Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alaşorda 3097 7 pikir 4 Qazan, 2018 sağat 10:22

Türkiler arabtarğa eşqaşanda «qwl» bolğan emes

Birden kelisip alayıq, men «äsiredinşil» twrmaq, qazirgi künderdegi aytılıp jürgen «dästürli» (osı termin de wğımdı emes, meniñşe «tarihi qalıptasqan» nemese «Halıqtıq Islam» degen dwrıs siyaqtı) dinşil de emespin! Bwl jazbama türtki bolğan mäsele, keyde ömirde, äleumettik jelilerde keybireulerdiñ Islamğa «tas laqtırıp, qaralap» qarauı jäne eñ swmıraylığı, sondaylardıñ öleurep-özeurep ata-babadan qalğan sanamızğa siñgen mwrağa, solardıñ nanım-senimine degen oñbağandıq közqarası! Eñ soraqısı – sondaylardıñ öz qazağımızdan şığatını! Sonda bwndaylardıñ ata-anası, ata-äjesi kim bolğan jäne «solardıñ basına barıp tağzım etuge wrpaqtarınıñ jaramağanı ma?» degen qınjılıs-ökiniş-swraqtar öz-özinen tuındaydı eken. Ömirde bwdan asqan sorlılıq, satqındıq bola qoymas...

Atam qazaq «Elu jılda el jaña...» deydi, olay bolsa sol, köz aldımızda ötken osınşa mölşerdegi däuirden mısaldar keltire otırıp jäne jalpı «Şığıs» (arab, türik) turalı täptiştep jazğan birer orientalisterdiñ key eñbekterimen tanıs ekenimizdi basşılıqqa ala otırıp, öz oyımızdı bildirip körsek. Osı aytqan zertteuşilerdiñ (nanımdı jazatındarı) «şığısqa, aziattarğa t.b.» (Europalıq twrğıdan) «mwrın şüyirulik»-eurocentrizm twrğısınan qaraytını jäne olardıñ sayahat barısındağı jazbaları mwsılman äleminiñ (Osman imperiyasınıñ) tarihtağı ekinşi ret qwldırau twsına kelgeni de belgili! Sondıqtan, olardıñ jazğandarınıñ köptegen twstarı sınau-kelemej twrğısında ekeni de jäne köptegen jerleriniñ şındıqqa öte jaqın ekeni de bayqalıp twradı. Ärine, bar aytqandarına tügeldey senuge de bolmaydı, öz oyıñmen qorıtındı jasay da bilu qajet! Mısalı, meniñ bwrınıraqta bir jazğanım bar: «...YAnuşkeviç Sök Töreni öz äyelin satudı swradı dep ayıptaydı! Özderiñiz oylañızdarşı, sonda seksennen asıp ketken qart kisi, onıñ emşekte balası bar äyelin qaytpekşi?! Mine, bwl söz şındıqqa janasadı ma?.. Nemese Şorman Bi qolın salıp qazannan etti alıp şıqtı degen şe?..». Oylanu kerek şığar... sondıqtan, keyde şınımen oylanu kerek!

...Islamdı qaralauşı key «qazaq ökilderi» (deuge bolsa) türli bılapıt sözderge baradı. Al, bwnday qaralau dinimizge mülde tañsıq emes! Onı ötirikke şığaruğa wmtılğandar qatarında bizdiñ sandalbaylardan äldeqayda ğwlama - älemdik din ökilderimen qosa, pwtşıl-şamanister de, ateist, agnostikter de bolğan. Olarğa qarsı mwsılman oqımıstıları (köbine sabırmen) apologetikalıq twrğıda jauap berip keledi. Sonday «sınşılarğa» qaramastan, mwsılmandar qatarı kün sanap ösude (wmıtpasam 10 şaqtı jıl bwrın Rim Papası mwsılmandardıñ sanı hristiandarmen teñeskenin (key derekterde olay emes) aytqan edi), sondıqtan, olardıñ, dinimiz turalı jaqsı jaqtarın moyındaytın da köptegen aspektleri bar: Mwsılman älemindegi wstanuşılar ömirine Islamnıñ ömirdiñ barlıq salasında atqaratın rolin basşılıqqa aluı; Islam eñ soñğı älemdik din, sondıqtan potencialın ömirşeñdikpen joğaltpay keletini; Tügel derlik mwsılman elderi otarğa tüskenimen de, qanşama qorlıq körgenimen de, wstanuşılardıñ dinge adaldığı, täuelsizdik jolındağı azattıq küresti bastauı; Islamnıñ jalpı ğılımğa, filosofiyağa, adamzat damuına etken ülken äseri; Islam qağidalarınıñ qarapayımdılıqpen sanağa tüsiniktiligi; Islamnıñ basqa halıqtardıñ senim-sanasın saqtauına kömegi, soğan öziniñ de beyimdelui; Näsilşildiktiñ (rasizm, şovinizm) joqtığı; Mwhammedtiñ eñ soñğı payğambar ekenine degen şeksiz senim; Payğambardan bastap köptegen el basqaruşılardıñ, ğalımdardıñ dünieqoñızdıqtan adaldığı... t.s.s.

