de,  basqalardıñ  da moyındamasqa  şaramız  joq. Elibaydıñ (Li  Bo) tağı  bir  basqalardan  bölip  twratın  özgeşe  qırı – onıñ  jihankezdigi, sebebi,  Sıçuan'nan  25 jasında  saparğa  şıqqan  ol, 725 -742 jıldarı  aralığında – qazirgi  Hubey, Czyansu, Şan'si,  Şan'dun,  An'huey, Çjzczyan provinciyaları  aymağın  tügeldey  aralap  şıqqan.  El aralau  kezinde  özi  şeber  muzıkant, şeşendigimen  qosa, jaqsı  kalligraf, tamaşa  qılışker  bola bilgen  darındı  «Jır  periştesi» halıq  arasında  söz  zeregeri  bola  bilgen  aqındıq qasiettiñ daralıq  beynesi  jaylı  jaña  közqaras  pen  bwrınğıdan  özgeşe  tanım  tüsinikti  de  qalıptastıra  bildi.

Adam  janınıñ  köñil – küyin, jürektiñ  qıl  sezimin  döp  basıp  tani biletin  talanttı  aqın – ğalımdar  men  aqındardıñ, monahtar  men  şarualardıñ  t. b. bwqaranıñ  süyikti  de  qwrmetti  adamına  aynaldı.Onıñ  şığarmaşılıq  eñbekteriniñ  negizgi  tini – jahandağı  swlulıq  pen  näziktik  ataulını  jandünieñmen  sezine  biluge,  ömirge  degen  erekşe qwlşınıstı  jäne  mahabbattıñ  bal  şırın  läzzatınan  toyat  tabumen  qatar,  tabiğatpen  etene  astasıp  ğwmır  keşuge  meñzeydi. Oğan  mısal  mına  öleñi:

Tösegimniñ  basına  ay  säulesi  tüsti  de,

Marjan şaşıp  jiberdi  bükil  jerdiñ  üstine.

Qarap  edim, janımdı mwñğa  oradı  nwrı  aydıñ,

Baba  meken,  tuğan  jer eske  tüsip,  mwñaydım.

«...Nwrğa  bölegen  ay  säulesi,  bükil  jer  üstinde  şaşılğan  marjandar, twla  boyın  kernegen  tuğan elge,  jerine  degen  sağınışı  men  ädemi  mwñ!» aqın  qwdireti  ğajayıp suretti  köz  aldıñızğa  elestetedi  emes  pe!?..  Endi mına  bir  öleñge  zer  salıp,  oqıp  köriñiz:

Küy  şalqıp  salqın  sayada, Tostaqta  araq  şüpildep.

Pau, şirkin,  aspan – ayada, Soğadı  jürek  lüpildep.

Ğwn  qızı  qanday ädemi,  Külkisi – köktem  samalı.

Erni  bal, peyiş,  al  demi, Tausıldı  jigit amalı.

Tätti  wyıp, qarıñ  taladı, Barlığın  eske  saladı.

Iä,  bwnda  da  «ädemi  äuen,  jabırqaulı  janğa  şıray  berer  bal  şarap, ayday  aru  ğwn  qızı t.b.»  tabiğatpen  astasqan  tılsım  näziktik  küş  pen  işki  jandünieñde  eles  berip  tätti  sezimge  böleytin  köz  süriner  swlulıq....

