Särsenbi, 17 Şilde 2019
Ädebiet 1621 2 pikir 30 Qazan, 2018 sağat 10:13

Şeteldegi qazaq ädebietiniñ tüp törkini men qara şañırağı

Şeteldegi qazaq ädebietiniñ tüp törkini men qara şañırağı – qazaq ädebieti desekte, salıstırmalı aytqanda olardıñ özara sabaqtastığı da bar.

Ejelgi türki jeriniñ bir bölegi bolğan Altay, Tarbağatay, İle taularınıñ bayrayın jaylağan qazaqtar ädebieti bir-birimen tamırlasıp, tağdırlasıp jattı.

Sonıñ işinde külli qazaq ädebietine ortaq belgili twlğalar da şoqtıqtı körindi. Aytalıq, qazan töñkerisiniñ jäne keñestik wjımdastıru kezeñderiniñ aldı-artında qıtay asqan J.Şayhıslam, Ä.Naymanbaywlı, A. Apaşbaywlı, t.b. aqındar men Şınjañ topırağında ösip öngen  T.Böjekwlı, Ş.Kömekwlı, A.Ülimjiwlı, K.Maralbaywlı, T.Joldıwlı, A.Tatanaywlı, N.Mıñjani, Q. Şabdanwlı, R.Äpşewlı, Q.Qozıbaev, M.Razdanwlı, t.b. aqın-jazuşılar bastağan ädebi qauım qıtay elindegi qazaq ädebietiniñ ortaq twlğalarına aynaldı.

Şınjañ qazaqtarınıñ qilı tağdırı saldarınan aumalı-tökpeli kezeñderde şetel asqan qazaqtar da az bolmadı. Biz jalpı qazaqtar ömirindegi quğın-sürgindi söz etkende keñestik sayasattıñ qwrbandarın köbirek tilge tiek etemiz. Şın mäninde Şınjañ qazaqtarınıñ basında da qıtaylıq quğın-sürginder öte köp boldı. Büginde dünieniñ tükpir-tükpirine şaşılıp, älemniñ qırıq neşe eline şaşılğan qazaqtardıñ, eñ keminde otız bes elindegi qazaqtar arğı jağı qıtay elinen qaşıp barğandar sanaladı.

Qıtaydıñ Şınjañ jağdayınan alğanda, qazaqtardıñ şetelge auuın birneşe kezeñdermen körsetuge boladı.

Birinşi kezeñ – Çiñ patşalığı (1864-1912) däuiri.

Bügingi Moñğoliya qazaqtarınıñ 60 payızı osı jıldar işinde qıtaydıñ Altay aymağı öñirinen Moñğoliya jağına asqandar esepteledi. Bazarqwl Köbeş batır Aytbaywlı, şeruşi Aqtay, Boztay Köbegenwldarı, Qojamjar (Öjeke) töre, qaraqas Tileudi bi bastağan köş, tarihqa «Böke auğan» degen atpen qalğan Böke batır Jırğalañwlınıñ Altaydan auğan jıldarı osı kezeñde boldı. Altaydan auıp Ürimjige jaqın öñirge barıp, odan arı Tibetke deyin bostı. Tibette qıtay quğınşıları ölgen Bökeniñ basın kesip alıp, tozğan eldi Şınjañğa qaray qayta aydap kelgende, işinara auıldar tağı da Moñğoliya astı.

Osı däuirdiñ körkem ädebiettegi beynesin Şınjañdıq jazuşı Şämis Qwmarwlı «Böke batır» romanında beyneledi.

Moñğoliya jerinde tuındağan 1911 jılğı özgerister, «Jalama aydağan», «Örikti köl» oqiğaları da osı däuirdiñ soñğı jıldarınan bastau aldı.

Aqıt Ülimjiwlınıñ Qobda jerine barıp, wstazdıq jäne poştalıq qızmetter atqarıp, alğaşqı ret qajığa baruı, «Qajıbayandı» jazuı osı jıldarğa tura keledi.

Ekinşi kezeñ – YAñ Zıñşin (1912-1928), Jin Şurın (1928-1933) däuiri.

Bwl däuirde qıtaydağı patşalıqtıñ qwlap, jaña ükimettik biliktiñ ornauı,  qazan töñkerisi, birinşi düniejüzilik soğıs, keñes qızıl ükimetiniñ ornauı, Moñğoliya jerine T.Rısqwlov bastağan ekinşi internacionaldıñ kelui, «Jantaylaqtıñ basınıñ alınuı», «Zuqa batırdıñ basınıñ alınuı», «Älip şabılğan» t.b. san türli oqiğalar tuındap jattı.

Şınjañdıq jazuşı Batırhan Qwsbeginniñ «Zuqa batır» romanı sol däuir suretterine qwrıldı.