Mine, osınıñ arqasında qazirgi künde 2 mlrd-qa juıq adam özin mwsılman (90% qazaq eli de jatatın sünnitter, qalğanı şeyitter men ibaditter) sanaydı! Qanşalıqtı  qarsılıqtı informaciyalıq «soğıs», mwsılmandardı jappay qudalau, genocid, näsilşildik tömendetu orın alğanımen de olardıñ qatarı künnen-künge ösip keledi. Solardıñ qatarında älemge tanımal jañaşıl-tehnikalıq europalıq progresti ğalımdardıñ da boluı kez-kelgendi birden oylantuğa tiis! Mısalı, men öz basım Mwhammed Alidi, tek sportşı ğana emes, mıqtı filosoftar qatarına jatqızamın!

Osığan qaramastan bizdiñ key qazaq balasınıñ ata-babamızdıñ, apa-äjelerimizdiñ senimine qarsı şığatını tañ qaldıradı jäne qarsı şığıp qana qoymay auızdarınan «aq it kirip, qara it şıqqanday» «tükirikterin şaşatının» qaytersiñ! Aqımaqtıq!

Islam ğalımdarı soñğı payğambar Mwhammed (s.ğ.u.) kelgenge deyingi zamandı, adamdardıñ eñ bir bwzılğan, zina-şarapqorlıq, köpdinşil-pwtşıldıq, azğındıqtarğa wşırağan, tipten qız tusa «şaytan isi» dep özderi tiridey jerge kömgen, äyelge mwra bermegen t.s.s., «Qarañğılıq-Jahilet» zamanı desedi. Köptegen adamzatqa jat qılıq-jamandıqtardı (Ölgen mal, keybir añ-qws türlerin jeu; Alkogol'di işimdik, esirtki paydalanu; Tım jaqın adamdardıñ qanı aralasuı-insecst (qazaqta bwl wğım mwsılmandıqtan da tereñirek, jeti ata tüsinigi); Ösimqorlıq; Özin-özi öltiru; Tabiğatqa jat jınıstıq qatınas... t.s.s.) Islam toqtatqanı da anıq!

Payğambardan keyin Halifattar zamanında (Islamnıñ Altın Däuiri, VIII-XII ğ.ğ.) barlıq älemge bastau-bağıt bergen mwsılman örkenieti: arab mädenieti (ädebiet, muzıka filosofiya); Zañdılıqtardıñ ornauı; Ğılımdağı progress (medicina, astronomiya, geografiya, tarih, matematika t.b.); El-qwrlıqaralıq kommunikaciya; Ekonomika t.s.s... barınşa däuirledi. Köptegen haliftardıñ adal isi bolaşaqqa tälim bergen, şamşıraq-ülgige aynaldı, olardıñ köptegen aytqandarı äli künge aktual'dılığın joyğan joq. Alayda, X ğ. bastap, mwsılman elderiniñ damuında birinşi keri ketu däuiri bastaldı (kresşiler, köşpendiler, türik şabuıldarı äserinen dep te aytıladı).