Mine,  osındaylıq  tuma  talantı  üşin  körşi  şığıs  eliniñ  aqındarınıñ  öleñderi  işinde  eñ  jii  aytılatını, tipti  Koreya  men  Japoniyada  da  köptegen  ret  qayta  - qayta basılıp  el  auzınan  tüspeytini  osı  Li Bay aqınnıñ  jırları  desedi. Qıtay  jwrtı  Li  Bonı (Elibaydı)  küşti  ör  ruhı  men  şeber  suretkerligi, jalın  atqan  jastıq  jırları  jäne oy  kökjieginiñ  şeksizdigi men  erkindikke,  Otanğa  degen  süyispenşiligi  üşin äuliedey  qasterlep,  qwrmetteydi eken. Iä,  asqaq  ruhtı, wşqır  qiyaldı, şarap  pen  öleñdi  ottı  janına  arqau  etken,  Tañ  däuirinde  ğwmır  keşip  ömirge  ölerdey  ğaşıq  bolğan  ayboz  aqınınıñ  äsem  de  sırşıl  öleñderin  bügingi  qıtay  halqı  jan - tänimen  süyip, asılday  ardaqtaydı. Endi osınday  örşil  ruhtı  aqınnıñ  «Qazaq  wltına  qalay  jaqındığı  bar  eken?» degen  swraqqa  jauap  izdep  körelik. Bizdiñ  bağımızğa  oray   Elibay (Li  Bay)  aqın  dünieden  qaytqanda onıñ  şäkirtteri  abız  jırşınıñ  ru – taypasın,  arğı  ata – babalarınıñ  şejiresin   ret – retimen  jüyelep  jazıp  ketken. Al,  şejire  tarqatu  tek  bizdiñ  qazaq  wltına  ğana  tän  jağdayat ekenin bärimiz  de  jatqa  bilemiz.

Onday  bolsa  äñgimeniñ  basın  «Perişte  aqınnıñ» öz  sözine  jüginuden  bastalıq. Ol  özin «men  Dulat  babanıñ  toğızınşı  wrpağımın»  dep,  öz  auzımen  aytıp  ketkendigin  oqıp  bildik. Endi  bwğan: «Özi  701 jılı  tusa,  Dulat  babanıñ  toğızınşı  wrpağı  bolsa, ğılımi  eseppen  är  wrpaqqa  25 jıldan  bersek,  söytip  701 jıldan  225 jıldı  şegerip  tastasaq,  Dulat  babanıñ  ömir  sürgen  jıldarı  476 jıldarğa  keledi. Bwl  kisi  Bäydibek  babanıñ  nemeresi  bolğandıqtan,  Bäydibek  babanıñ  ömir  sürgen  uaqıtı  törtinşi  ğasırdıñ  ayağı,  ne  besinşi  ğasırdıñ  bası bolıp  tabıladı» (Elibay  kitabı, Almatı,  QazAqparat, 2009,  9 - bet) degen,  derekti  qosıñız. Bäydibektiñ  äkesi  Qaraşa  bi,  babası  Üysin.

Endi  Asqar  Seleubaev  ağamızdıñ  «Bäydibek  bi» kitabındağı «...Qaraşa bi  bükil  üysin  elin bilegen  iri  twlğalardıñ biri bolğan. (131 - bet),  «...Mayqı  bi  jasap ketken  eldiñ  bilik  jüyesin  zertteu, onı  jetildirip  jüzege  asıru  jolında  da  Babıralı  babasınıñ  jolın  wstandı. Bäydibek  bi bükil  Üysindi  bilegen  bi  bolğandıqtan  da  wrpağın  tärbielep  ösiruge,  el  basqaru  isterine  jastay  aralastırıp  bauluğa  asa  män berdi». (132 – bet) Almatı, «Onon»baspası, 2017j. – degen  derekteri,  Elibay  aqınğa aylanıstı  mälimetterimizdi  tolıqtırıp, şırayın  keltirip twr. Nazar audararlıq närse – Bäydibek  babanıñ  Üysin  zamanında  ömir  sürgendigi.

Mine,  şejireni  qualay  otırıp  b.z.b. İİİ – b.z. V ğasırında  ömir  sürgen  Üysin  memleketiniñ  tarihınan  biraq  şıqtıq. Tamaşa  jañalıq  jäne  de  ejelden  beri el  auzında  aytılıp büginge  jetken, kündelikti  ömirde  jii qoldanılatın  «Wlı  Jüz  Üysin» söz  tirkesin  qossaq, qazaq  «jüzderiniñ» (Wlı,  Orta,  Kişi  jüz)  şığu  tarihınıñ  tamırı  tım  tereñnen  bastau  alatının  birden  bayqaymız. Demek, Saqtar zamanında da  jüzge  bölinu  bolğan dep, joramaldauımızğa äbden  boladı... Bwl  degeniñiz, zertteuşi  -  N.A. Aristov  «jüzderge  birigu  joñğar  şapqınşılığı  kezinde  şıqqan», V.V.Bartol'd  pen  M.P.Vyatkin «...HVİ ğasırdıñ  soñında  qalıptastı», S. Amanjolov «Qazaq  eli, jeri  üş  jüzge monğoldarğa  deyingi  kezeñde – H – Hİİ ğasırlarda  bölindi»  degen  t.b. ğalımdardıñ  joramal  pikirlerin  qayta  bir  qarap  şığuğa  jeteleydi – au  oylardı  tuındatadı...