Joğarıda aytqan Böke batırdıñ wlı Rabay bastağan köş, jäntekey auıldarı, sarbas, molqı, şeruşi, t.b. rudı qamtığan qazaq köşteri ilgerindi-keyindi Altay öñirinen Qobda jerine ötti. Moñğoliyadağı qazaqtardıñ 20 payızı osı kezdegi köşip barğandar sanaladı.

Üşinşi kezeñ – Şıñ Şısay (1933-1944) däuiri.

Qazaqtıñ qandı balaq soğıstarınıñ köbi osı kezeñde tudı. «Barköl eliniñ Gansu-Çiñhayğa auuı», «Altaydağı Ospan töñkerisi», «Qazaqtardıñ Gimalay asıp Ündistan-Päkistanğa ötui», Moñğoliya jerindegi «Kenjebek aydağan», t.b. san türli oqiğalar orın alıp, bügingi Türkiya-Europa qazaqtarınıñ qalıptasuınıñ alğaşqı legi osı kezde payda boldı. Bwl köştiñ kuägeri retinde Halifa Altay «Atajwrttan Anadolığa deyin» (Ankara,1981j), «Estelikterim» Stambul, 1980 jıl; Almatı, 2002 jıl),, «Altaydan auğan el» (Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı. 2000j) kitaptarın jazdı.

Törtinşi kezeñ – Şığıs Türkistan (1944-1949) jäne jaña QHR qwrılğan  jaña (1949) däuiri.

«Şığıs Türkistan Respublikasınıñ qwrıluı», «Ospan men Çoybalsannıñ kezdesui», «Sauan audanınıñ äkimi Qalibektiñ köşui», «Qwsayın, Soltanşärip täyjilerdiñ köşi», «Ospan, Jänimhandardıñ atılıp, Jänimhanwlı Dälelhandardıñ şetke qaşuı», t.b. köptegen oqiğalar osı kezeñde tuındadı.

Şınjañdıq jazuşı Şäyswltan Qızırwlınıñ «Dabıl», «Bwlañ dünie», «Qayqaya şapqan Qaraker», «Qayrılar ma eken qayran el» romandarı sol 1938-1950 jıldardağı oqiğalardı qamtıdı.

Joğarıda atalğan qazaq köşiniñ qayratkerleriniñ bastauında Gimalaydı ekinşi retki asqan köş aldıñğı köştiñ izimen Ündistan-Päkistanğa jetip, eki köş sonda qosılıp 1953-1954 jıldarı Türkiyağa jetti.

Bwl köş haqındağı ädebietterden – Hasan Oraltay, «Elim- aylap ötken ömir», (Almatı, Ğılım, 1997j), ««Elim-aylap ötken ömirden» soñ» (Tükiya Izmir, 2006j); Hızırbek Ğayretolla, «Altaydağı qandı künder», (Stambwl.,1977j), Dälelhan Janaltay «Qilı zaman qiın künder» (Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı. 2000j). Nwrğojay batırdıñ estelikteri – «Azattıqtıñ öşpes ruhı» (Almatı: Sardar, Qwrast: Äbdiuaqap Qara. 2008 jıl), Qwlanbay qajı Näzir «Qilı jıldar şejiresi» (Almatı, 2011 jıl), «Qalibek Hakim turalı estelikter», (qwrast: Ä.İliyaswlı, Almatı, «Bilim», 2009j), Äbdiuaqap Qara «Qazaqtardıñ Türkiyağa köşi» (Qojan Uäzir aqsaqaldıñ auızşa derekteri, Almatı-2016 «Orhon» Baspa üyi), t.b. şığarmalar ömirge keldi.

Biz joğırıdağı jılnamalar men oqiğalarğa baylanıstıra otırıp, şeteldegi qazaq ädebietiniñ tamırlas boluınıñ tarihi negizderin körsettik.

Endi sol tamırlastıqtıñ, ortaqtıqtıñ mısaldarına ayalday keteyik.

Qıtaydağı qazaqtardıñ ädebieti men moñğoliyadağı qazaqtardıñ ädebietin zerttep, zerdelegende olardan köptegen ortaq twlğalardı tauıp alamız.

Moñğoliya qazaqtarınıñ ädebietiniñ qalıptasuı söz bolğanda onıñ basında Aqıt Ülimjiwlı twradı.

