Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 2241 6 pikir 31 Qazan, 2018 sağat 10:46

Kon'yak qosılğan kofe häm qoğam dertiniñ diagnozı

Nege T.Äsemqwlov onıñ şığarmalarına  «qazaq ädebietindegi gotikalıq prozanıñ bası» degen bağa berdi? Tildi paydalanuda minimalizmdi wstanıp, bir nemese jartı paraqpen-aq äñgimesin tüyindey salatın jazuşı kim?

Iä, ol – Madina Omarova. Onıñ şığarmalarınıñ erekşeligi – sözdiñ az, söylemniñ qısqa qwrılıp, oğan ülken mağına üsteuinde. Onı oqımaysıñ, oylanasıñ. Madina äñgimelerine jay ğana köz jügirtip ötseñiz, mülde tüsinbeysiz. Är detal' adam psihologiyasınıñ damu deñgeyin, köñil köziniñ kökjiegin sırttay sınap twrğanday äser qaldıradı.

Madina öz keyipkerlerin ayamaydı, kerisinşe onıñ tragediyasınan astar izdeydi. Sondıqtan oğan «sadist jazuşı» dep bergen bağanıñ dwrıstığına da ünsiz qosılğanday bolasıñ.

Olay bolsa, jazuşınıñ öz äñgimelerin söyleteyik. Mısalğa, qazaq ädebietinde qalıptasıp qalğan qız beynesiniñ teñeuleri Madinanıñ «Güljamalınıñ» mañına eş juıqtamaydı.

«...Ol aduındı adımdap, dauıs şıqqan jaqqa bettedi. Jası on törtke tolmağan odan mektepte özinen eki-üş jas ülken wldar da jasqanatın. Tüsiniksiz minezinen be, älde kesken tomarday kesek jaratılısınan ba eşqaşan jaqın qwrbısı da bolğan emes. Şındap kelgende ol qızdardı wnatpaydı». Bwl – Güljamal. Esik aldınan özine arsalañday, mäz bola şıqqan Aqtösti bir teuip, siñilisi Mayranıñ dausı şıqqan jaqqa jürgen ol kişkentay qızdıñ esikti aşa almay  jılağanına ızası keledi.

« – Sağan aytıldı ğoy därethanağa kirme, işine tüsip ketesiñ dep? Nege kirdiñ? Auzıñdı jap!

– Men işine tüspeymi-in!

– Sen be? Tüskende qalay tüsesiñ!

– Tüspeymi-in!

– Mine, mına tesikke tüsip ketesiñ. Aldımen bılay ayağıñ kiredi. Sodan keyin beliñ.

Basın oñay tıqtı. Sodan keyin bılş etken jağımsız dıbıs. Mayranıñ älsiz qwmıqqan üni estildi». Üstinen auır jük tüskendey jeñildegen ol üyge kirip, teledidardı qosadı. Bwl – biz qabılday almaytın boyjetip qalğan qız ben qatigez äpkeniñ beynesi. Bwnı jay ğana oqıp şıqsañız, ärine, tüsinbeysiz. Biraq bwl – qazirgi bir-birine degen ayauşılıq sezimi tömendep, qatqıldanıp bara jatqan adamdar men jasöspirimderdiñ jiıntıq obrazı.

Jazuşınıñ äleumettik mäsele men tektik ierarhiyasın tereñinen qozğaytın şığarmasınıñ biri – «Kon'yak qosılğan kofe». Bwl p'esada qazirgi otbası instituında kezdesetin köp mäseleniñ beti aşıladı. Auqattı otbasıdan şıqqan, ata-anasınıñ janında şalqıp ösken bilimdi jigit Batır men äkesi qaytıs bolğan, jeñil jüriske salınğan ananıñ qolında tarşılıq körgen, oqımağan qız Şämen otau qwradı. Eñ bastısı, jigit onıñ ötkenine köz jwma qaraydı. Biraq, bar mäsele sol jerde bolatın. Kişkentay kezinde anasınıñ köp köñildesiniñ birinen zorlıq körgen qızdıñ psihologiyası säl bwzılğanın ol añğarmay qaladı. P'esanıñ şielenisui Şämenniñ Batır ekeuiniñ kişkentay qızı Äygerimdi auılğa aparıp tastağanınan bastaladı. Jwmıstan kele sala qızın izdegen Batırğa ol:

« – Bayqaysıñ ba, Äygerimdi balasın izdegen äke siyaqtı emes, naqsüyerin joğaltqan bozbalaşa alaswrıp izdeysiñ. Sen auruğa şaldıqqansıñ!» – deydi. Sonday-aq, Şämen kişkentay qızınıñ quırşaqqa wyattı qılıqtar jasap, onıñ «äkem körsetti» dep aytqanın, körşiniñ qızı Qwndızdıñ joğalıp ketuin küyeuinen köredi. Äygerimge de äkesi zorlıq jasap jür dep oylaydı. Siz osı syujetterden keyin Batırdı pedofil dep oylap qalasız. Sonan soñ ekeui aşılıp söylese bastaydı. Batır äke-şeşesi bwğan eşteñeden tarşılıq jasamasa da, olardıñ mahabbatın sezinbey öskenin aytadı. Al Şämende mülde basqaşa. Ol anasınıñ köñildesterin jatqa biledi. Tipti anası ekeui otırıp, olardı külip eske aladı. Eñ bastısı, öte las bolsa da, ana men bala arasında materialdıq emes, ruhani baylanıs bar. Soğan Batır qızığa qaraydı. P'esa soñında Şämen küyeuine kofe äkelip beredi de, onı jwlqılap swray bastaydı.

– Men sağan kofege u qatıp berdim. Qazir ölesiñ. Ketip bara jatıp şındıqtı aytşı, men qatelesken joqpın ğoy, iä?

– Qatelestiñ. Sen qatelestiñ, Şämen!

– Joq, qatelesken joqpın.

P'esa osılay bitedi. Bwl da bizdiñ mentalitetke, ädebiet älemine jat oqiğalar. Al tereñinen qarap körsek.

Birinşiden, tek jäne gen mäselesi. Şämenniñ kişkentay kezinde körgen zorlıqtarı onıñ psihologiyasın bwzğan. Sol sebepti ol küyeui qızına sonday jauızdıq jasap jür dep oylaydı. YAğni, avtor «Eñ bastısı – süyu. Onıñ  bwrınğı ömiri mağan mañızdı emes» degen tüsinikke qarsı şığıp, adamnıñ ötkeni men erteñi bir-birinen bölip qarastıruğa bolmaytın dünie ekenin auır mısaldarmen däleldep şığadı.

Ekinşiden, teledidardıñ bala sanasına äseri. Oğan Batırdıñ «Sen küni boyı televizordan erkek pen qatın arasındağı mahabbattı köresiñ. Ol da qarap jüredi ğoy. Bala bolğan soñ sanasına siñe bergen şığar». Mine, bwl da qazirgi qoğamdağı bir ülken problemanıñ şeti. Avtor onı üş-aq söylemmen jetkizip twr.

Üşinşiden, ata-ana men bala arasındağı baylanıs. Bwğan tağı Batırdıñ sözi mısal bola aladı. «Şämen, men sağan qızığamın. Ana jolı auılğa barğanda sender anañnıñ köñildesterin esteriñe tüsirip, olardı sanap, işek-sileleriñ qatıp jattıñdar. Köre almay, qızğanıştan twnşıqtım. Dalağa şığıp ketip, jılap aldım». Oylap qarasañ, bwl – qızıqpaq bılay twrsın, oylaudıñ özi jiirkenişti dünie. Al Batırdı qızıqtırğan köñildester hikayası emes, ana men bala arasındağı jaqın qarım-qatınas. Äke-şeşesi bar, ülgili otbasıdan şıqsa da, Batır olardan jaqındıqtı, ata-ana mahabbatın dwrıs sezine alğan joq. Onı jılatqan sol jağday. Avtor osı jiirkenişti oqiğalar arqılı da qoğamnıñ dertti twsın döp basadı. Qazirgi jwmısbastılıq kesirinen balasına jöndep köñil böle almaytın ata-analardı aşıq şeneydi.

Kelesi – «Ana ğwmır» möltek romanı. Mwndağı bas keyipker qız da qazaq romandarındağı qızdar beynesine anti twlğa. Äjesi men äkesi qaytıs bolğannan keyin internat körip, asırap alam degen adamdardıñ qolınan ötip barıp anasınıñ qasına kelgen ol öz anasın jek köredi.

«Tuğan şeşem menimen köşege şıqqanda «bölek, arğı betpen jürşi» dep ötinetin. Qatar jüruge wyalatın. Sebebi men ol kisiniñ sözimen aytqanda «jwrtqa jwğımı joq, süykimsiz swmıray» edim». Bwl da ana men bala arasındağı tepe-teñdiktiñ joqtığı, öte salqın qarım-qatınas. Anasınan sezine almağan mahabbattı ol qaytıs bolğan äjesin sağınumen toltıradı. Jan-jağınan izdeydi. Söytip ayağı auır bop qalıp, twrmısqa şığadı. Jükti kelinşek Gülziraşqa enesi şarap qwyıp beredi.