Tağı bir erekşe  män bererlik  jağday  Bäydibek  babağa  qatıstı  añız – äñgimelerdiñ  keyingi ğasırlarda  köptegen  özgeristerge  wşırağanın  birden  bayqaymız,  mısalğa, jañağı  Asqar  ağamızdıñ  kitabında  Bäydibek  babanıñ  tuğan  jılına qatıstı  biraz  säykessizdikter  orın  aladı, mäselen: «...Babıralı  balası  Qaraşa  584 jılı  tuğanın, onıñ  balası  Bäydibek  609 jılı  tuğanı  turalı  Qazıbek  bektiñ  aytıp  ketken  naqtı  derekteri  basqa  da  tarihi  oqiğalarmen  de  säykes  kelip  otıradı». – degen  mälimetterine  toqtalar  bolsaq:

1. Bwl  kezeñ  tarihta  Türik  qağanatı däuiri, yağni  «Üysin»  atauı  qoldanıstan şığıp qalğan  kez.

2. «Türik  qağanatı» atauınıñ (552 j. bastap) mıqtap  ornıqqan  kezi.

8.jpg

Äueli  deseñiz,  581 jılı  bastalğan  özara  qırqıs  pen    taqqa  talastıñ  dendegen  alasapıran zamanı  edi. Aqır  soñında  bwl äreket  603  jılı  Türik  qağanatınıñ – Batıs  jäne  Şığıs  bolıp  ekige  bölinuimen  tındı.  Al,  609 jılı  bwrınğı  «Üysin eli»,  Batıs  Türik   qağanatı  atalıp,  «On  Oq  eli» -  bolğan  kezeñ.  Bäydibek  babamızdıñ  «On  Oq  elini  bii  boldı»  nemese  odan  bergi  Türgeş,  Qarlwq,  Qarahan,  Oğız,  Qıpşaq  t.b.  däuirlerindegi  şejirelerde  el  basqarğan  degen  tarihi mälimetterdi müldem  kezdestirgen  emespin. Onıñ  balası -  Tileuberdi (Jarıqşaq) odan  Dulat  Vİİİ ğasırda  tuılsa,  arağa  birşama  jıldar  qajet,  sonda  Alban,  Suan,  Dulattardıñ  ru, taypa, el  bolıp  qalıptasuı  tarihı   H  ğasırlardan  bastala  ma ..?!  Sonda  Üysinderdiñ, bergi On Oq eliniñ  qwramında  bolğan bes  arıs el  Dulattardıñ t.b. tarihın  qayda  jasırıp  qoyamız..?!  Sol  üşin  de  sözimizdi  qorıta  kele  Bäydibek  babanıñ «Elibay.  Li Bay. Li Bo» kitabındağı (QazAqparat, Almatı, 2009) kitabındağı  osı  bir  tarihi  mälimet  boyınşa     b.z. İV nemese  V ğasırınıñ  basında  ömir  sürgendigi  jaylı  mälimetterdiñ  säykes  kelui   köñilge  qonatın  siyaqtı, ärine  bwl  is  osımen  tämäm  degen  söz  emes, äli  de  zerttey  tüsudi  qajet etetin  dünie  ekendigi  dausız. Jäne de  «Ämir  Temirdiñ  zamandası  bolğan» degen  äñgimelerdiñ  de  şındıqtan  alşaq  jatqandığın  bayqaymız, sebebi, ol  kisi  İV –ğasırlarda  ğwmır  keşse,   islam  dini   b.z.Vİİ ğasırında  Arab tübeginde  payda  boldı  emes  pe?...  t. s. s. uaqıt  säykessizdigin  öziñiz  de  bayqap  otırğan  bolarsız...? Sonday – aq, Bäydibek  baba  esiminiñ  «Üysin»,  «Wlı  Jüz» söz  tirkesterimen  qabısıp  birge  aytıluı  köz  wşında  körinegen  şıñ basındağı  şınar  ağaştı  elestetse,  mıñ  qwbılğan   oy – sanañda «Añız  tübi – aqiqat!»  sözin  eriksiz eske  tüsiredi.