Aqıttıñ  «Jihanşa», «Ahiretbayan», «Säypilmülik - Jamal» dastandarınıñ Qazan baspasında basılğan alğaşqı nwsqalaroınıñ köşirmeleri, «Abaq kerey şejiresi», «Er Jänibek», «Altay» siyaqtı tolğau öleñderi Moñğoliya qazaqtarı arasında qoljazba türinde keñinen tarağan. A.Ülimjiwlı  bastağan 30-dan astam halıq aqındarınıñ şığarmaları jinastırılıp, zerttelip, el igiligine aynalğan. Olardıñ işinde Şınjañ qazaq ädebietiniñ ökilderinen  Tölebay Böjekwlı(1858-1924), Meşel Qojekewlı(1858-1928), Otarbay aqın(1882-1953), t.b.lar kezdesedi.

1955 jılı Moñğoliyada qazaq qalamgerleri üyirmesi ornap, 1957 jılı jılına 4 mezgil jarıq köretin «Jaña talap« al'manağı (qazirgi «Şwğıla«) şığa bastadı. Osı twstağı Keñes Odağı men Şınjañ jağınnıñ qarım-qatınastarı negizinde qıtay qazaqtarı men Moñğoliya qazaqtarı arasında da barıs-kelister men azdağan köşi-qon orın aldı.

Keyingi jıldarı Şınjañda jarıq körgen rulıq şejireli eñbekterde Moñğoliya qazaq ädebietiniñ ökilderi sanalatatın – A.Babiwlı (1897-1973), Q.Mwqamadiwlı – (1923-1964), A.Jwmajanwlı, D.Dikeywlı, I.Baybatırwlı, Ş.Qatşanwlı,  D.Qalaubaywlı, J.Bayıt, I.Jäbenwlı, Q.Käp, M.Egeuhan, A.Qauiya, İ.YAki, J.Käkey, Ş.Zuqay, R.Şınay, İ.Keñes, Q.Toylıbay, Q.Bodauhan, O.Soldathan, J.Quanğan, M.Zülkafil, B.Mwrat, Ä.Däulethan, R.Zwrğanbaywlı sekildi qalamgerler esimi kezdesedi.

Moñğoliyadağı qazaq qalamgerleriniñ körnekti şığarmalarınan Eleusiz Mwqamadiwlınıñ «Qobda qoynauında», Şabdarbay Qatşanwlı «Jıraqta qalğan jıldar», Mağauiya Swltaniyawlı «Wrpaq tağdırı», İsläm Qabışwlı «Wrpağıñ üzilmesin», Jamliha Şalwlı «Ülken üy», Qauiya Arısbaywlı «Jiekte», Seyithan Äbilqasımwlı «Qara boran», Swltan Täuekeywlı «Mwnar taular», «Aqır Jänibek» romandarı da Şınjañ jağına är türli joldarmen jetip twrdı. Sonıñ işinde Islam Qabışwlınıñ «Kereyler kerueni» kitabı zertteu eñbekterindegi ädebietter tizimine kirse, Swltan Täuekeywlınıñ «Mwnar taular», «Aqır Jänibek» romandarı qıtay qazaqtarınıñ töte jazuında basılıp taratıldı.

1976 jılı şeteldegi qazaqtarmen mädeni baylanıs ornatu maqsatında Qazaqstandağı «Otan» qoğamınıñ janınan şıqqan «Bizdiñ Otan», keyinnen «Şalqar» gazeti de şetel qazaqtarınıñ bir-birimen baylanıstıratın köpirge aynaldı.

Qazaqstan Respublikası täuelsizdik alğannan keyin älemniñ är şalğayınan jetken qandastar atajwrtta bas qosıp, bir-birimen swhbattas, mäjilistes bolatın boldı. Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı töñireginde ötken is-şaralar olardıñ basın qosıp qana qalmay, ädebi-mädeni baylanıstarına da jol aştı.

Aytalıq, osı joldardıñ avtorı kuä bolğanday, 2000-2008 jıldarı Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı janınan qwrılğan «Atajwrt» baspa ortalığınan – D.Janaltaydıñ «Qilı zaman, qiın künder», H.Altaydıñ «Altaydan auğan el», S.Janbolatovtıñ «Eljau künbi», B.Qwsbeginniñ «Zuqa batır», J.Sämitwlınıñ «Qıtaydağı qazaqtar», T.Joldıwlınıñ tañdamalıları, Qajığwmar Şabdanwlınıñ «Qılmıs», «Pana», Su Bihaydıñ «Qazaq mädenieti», O.Aytanwlınıñ «Tırnalar»,  A.Ülimjiwlınıñ «Jihanşah», S.Äbilqasımwlınıñ «Quğın», J.Şäkenwlınıñ «Qıtaydağı qazaqtar», Z.Qinayatwlınıñ «Moñğoliyadağı qazaqtar» (II kitap), M.Razdanwlınıñ «Altaydıñ Aqiıqtarı», A.Tatanaywlınıñ «El qorğanı –  Abılay», J.Sämitwlınıñ «Atameken», Q.Jwmahanwlı «Qwstar qaytıp baradı»  kitaptarı ilgerindi-keyindi jarıq kördi.