Birkelki mwsılman dininde türli ağımdar payda bolğanın da ayta ketuimiz kerek, eñ ülken sünnittik bağıttıñ özinde de tört türli (hanafit, mälikit, şafit, hanbalit) bağıttıq-zañ mektepteri (mäzhab) qalıptastı. Bizdiñ qazaq jatatın hanafi-sünnitter basqa mäzhabtardı, biraz qarama-qayşılıqtarı bolğanımen de, joqqa şığarmaymız jäne vahhabi-hanbalittik wğımdardı, jañalıqqa, ömir ağısına ilespegendigi, ötken eski zamanğı közqarastarı üşin dwrıs sanamaymız (olardıñ da otarşılıqqa qarsılıq äserinen tuğandığı turalı da basqaşa aytuğa boladı, biraq ol jalpı qazaqqa qajet dünie emes)! Bwl, olardıñ dinniñ de, jalpı tiri organizm siyaqtı özgeristerge-damuğa-örkendeuge wmtılatının, damitının moyındağıları kelmegendiginen tuındap otır. Al, hanafitter payğambardıñ «ömir ornında twrmaydı, ğılım-bilim damidı, sondıqtan ümmetim artta qalmauı kerek...» degenin wstanadı, yağni, progreske wmtılamız!.

...Mwsılman dini, ärine, birinşi kezekte arab wltına baylanıstı. Biraq, arab degenniñ özine de qazirgi keybireuler birıñğay-kertartpalıqpen qaraytın siyaqtı! Olay emes ekenin tüsinu üşin, qazirgi uaqıtta otızğa juıq arab memleketteri (köpşiligi köp wlttı kopt, armyan, evrey, kurd t.b. birge twradı) bar ekenin jäne olardıñ işinde de assimilyaciyanıñ äserinen köptegen halıqtardıñ da arabqa aynalğanın (egipettikter, berber, tuareg, «qara» näsildi halıqtar t.b.), oğan qosa senimderine baylanıstı (türli hristiandar, maronit, druz, alavit, husit t.b.) san türli ekenin de biluimiz qajet. Arab elderinde twrğılıqtı nanım twrmaq, til de birıñğay emes, Afrika men Aziyadağı memleketterdegi elderi jergilikti dialektilerge baylanıstı, birin-biri tüsinbeydi de! Mine, solardıñ bäriniñ basın qosıp otırğan til, öte bay, sonau orta ğasırlardan beri bir ärpi özgermey jetken, qazirgi künde jalpı adamzat igiligine aynalğan, ädebi - «Qwran» tili! Arab elderiniñ täuelsizdik alğan soñğı sayasi ömirleri de sırtqı küşterdiñ äserinen san türli bolıp qalıptastı, mısalı, eki Iemendik studentterdiñ bir-birine degen jaulıq-alaközdikteriniñ de kuäsi bolğanbız...