« – Eş ziyanı bolmaydı. İşip jiber.

Qolımdağı staqandı qağıp saldım.

– Mälädessss!

Sodan keyin enesi ekinşi staqandı balasına sozdı.

– Mä, işe ğoy».

Mine, bwl da keybir otbası instituttarında kezdesetin bwzılğan sistema. Romanda maskünemdikten azğan janwya, bir-birin süymey qosılğan jwptar arasındağı tüsinispeuşilikter qozğaladı. Auır mısaldarmen. Mwnıñ da arğı wşı kelip otbasındağı bala tärbiesine kelip tireledi. Avtor ata-ana mahabbatın sezinbey, tärbie körmey ösudiñ kesiri özge şañıraqtıñ da şayqaluına aparıp soğatının meñzeydi. Qoğam dertiniñ bir diagnozı retinde ruhani älsizdikti körsetedi.

Kelesi – «Mahabbat turalı» äñgimesi. Mwnda bir wjımda jwmıs jasaytın balası bar kelinşek Gülim men odan jası kişi jigit Azamattıñ «mahabbatı» söz boladı. Özderinşe eşkimge bayqatpay köñil qosıp jürgen ekeudiñ äreketteriniñ aşı twsı Gülimniñ balası Abılay arqılı aşıladı. Tünde qağılğan qoñırauğa jügirip ketken anasın, kelesi bölmege kirip ketkenderdiñ dıbısın estimeuge tırısqan bala eki qwlağın sausağımen bitep aladı. Körpesin bürkenip jatıp alğan ol aua jetpey qinaladı. Eşteñe estimeuge tırısadı.

«Mama, – dep oyladı ol, – mama, endi ne isteymin?» Mine bwl da, qazirgi qoğam dertiniñ tağı bir türi. Öz «mahabbatın» oylaymın dep, balasınıñ janına ruhani daq tüsirgen «ana» beynesi. Jäne de wjımdıq ömirdegi «köñildester» körinisi.

«Tolğaq». Belin tas qıp tañıp, jüktiligin üy işine osı kezge deyin bildirtpey kelgen qız jaylı aytıladı mwnda. Jan därmenin közine körsetip, tänin sırqıratqan tolğaq jas qızdı dalağa alıp şığadı. Avtor onıñ küyzelisin bılay suretteydi.

«Ol payda bolğannan bastap bwl düniege qajetsizdigin tüysinip, biraq tabiğattıñ esersoq mazağımen öz ıqtiyarınan tıs künnen-künge ösip, jetilip otırğan beybaqtıñ qarsılığın endi sezdi». Al iştegi säbidiñ häli mülde ayanıştı.

«Qorektendirip, amalsız denesinen orın bergen ana boyındağı özine degen jiirkenişti, uıttı ızğardı sezinip, sodan när alıp damığan tittey jüregi, qızıl şaqa jwdırığı tüyilip, bar küşimen qarsılasadı. İñgälap jaratqanğa jalbarınadı. Aqırı säbi tilegi qabıl boldı». Tañerteñ baqşa işinde sereyip qatıp qalğan qızın äkesi tauıp aladı.

Bwl – säbiin qalamaytın ana men tabiğattıñ zañdılığımen ğana ıqtiyarsız payda bolğan bala tağdırınıñ eñ auır körinisi. Qoğamda köp kezdesetin osı bir jağdaydı avtor qos keyipkerdiñ jan tolğanısı men auır qinalısı arqılı aşıp, oqırmanğa oy tastağısı keledi.

Madina Omarova osı kezge deyin jattandı bop qalğan tüsinik pen qatıp qalğan stereotipterdi bwzıp-jarıp şığadı. Öz oyın keyipker tilimen aşıq äri erkin söyletedi. Qoğamdağı jiirkenişti jayttardı sırtınan ğana sılap-sipamay, işki yadrosına bir-aq ötedi de, onıñ diagnozın qoyudı oqırmannıñ özine qaldıradı.

Men avtordıñ eki kitabınıñ işindegi eñ tüytkildi degen, eñ auır degen şığarmalarına osılayşa taldau jasap kördim. Al siz Madinanı oqıp pa ediñiz? Siz qoyğan diagnoz qanday?

Äsem Qwlmanova

Abai.kz

6 pikir