Qazaqstan Jazuşılar odağı basqarmasınıñ säykesuimen T.Joldıwlı, A.Tatanaywlı, A.Ülimjiwlı sındı twlğalar men atajwrtqa oralğan T.Rıskeldiev, S.Äbilqasımwlı, J.Sämitwlı, O.Egeubay, J.Mamanwlı, Z.Sänik, R.Tökeeva, t.b. aqın-jazuşılardıñ mereytoy jäne basqa da is-şaraları da saltanattı türde atap ötildi.

M.Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutınıñ «Mädeni mwra» bağdarlaması boyınşa «Şeteldegi qazaq ädebi mwrasın» jinau, toptau, şığaru isteri de sätti qadamdar jasadı.

Bwdan basqa da alıs-jaqın şetel qazaq ädebieti töñireginde Q.Jwmajanovtıñ «Qaraqalpaq aymağındağı qazaq ädebieti: (HİH ğasırdıñ ekinşi jartısı men HH ğasırdıñ birinşi jartısı arasındağı aqın-jırşılar mwrası), Zwfar Seyitjanovtıñ «Şıñjañ qazaq ädebieti», «Aqıt aqın», Islam Jemeneydiñ «Taraz – parsı aqındarınıñ jır şumaqtarında», «Iran qazaqtarı: tınıs-tirşiligi, salt-dästüri», «Iran jäne iran qazaqtarı», Düken Mäsimhanwlınıñ «Söz jelken», «Sarap», «Qazaq jäne qıtay ädebietteri: wlttıq dästür men jañaşıldıq», «Euraziyalıq örkeniet: ejelgi türki jäne qıtay halıqtarınıñ ruhani qarım-qatınası», Jädi Şäkenwlınıñ «Jalğızdıñ üni», «Qıtaydağı qazaqtar», Qayırbek Kemeñgerdiñ «Ombıda oqığan qazaqtar», «Oljabay Nwralıwlı», Erbolat Äbikenwlınıñ «Şeteldegi qazaq ädebiettanuı», Ö.Əlimgereevtiñ «Edil jaylağan qazaqtar», Q.Baytanasovanıñ «Emigraciyalıq ädebiet: jahandanu üderisi men körkemdik sabaqtastıq», Diqan Qamzabekwlı qwrastıruımen jarıq körgen «Ombınıñ Alaş däpteri: Öleñ-jırlar», Twrsın Jwrtbay jetekşiligimen dayındalğan «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı» köp tomdığı t.b. eñbekteri şeteldegi qazaqtardıñ ruhani twtastığı men özara ädebi sabaqtastığı haqında mağlwmattar beredi.

Osılardıñ işinde Z.Seytjanwlı «Qıtay qazaqtarı ädebietiniñ tuıp, damu joldarı» taqırıbında doktorlıq dissertaciya qorğadı. M.Şıñdalieva «Şeşendik pen aqındıqtıñ dästürli baylanısı (Ombı qazaqtarınıñ ädebi mwrası HYİİİ-HH ğ.ğ.)»), D.Mäsimhanwlı «Qıtay qazaqtarı poeziyasındağı wlt-azattıq ideya (HH ğasırdıñ 20-50 jıldarı)» (1999), E.Käpqızı «Moñğoliya qazaqtarınıñ proza janrı: qalıptasuı jäne damuı», J.Şekenwlı «Moñğoldıñ qwpiya şejiresi: fol'klorlıq, ädebi negizderi», E.Arıqqaraqızı «Moñğoliya qazaqtarınıñ poeziyası jäne Käkey Jañjwñwlınıñ şığarmaşılığı», S.Isqaqwlı «Tañjarıq Joldıwlı jäne onıñ aqındıq ortasın zertteudiñ özektiligi» (2008), Däuletkerey Käpwlı Aqıt şığarmaşlığı taqırıptarında kandidattıq dissertaciyalar jazdı.

Şeteldegi qazaq ädebieti tağdır-talayına qaray özge topıraqta örken jayıp bürlese de, öziniñ jemisin atajwrtına – qazaq eline wsındı. Tamırlastıq tağdırdıñ bas qostıruımen atameken ädebieti bolıp, alıp diñdi bäyterekke aynaldı. Tüp tamırınıñ bir ekenin tağı bir märte däleldedi.

Jädi Şäkenwlı,

Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ jäne

Euraziya jazuşılar odağınıñ müşesi.

Halıqaralıq Şıñğıshan akademiyasınıñ akademigi.

Abai.kz

2 pikir