Jalpı arab wltı turalı qısqaşa şolu jasap ötken soñ, qazirgi sınauşı qazaqtarımızdıñ keybir tüsinik-ayıptarına toqtala ketelik. Bizdiñ qazaq bir-birin «Arabqwl» dep jatadı, ärine, «qwl» degende erte zamanğı tüsinik emes, bağınıştılıq, sonıñ basım ıqpalı aytılatın bolar! Alayda, aqımaqtarım-au,  bizdiñ türki, arabqa eşqaşanda «qwl» bolıp körmegenin wmıtpañdar, olay deseñder dañqtı Beybarıs siyaqtı babalardıñ ruhın qorlağandarıñ! Oğan mısaldar da jetkilikti: Menen birde jornalşı «Qazaq qay kezden bastap Islamğa bet bwrdı, sol Altın Orda däuirin ğana aytamız ba?» dep swrap qalğanı bar, qattı oylanıp barıp, bılay ayttım: «Qazaqtıñ türki ekeni, türkiniñ otanı, bel balası ekeni dausız! Olay bolsa, Altın Ordadan da arğı, Şıñğıshan zamanında köptegen taypalardıñ mwsılman ekeni belgili jäne odan da arğı, ataqtı «Talas» şayqasında arabtardıñ, bar Wlı Dalanı jaulauğa kelgen qıtayğa qarsı türkilerden kömek swrağanı, sonıñ arqasında Wlı jeñiske jetkeni de belgili! Sondıqtan, türkilerdiñ key taypa-ruları da, ärine, onıñ işinde qazaqtar da sol kezden bastap (Vİİİ ğ. ortası) dinge moyın bwra bastadı deuimizge bolatın şığar...»; Mamlyuk memleketindegi swltandardıñ, armiyanıñ türkiler ekeni anıq; «Qasietti jerde» bolğan M. Tven, özine tän äjualıqpen bılay jazadı: «Bizge türli hristiandar Hristostıñ kreske kerilgen jeri dep 16-17 orındı körsetti! Bir-birin jek köretinderi sonşalıqtı, qwday oñdağanda olardı, türik soldattarı ajıratpasa, küzetpese bir-birin qırıp tastaytını sözsiz...»; Nerval' jazadı: «...Qajılıqtan qaytqan payğambar tuın bir süyip qaluğa, wmtılatındar köp, äsirese, qara näsildiler, eşkimge qaramay jügiredi! Qwday oñdağanda türik jandarmdarı olardı qamşımen sabap äreñ tärtip ornatadı...»; Türkiler arabtarmen aralasa bastağalı, mıñ eki jüz jıldan assa da, arabtıñ köptegen sözin, mädenietin, dinin qabıldağanımen, keybir basqa elder siyaqtı «joğarıda ayttıq) arabqa aynalıp ketken joq (oğan qarağanda key qandastarımızdıñ tilin bilmey, dinin satıp, aynaldırğan 40-50 jılda orıs, nemese basqa bop şığa kelgenine işiñ uday aşıp, küyinesiñ)..; Tüsingenderge osı aytqandarımız-aq jeter...

Älem moyındağan Äl-Farabi, Ibn Sina t.b. köptegen ataqtı türkiler bizdiñ maqtanışımız, alayda, olardıñ negizgi eñbekteri arab tilinde jazılğanın da wmıtpauımız kerek.

Bizdiñ türki-qazaq, Islamdı qabıldağanda mıñdağan jıldar boyğı qalıptasqan salt-sana, ädep-ğwrıptardıñ köbin saqtap qaldı, onı şariğatpen qatar jüretin «adat» qwqıqtarınan bayqaymız. Bwrınğı kezde babalarımızdıñ senimi, qazirgiler «täñirşildik» (bwl termindi de dwrıs sanamaymın, negizi Şoqanğa süyensek ol senimder «şamanizm» dep ataladı, sondıqtan qazağımnıñ Allanı - Täñir, Qwday, Jaratqan, Qwdiret, Jaratuşı Iem dep aytatın sinonimderine eldi şatastırmas üşin, bwnı «Tengrianşıldar» dep atasaq. Onıñ üstine qazirgi künde osı bağıttı köbine qazaqşa bilmeytin, wlt beynesinen oqşau qalğandar nasihattaytın körinedi), «kosmostıq taza din» dep adasıp jürgen, nanımda bolğanı ras. Alayda, ol adamzattıñ bir damu satısındağı aynaladağı qwbılıstı tüsinuge arnalğan primitivti közqarastarı edi. Soğan qaramastan bwl nanımdardıñ şariğatqa qarsı kelmeytin jerlerin (mısalı: jeti atağa tolmay qız alıspau; parsıdan kelgen Naurız meyramı t.s.s.) qaldıra otırıp, bizdiñ qazaqqa tän filosofiyalıq wğım, nağız «Halıqtıq Islam» qalıptastı. Al şariğatqa qarsı jerleri (mısalı: ämeñgerlikpen äkesiniñ kişi äyelderin alu; apalı-siñlilini qatar alu; otqatabınuşılardıñ anasın, qarındasın aluı;) öz-özinen ömirden alınıp tastalğan degen oydamın.

