Seysenbi, 19 Naurız 2019
Alaşorda 4921 4 pikir 6 Qaraşa, 2018 sağat 11:40

Qazir oylasañ janıñ türşigedi...

Kelmeske ketken kommunistik partiyanıñ opasız ideologtarı bwdan 32 jıl bwrın, 1986 jıldıñ jeltoqsanında  özderinen qaymıqpay, soñğı sätterge şeyin ol ekijüzdilerden ädildikti kütken perişte köñil möldir jastardıñ sol kezeñdegi wzaq jıldar boyında wlttıñ qasaqana şeşimin tappağan ekonomikalıq, äleumettik, ruhani mäselelerin köterip, mwnıñ barlığına ot twtatqanday bolğan soñğı qorlığı – respublika basşılığına aydaladan «qañğıp kelgen şüregeydi» äkeluine qarsı ayazdı künderde alañğa atoylap şıqqan erligin «işkiş, naşaqor, t.b.» bılapıt sözdermen jala japqanı eşqaşan wmıtılmay, sanamızda künde jañğırıp twradı.

Mineki endi, marqwm Sağat Äşimbaev sındı twlğalı azamattardıñ septigimen Jaratuşı qoldap, osı künge aman jetken, qazirgi uaqıtta jahandıq jeli arqasında barşa adamzatqa tarap otırğan Jeltoqsan köterilisiniñ sirek kadrlerine tağı bir qarayıqşı - netken tazalıq, netken şınayılıq, appaq qarday aq tilekterin jariyalap, tipti änmen jetkizip kele jatqan körkem jastar, albırt, alma bet, süykimdi, ıntımaqtı jap-jas qızdar, jigitter. Olardıñ kiim kiisteri, kelbetteri öte wqıptı, taza, ädepti, yağni qırğınğa wşırauğa emes, özderiniñ osınday ör ruhın paş etuge merekege, toyğa kele jatqanday. Öytkeni öz biligi öz halqınıñ qanın tökpeytindigine kämil senimde boldı ğoy.

Bir sät tarihqa üñilsek, tura osı beyne, osığan egizdey wqsas körinis pen sezimdi Wlı Mwhtar Äuezovtıñ mäñgilik tuındısı 86-dan twp-tura jetpis jıl bwrın 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisin jırlağan «Qilı zaman» povesinen kezdestiruimiz tañ qaldırmay qoymaydı:

«Şañqay tüs kezinde Ayttöbeniñ aynalası jıbır qaqqan qara börikke siresip tolıp, qalıñ jınıs qarağayday boldı. It twmsığı batpaytın, samsağan sarı qol, tüyilgen jalpaq qara bwlttay bolıp, kök dalanı qaptay basıp, järmeñkege qarap bet qoydı...

Salmaqpen basqan qara topır şabuılsız, ayğay-dırdusız kele jatsa da, en dalanı  qaptap alğan köptigimen tüyilgen qas, twtasqan aşu, jwmılğan qarsılıq pişini siyaqtandı. Järmeñke jaylau sırın, qara börik türin, qorqınıştı aydının jaña ğana anıqtap tanığanday...

Jan-jaqtan kelip jatqan jas ataulınıñ bärinde de osınday köteriñki jelik, şeksiz wzaq külki, oyın-sauıq künindey erekşe qızu bar edi. Jaylaularınan şıqannan beri äldeneşe jerde jarısıp, audarısıp, birin-biri quıp sabasıp, köptigimen birligine örkeştengendey...

Özgelerden göri şirağıraq, bilim şalımı artıq, qazaq babın köp bağıp,  bayqap körgen tergeuşi päterinen suret tartatın apparatın alğızıp, Aqjelke keñsesiniñ aldına qara şwğa jauıp, dayındap qoydı.

İşki esebinde bilmegen qazaq zeñbirek pe, älde ne der. Bilgenderi – aldıñğı qatardağıları suretimdi basıp alıp qoyıp, artınan qudalar dep jasqanar degen esebi bar edi...».

Oqırmanğa odan keyingisi mälim. Mwzday qarulanğan patşa äskeri zañdı talaptarın aytuğa qarusız şıqqan beybit halıqtı pulemetterdiñ oğınıñ astına alğan.

Jeltoqsan köterilisi kezinde keñestik qwqıq qorğau organdarı tap osı patşalıq kezdegi ädisti, tek qana bwrınğıdan ayırmaşılığı - äbden jetilgen tehnikalardı paydalana otırıp, alañğa şıqqan jastar men studentterdi sırtınan suretke, beynekameralarğa tüsirip alıp, artınan jappay jazalau kezinde dälel retinde jantalasa paydalanğanı esimizde.

