Düysenbi, 22 Şilde 2019
Bw ne mazaq? 5863 76 pikir 8 Qazan, 2018 sağat 07:03

Sergey Masaulov. Qazaqtıñ aşarşılıq turasındağı janayqayı jay ğana mif...

HH ğasırda halqımız üşin janıñdı mwzdatar jauızdıqtar az bolğan joq. Patşalıq Resey bastap, qızıl imeriya qostap qazaq halqınıñ qanına jerik boldı. Ötken ğasırda eki märte qoldan jasalğan aşarşılıq kezinde halqımızdıñ milliondap qırılğanına aqbas tarih kuä. Eñ ökiniştisi, osı zwlmattıñ Keñes ökimeti qoldan wyımdastırğan «genocid» ekenin äli eşkimge moyındata almadıq. Moynadatqandı qoyıp, täuelsizdik alğanımızğa şirek ğasırdan assa da halqımızğa jasalğan qiyanattı däleldep, tarihi bağasın beruge talpınğan da joqpız.

Eger endi qimıldamasaq halqımızdıñ teñ jartısınan astamın jalmağan zwlmat jıldar zaman öte el esinen köterilip ketui mümkin. Onda ata-baba äruaqtarınıñ qabırğañdı qayıstırar qandı şerin öz qolımızben juıp-şayğan bolamız. Mümkin arqağa ayazday batar azaptı jıldar wrpaq sanasınan öşe qoymas. Biraq wlt tağdırına qasaqana jasalğan qastandıqtı halqaralıq deñgeyde däleldey almasaq, qazaq halqın qoyşa qırğan qılmıskerler özderin aqtap alatın boladı.

Bwlay deuimizdiñ sebebi, biz söz etip otırğan Keñes ökimetiniñ zañdı mwrageri Resey elinde osı näubetti joqqa şığarğısı keletinder köbeyip keledi. Jaqında ğana sol eldiñ informaciyalıq-analitikalıq ortalığınıñ saytında 30-jıldardağı aştıqtı joqqa şığarudı maqsat etken maqala jariyalandı. Atalğan maqala avtorı Sergey Masaulov degen jazğış mas adamnıñ sözin söylep otır. Onıñ aytuınşa, halqına jasalğan qiyanattı aytıp, jazıp jürgen qazaqtıñ janayqayı jay ğana mif eken. Demek, babası jasağan jauızdıqtı balası moyındamay otır degen söz.

Osı jerde tağı bir ayta keterligi, küni keşe AQŞ senatı Ukrainadağı 1930 jıldardıñ basında Keñes biligi wyımdastırğan jappay aşarşılıq — Golodomordı genocid dep tanu turalı qarar qabıldadı. Qararda Iosif Stalin men onıñ biligi 1932-1933 jıldarı Ukrainada jappay aştıq wyımdastırıp, ukrain halqına qarsı genocid jasağanı aytıladı. Osılayşa Ukrainadağı Keñes ökimeti jasağan aşarşılıq halıqaralıq därejede «ukrain halqına qarsı jasalğan genocid» bolıp moyındaldı.

Ukrainalıq basılımdardıñ aqparatına süyensek, 1932-1933 jıldarı aştıqtıñ qwrbanı bolğan ukraindar sanı 3 million köleminde eken. Al osı jıldarı qazaq dalasınıñ 4 millionnan astam perezenti bir üzim nanğa zar bolıp, ajal apanına qwlağan körinedi. Bizge qarağanda wltjandılığı basım ukraindar täuelsizdik ala sala atqa qondı. Wzaq uaqıt jürgizgen tabandı kürestiñ arqasında Keñes ökimetiniñ ker sayasatın wltqa jasalğan genocid dep älemge moyındatıp aldı.

Al bizdiñ el bwnday jüris jasauğa asığar emes. Aşarşılıq qwrbandarın eske aluğa el biliginiñ qwlıqsızdıq tanıtıp otırğanınıñ däleli retinde aytayıq, 1992 jılı aşarşılıq qwrbandarına eskertkiş qoyıladı dep Almatı qalasında Qabanbay batır men Naurızbay batır köşeleriniñ qiılısındağı «Qarağaylı» sayabağına ülken tas ornatılğan. Eñ masqarası osı aytılğan eskertkiş arağa tura şirek ğasır salıp 2017 jılı 31 mamırda ğana qoyıldı. Wltımızdıñ 60%-dan astamın jalmağan näubet jıldardı eske salatın eskertkiş ornatuğa osınşa sarañdıq tanıtqan qazaq biligi bwl qandı oqiğanı halqaralıq deñgeyde genocid dep däleldeuge bilek sıbana kirisedi dep ümittenudiñ özi artıq.

Statistika boyınşa, 1911 jılı qazaq halqınıñ sanı 8 million bolsa, 1939 jılı 2,5 mln ğana bolğan. Demek, halıqtıñ tabiği ösimin esepke almağan künniñ özinde adam sanı 5,5 millionğa kemigen. Basta aytqanımızday bwnıñ 4 millionı 1932-33 jılığı aşarşılıq kezinde köz jwmğan. Al qalğanı birinşi düniejüzilik soğıs kezinde küştep maydanğa äketken 500 mıñ qazaq azamatı jäne 1921-22 jıldardağı aşarşılıqtıñ qwrbandarı. Tağı bir mälimet keltire keteyik, 1929 jılı qazaqtıñ qolında 40 mln mal bası bola, 1933 jılı odan qalğanı 2,15 mln ğana bolğan. Demek, Bwl qiyamet şığındar kollektivtendiru degen jeleumen qasaqana qoldan jasaldı.

Aynalası on jılğa tolmaytın uaqıt işinde halıqtıñ jarımınan astamın joyıp jibergen tağılıqtıñ tasasında qalayda bir qwpiya qılmıstıñ, jasırın sırdıñ, tarihi mindettiñ bolğanın joqqa şığaruğa şarasızbız. Bwnı bir wlttıñ tamırına balta şabu dep bağalauğa boladı. Halıqtıñ ziyalısın zındanğa saldı, aqıldısın atıp, bilimdisiniñ basın aldı. Al qarapayım halıqtıñ qolındağı malın tartıp alıp tamwq dalağa tağıday tentiretip qoya berdi. Bwnı sol kezdegi jüyeniñ qateligi nemese sayasattağı asıra silteuşilik dep aqtaudıñ eş jöni joq. Bwl jauızdıqtıñ astarında alpauıttardıñ aylası jatqanı sözsiz.

Demek, däl osı wltqa jasalğan qastandıqqa şınayı bağa beru bügingi qazaq biligi men halqınıñ borışı. Sol üşin bizde ukraindarşa wltımızğa jasalğan qiyanattı genocid dep jariyalauımız kerek. Mümkin, däl qazir AQŞ pen Batıs Reseydiñ janaşırı bolıp otırğan Qazaqstannıñ soyılın soğa qoymas. AQŞ senatınıñ Ukrainadağı aşarşılıqtı «ukrain halqına qarsı jasalğan genocid» dep moyındauınıñ bastı sebebi Mäskeudiñ mısın basu ekeni tağı bar. Biraq, biz üşin birinşi qadam aldımen özimiz bwl näubetti wltqa qarsı jasalğan genocid dep tanuımız kerek.

Quanış Qappas

Abai.kz

76 pikir