Birde grek ziyalı ökilderimen basqosuda, biri: «...Sizder, qazaqtar bizge qattı wqsaysızdar eken, bwrınğı atalarıñız da «Tengrianşıl boptı...» dedi. Men de: «...Iä, negizi Sizderdiñ bwrınğı dinderiñiz jaqsı edi ğoy, bäri de tüsinikti, haostan qazirgi ateistik «Wlken Jarılıs» teoriyasına wqsas, qwdaylar payda bolıp, Zevs äkesi Krondı jeñip, köptegen qwdaylar payda boldı. Aqırı üş bauır aspan, jer, jer astın bölisti de, adamdı jaratıp, solarmen qosılıp, jartılay qwdaylardı şığardı, sodan olar adamğa aynaldı, al qwdaylar mäñgiölmes bop qaldı. Bizdiñ orıstardıñ basın aynaldırıp, pravoslavieni tıqpaladıñızdar...» dep äzildi-şındı ayttım. Sol kezde bir wstaz ğalımı: «...Ol endi adamnıñ säbi şağı emes pe?! Adam jetiledi, damidı ğoy...» dedi! Oylanıp qaldım, qazaqtıñ adal wlı Mwstafanıñ «...Adam balalıq şağın añsaydı, sağınadı! Biraq, sol kezge oraluı mümkin emes qoy» degeni esime tüsti. Şınımen «Tengrianşıldıq» ol arğı babalarımızdıñ erte kezdegi jürip ötken jolı ğoy, endi oğan oralu mümkin be? Tipten qajeti bar ma, osını oylanayıq...

...Alaqanday ğana audan ortalığında eldi şoşıtqan bir oqiğa orın aldı! Bizden arğı «Şığıs» dinine ötip ketken jalğız wl, äkesiniñ ölimine kep ırjalañdap «ol ölgen joq, qayta tiriledi» dep qisalañdap bilemekşi de bolğan! El, basında «jındı» dep oylap, onısın tüsingende, quıp jiberipti!

...Öz basım tuıstarınıñ swrauımen «psevdohristian» bop ketken tört otbasınıñ mwşelerimen söyleskenim bar! Eñ qızığı, solardıñ ekeui auıldıq jerde twratın, bilimi az äyelder... şaptığıp, mülde söz wqpaydı! Al ekeui qalada twratın kädimgidey auqattı, oqığan otbasınan edi. Aqırı, üyden, maşinadan ayrılıp, sımpiıp qaldı! Qazir ana «şın dostarı» qaramaytın da körinedi! Ekeui de orıstildi qazaqtardan.

...Bizdiñ osı wstanğan «Halıqtıq Islam» (qazirgiler dästürli dinimiz dep jür), elimizdiñ neşe türli zwlmattardan aman qaluına, wlt-azattıq maydandarda biriguine, jalpı birtwtas wlt bolıp qalıptasuımızğa şınayı, adal, zor küşpen äser etti! Sonıñ arqasında, «ateistik socializm-kommunizm» ideyalarınıñ «qılışınan qan tamıp» twrğanınıñ özinde qazaq öz wlttıq bolmısın joyğan joq! Oğan mısal retinde, osıdan bar bolğanı elu jıl bwrın ata-ananı qarttar üyine, balanı jetimhanağa ötkizu; balanı satu t.b. swmdıqtardı körmek tügil, estimegende edik. Qazirgi künde «demokratiya, liberalizaciya, tolerantnost'» degenderdi jeleu etip kirgen «senimderdiñ» arqasında qazaq estip körmegen gey, pedarast, pedofil' degenderdi (tipti qazaqta osı pälelerdiñ ataluı da joq, tek qana «qızteke» degen bar edi! Kişkentayımızda özimizge solay dese, tüsinbesek te, jaman ekenin sezip, şat-şälekey soğısatınbız) estidik te, közben de körip jürmiz.