Jetpis jıldan soñ 1986 jılğı 17 jeltoqsanda osı joldardıñ avtorı bwrınğı Taldıqorğan oblısınıñ Panfilov qalasınıñ janına ornalasqan şekaralıq  äskeri polkte borışın ötep jürgen. Sol küni «Dabıl!» belgisimen tik köterilip, komandovanieniñ  bwyrığımen “lica kazahskoy nacional'nostidan» basqa qalıñ äsker, qarulanıp BTR-larmen Almatığa äketiluge üş sötke qatañ dayındıqta twrdı. Bwl äskeri polktar şekaralıq Panfilov audanında ornalasqandıqtan, asa qauipti jağdaylar tuındamasa, ornınan qozğauğa bolmaytın, yağni Keñes Odağınıñ şekarasın jalañaş qaldırumen birdey jağday sanalatın. Qazir oylasañ janıñ türşigedi. Almatınıñ özindegi ondağan iri äskeri bölimderdi aytpağanda, Panfilovqa deyin Qapşağayda, Sarıözekte, Taldıqorğanda bütindey diviziyalar twrdı. Demek, Qıtaymen şekaranıñ taq tübinde  qalqan retinde twrğan  şağın polkqa deyin Almatığa äkelmekşi bolğanına qarağanda, joldağı diviziyalardıñ barlığı, keminde 50-60 mıñ äsker, Almatınıñ astañ-kesteñin şığaruğa dayar twrdı degen söz.  Qazir keybireuler qayta-qayta añsap jürgen keñestik imperiyanıñ qazaq halqına «qamqorlığınıñ» siqı osınday edi. Tağı bir qırınan qarağanda, qarusız jastardan osınşama üreylengen keñestik bilik qazaqtardıñ qaharmandıq minezin jaqsı bilip, sodan qattı şoşınğanı da aqiqat.

Iä, Jeltoqsan - öz elinde, öz jerinde ömir sürip otırğan wlttıñ wzaq uaqıt özgeniñ basınuına şıdamınıñ şegine jetken soñğı atılğan janartau säti edi. Tuğan tilinen, salt-dästürinen küştep ajıratıluğa tayap, özgelermen terezesi teñ layıqtı ömir sürudiñ joldarı nebir qitwrqılıqpen ädeyi jabılğan jwrttıñ jol körsetuşi ziyalı qauımınıñ özi baspanasız beyşara küy keşetin. Til degende tağı eske tüsedi, jasıratını joq, alañğa şıqqan qalıñ eldiñ basım böligi qazaq tilinde söyleytin, jörgeginen qazaq änimen ösken, auıldan şıqqan, wlttıq sezimderi seldiremegen student jäne jwmısşı jastar bolatın. «Qilı zamandağı» tarihi şındıqtan Jeltoqsannıñ eñ bastı, eñ qwdıretti erekşeligi – alañda qız balalardıñ er azamattarmen iıqtas, bir sapta, tipti keybir sätterde jigitterdiñ aldında jürui edi. Biri köñildi, biri tastüyin qabağın tüygen qaysar qarındastarımız ben äpkelerimiz janındağı jigitterdiñ boyına qaytpas, qaymıqpas ruh bergendigi kämil. Olardıñ sayasi örleu biiginiñ ayqın däleli edi bwl. Bizdiñ wlı jwrtımızdıñ mäñgilik jasımas jasmpazdığınıñ birden bir rämizi de osı körinis, sol oqiğa, osınau ürdis bolıp qala bermek. Sol kezde şırıldap aytılğan til turalı şındıq küni büginge şeyin şeşimin tappauı oylandıradı.

Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ bügingi qazaq qoğamınıñ bolmısı men kelbetin köregendikpen saralay otırıp, keleşekke enuiniñ küretamırlı jayttarın ayqın anıqtağan manifest deñgeyindegi bağdarlamalıq qwjat - «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalasında: «Külli jer jüzi bizdiñ köz aldımızda özgerude. Älemde bağıtı äli bwlıñğır, jaña tarihi kezeñ bastaldı. Kün sanap özgerip jatqan dübirli düniede sana-sezimimiz ben dünietanımımızğa äbden siñip qalğan taptaurın qağidalardan arıl­masaq, köş basındağı eldermen terezemizdi teñep, iıq tüyistiru mümkin emes. Özgeru üşin özimizdi mıqtap qolğa alıp, zaman ağımına ikemdelu arqılı jaña däuirdiñ jağımdı jaqtarın boyğa siñiruimiz kerek», - dep tayğa tañba basqanday jol körsetip otırğanın barşa qazaqstandıqtar kemel qanağatpen qabıldap, keleli isterdi jappay qolğa alıp jatqanı ayan.

Solayında, M.Mağauin ağamızşa aytqanday, «şılpara ıdırağan» kelmeske ketken keñestik kezeñniñ zwlmat ideologiyasınıñ qandıqol tiregi kommunister men onıñ jandayşabı, bükil älem boyınşa Qazaqstanda ğana 100 jıldığı saltanatpen toylanğan komsomol oğan jwmsağan milliondarına osı bayanımızdıñ basında aytılğan zwlımdıqtarı üşin qazaq halqınan 100 märte keşirim swrap, Jeltoqsanda komsomol-soldattar qwrsağınan tepken bolaşaq ana – qızdardıñ ömirge kelmey qalğan 100, bälkim 100 mıñ näreseteniñ öteui dep 100 jetim balağa, 100 jesir anağa, qarttar üyindegi 100 keyuanağa qayırımdılıq körsetse, 100 qazaq mektebine qajetin äperse, säl de bolsa, tüsinistikpen qabıldauğa bolar edi...

Mwhtar Käribay  

Abai.kz 

4 pikir