Sonımen, bwl  äñgimemizdi  uaqıtşa  tejey  twrıp, negizgi  taqırıbımız  Elibay (Li Bo) aqınnıñ «Jır  periştesi» degen  ğajayıp  esimge  qalay  ie  bolğandığına  toqtalayıq. Birde  ol  öziniñ  «Şuğa barar jol  wzaq» attı  öleñin,  jası  da  ülken  önerdegi  ağası  He  Çjiçjanğa  naqışına  keltire  zor şabıtpen oqıp beredi. Bar ıntasımen tıñdap bolğan He:

– «Ğajap! Tegi meniñ jas  aqılman inim künäsi  köp  jerge jiberilgen  ajalsız  äulie  şığar?  Jäy  adam  mınaday  öleñ  jaza  almaydı.  Mümkin  siz  mına  älemge  Taybo (Şolpan) jwldızınan  kelgen  bolarsız?» dep  öziniñ  tañdanısın jasıra almay.

– «Siz  bärin  bilesiz,  bauırım  He, – dep  säl  jımiıp  külgen  Li Bo. –   Men  bwrın  jwldız  bolğanmın, meni  YAşma  imperatorı  mına  şañ – tozañdı  düniege  laqtırıp  jiberdi ğoy» degen  eken.

Osı  oqiğadan  keyin – aq,   Li  Bonı  zamandastarı  halıq  arasına  «Jır  periştesi»  atandırıp  jiberedi. Köp  wzamay  bükil  aymaqqa  Elibaydıñ  anasına,  aqın  ömirge  kelerden  bwrın  Taybo  jwldızı  ayan  bergen  eken  degen  añız  da  jel  ürlegen  jalınday  tez  taralıp  ketken  eken. Jäne  de  Li Baydıñ  qarındası  Tolğanay   da   darındı  aqın,  asqan  bişi  bolıptı. Aqınğa,  äkesi  Alqa  batırğa  jäne  qarındası  Tolğanayğa  arnalğan  müsinder  men  kesenesi  qarındasınıñ  atımen  atalatın  Çiñ – Liyan'  auılında ornalasqan.  Tek  bwl  jerde  ğana  emes, Soltüstiktegi  Tay Bay auılında, Sıçuan'dağı  «Elibay  mekeni» t.b. aqınnıñ  jürip  ötken  jerleriniñ  köpşiliginde eskertkişteri,  mwrajayı,  märmär  tastarğa  jazılğan  öleñderi, aqın  turalı wlı  twlğalar  men  memleket qayratkerleriniñ  jazğan  qoltañbaları  öte  ıjdahattılıqpen,   erekşe  qwrmetpen  saqtalınğan.

Iä,  qwrmetti  ağayın,  uaqıt  bezbenine  salsaq  şamamen  1300 jıl  bwrın  bizdiñ  qasietti  Şu  öñirinde  dünie  esigin  aşqan,  tegi  türki, Qazaqtıñ  Wlı  Jüzine jatatın  Dulat  ruınıñ  wrpağı,  däm – twzı  jat jerden  bwyırğan,  Qıtay  eliniñ  eñ  wlı  lirik  aqını, poeziyasınıñ maqtanışı  bolğan,  jırları  älem  ädebietiniñ  jauharına  aynalğan,  älemdik  arenadağı  ädebiettiñ  jarıq  jwldızı  atanğan - Elibay – Li Bay - Li Bonıñ ömir tarihı men  şığarmaşılığı  turalı  qısqaşa  maqalamız  äzirge  osımen  tämäm. Teginde «Jaqsınıñ  atı  ölmeydi,  ğalımnıñ  hatı  ölmeydi»  degen dana halqımızdıñ ğibrattı naqıl sözi osınday adamzat  danışpandarına  arnalsa  kerek....

Qali Ibrayımjanov  

Qazaqstan  Jurnalister  Odağınıñ  müşesi

Abai.kz

16 pikir