Mekteptegi kezimizdi eske alsaq, aqjaulıqtı apa-äjelerimiz «aynalayın» dep tolğanıp, täteylerimiz (bizder apay demeytinbiz) oramalın (modada deteron bolatın) tastamay-aq sabaq tüsindiretin! Qızdar şaşına bantik tağıp, sandarın jarqıratpaytın! Halıqta bir sıylasım bar edi! Şeşen qızdar, twmşalanbay, jeñil şarf-oramaldarın mañdayınan jelkesine qaray tartıp jüretin, olarğa eşkim de qoy demeytin! Şeşen demekşi, bar bolğanı 500 şeşen bütkil Moskanı 90-şı jıldarı, uısında wstadı. Däl sonısı wlttıq salt pen din, auızbirşiliktiñ arqası ekenin keybireulerimizdiñ wqpağanı ma?! Otarlıqtıñ kökesin 130 jıl körgen Aljirlikterden, wmıtpasam, basınan, nebäri eki mıñday adam hristian bolğan, al «el aman, jwrt tınıştağı» bizdiñ key qazaqtıñ «satqındıq» qılığın qaytpekşimiz!

Qazirgi uaqıtta jalpı Islamdı jekkörinişti etu ideologiyası boyınşa, ortadoksterdi, radikaldardı birıñğay terrorister retinde körsetedi. Ökinişke oray, bizdiñ qazaqtıñ da keybiri sonday ağımdarğa ilesken! Olarğa barınşa tosqauıl beruimiz kerektigi aytpasa da, tüsinikti bolar! Öytkeni bizdiñ dinimiz, wstanımız progresti, ğılımi modernizaciyanı qalaydı. Mısal retinde, qaytıs bolğan adamnıñ äldebir organın auru adamğa transplantaciya jasauğa barınşa qarsı bolğan «psevdohristiandıq» sektalar edi! Al bizdiñ din basılar onıñ sauap is ekenin ayttı!

Qazaq jastarı aldımen ğılımğa, bilimge wmtıluı kerek, qazaqi salt, dinimiz de soğan uağızdaydı! Ökinişke oray, keybir ağa buın ökilderi qazir türli senimdikterdi tıqpalaydı, olardıñ maqsatı ne, aldına qoyğan mindetteri bar ma, nege solay bireudiñ soyılın soğadı, nege qazağımızdıñ birligin qalamaydı?! Kez kelgen «wyım-organizaciyanıñ» maqsatı aqşa tabu, bwlardıñ da maqsatı sol ğana ma?! Tipti osılardıñ artınan 200 tipti 2 mıñ, bolmasa 20 mıñ, asıra aytsaq 200 mıñ adam ilessin delik, sonıñ özinde älemdegi ärqaysısı 2 mlrd-qa juıq mwsılman-hristian-buddistermen salıstırğanda «pilge ürgen känden» de emes, qwmırsqaday bolmay ma?! Olay bolsa, özi az ğana qazaqtı jwlmalap, bölşekteu nemenege äkelmek?! Sonı nege oylamaydı, adam bolsa, adal bolsa?! İşine sıymay bara jatsa, şağın ortada taldasın, al köpşilik aldında öz ambiciyaların toqtatıp qoyıp, ortaq wlttıq müddeni aldığa şığarmay ma! Mwsılmanşa jerlengen äke-şeşeleri, ata-äjeleri aldında künäğa batpay-aq, basına barğanda tağzım etip, qwran oqıtıp twrsa, däp sodan eşkimge ziyan kele qoymas! Solardıñ nanımın qaralamay sıylar edi ğoy, adami qasietteri bolsa...

PS: Mağan osı jazbanı jazuğa türtki bolğanı, öz wrpağımnıñ qazaqi ata salttan ketpeuin qalağanım! Bwl üşin mağan eşkim de aqşa tölemeydi! «Mwsılman, hristian, basqa bolasıñ ba... bäribir qıtaysıñ» deytin qıtay siyaqtı emes, biz qazaq az ğana wltpız, sondıqtan birtwtas el boluğa wmtıluımız kerek! Ruşıldıqqa bölingenderge, tilin, dilin joğaltqandarğa endi kelip dinin joğaltqandar kelip qosılsa, şın bitkenimiz osı emes pe...

Mwsılman filosofiyasınıñ qaynar közi - «Qwrannıñ» köptegen ayat-süreleriniñ (ärine biz audarmanı ğana bilemiz) meñzeu-teñeu-obrazdı türde aytılğanın tüsine bilgen abzal jäne keybir dini uağızşılar qatelesip jatsa, qate tüsinsek, oğan din kinäli emes...

Azken Altay Jetisulıq

Abai.kz

7 pikir