Beysenbi, 13 Jeltoqsan 2018
46 - söz 1225 11 pikir 13 Qaraşa, 2018 sağat 12:15

"Men sovet ükimeti jürgizgen til sayasatınıñ qwrbanımın"

Keşe qazaqşa üyrengisi keletinderdiñ otırısı boldı. Ärtürli äñgime aytıldı. Biraq sonıñ işinde bireui erekşe boldı.
Mosqal tartqan bir äyel ornınan twrdı. Äreñ-äreñ söylep, äñgimesin bastadı.

- Men sovet ükimeti jürgizgen til sayasatınıñ qwrbanımın dep esepteymin özimdi. Özim osı Aqmola oblısınıñ adamımın. Mal baqqan qazaqtıñ qızımın. 1973 jılı qazaq mektepterin japtı. Sol jılı men birinşi sınıpqa baruım kerek edi.
Äke-şeşem meni internatqa jiberuge mäjbür boldı. Üyden şıqpağan büldirşin edim, aydaladağı internatqa barıp tüstim. Ol atı internat bolğanımen, negizi barıp twrğan abaqtı edi. Tamağı tamaq emes, kiimi de naşar, işi suıq. On bala barıp edik, onımız da adam bolıp kettik. Sol kezde qalay ölip qalmağanımızğa tañğalamın.
Bizge barğan boyda qazaqşa söyleuge tiım saldı. Qazaqşa söyleseñ bwrışqa twrğızıp qoyadı. Birinşi sabaqta söylep qoysañ, besinşi sabaqqa deyin solay twruıñ kerek. Eki ayday mülde söylemey, auzımızdı jauıp jürdik. Sodan keyin mäjbürley bastadı. Därethanağa şığu üşin orısşa swranbasañ jibermeymiz, orısşa rwqsat swramasañ qayta kirgizbeymiz dedi. Men bala bolsam da, bwtıma jiberip qoysam külki bolatınımdı tüsinip, mojno vıyti degen sözdi üyrenip aldım. Solay sırtqa swranamın, biraq qaytıp kelgen soñ mojno sest' degen sözdi ayta almaymın. S, t degen siyaqtı äripter qatar kelgen soñ, ol qazaqqa aytu qiın söz ğoy. Men ğana emes, birneşe bala ayta almaydı. Däretke şıqqan soñ, qayta otıra almay, taqtanıñ janında qatar-qatar tizilip jartı kün twramız.

Mwğalimniñ temir tayağı boldı. Sonımen wratın. Qwlağımızdan qattı-qattı bwrağanda qan ağıp ketetin. Biraq üyge barğanda äke-şeşemizge aytpaymız. Aytsañdar miliciyağa aytıp, sottatıp jiberemiz dep qorqıtıp qoyğan. Miliciya degen bar ekenin sol kezde bildik.

Sodan ne kerek, eki jıl solay oqıdıq. Keyin äke-şeşem meniñ qinalıp jürgenimdi tüsinip, mektebi bar jaqqa köşip ketti.

Adamnıñ bala kezinde körgen qiındığı keyingi ömirine de äser ete me deymin...

Basqa mektepke barğan soñ orıs tili men ädebietine den qoyıp, tipti jaqsı körip kettim. Söytip mektepti bitirgen soñ, orıs tili men ädebieti degen mamandıqqa tüstim. Öte jaqsı oqıdım.

Keyin sovet odağı ıdırağan soñ, qazaqşa mwğalimder jetispey jattı da, meni qazaq sınıbına bastauış mwğalimi etip aldı. Bwl kezde men qazaq tilin wmıtıp ülgergen edim. Joq, söyley alamın, ärine. Biraq jetkilikti deñgeyde emes. Söytip, endi qazaq tilin üyrene bastadım.

Qazaqşa bilmeytin jigitke twrmısqa şıqtım. Üyde tek orısşa söylesemiz. Söytip jürgende qızdı boldım. Ol auru bolıp tudı da, eki jarım aydan soñ şetinep ketti. Jılay beremin, jaman oylar mazalay beredi. Sonıñ bäri äser etedi eken ğoy, onı ol kezde qaydan bileyik. Tağı bir qız tudım. Ol segiz jasına deyin auırıp, ol da qayttı. Keyin tağı bir wl, bir qız tudım. Olar aman-sau, şükir.

Wldı birinşi sınıpta orıs sınıbına bergenbiz. Bir küni küyeuim toydan qızıp keldi. Köñil küyi joq. Ne boldı dep aqırındap swradım. Söytsem bılay deydi: "Men özim orıspın ba, qazaqpın ba? Orıspın deyin desem, türim wqsamaydı, sondıqtan mağan eşkim senbeydi. Qazaqpın deyin desem, qazaqşa söyley almaymın. Men kimmin özi?". Osılay dep qattı qinaldı. Sodan keyin, erteñ balam da otız jetige kelgende men siyaqtı kinalmasın dedi de, ertesine wldı qazaq sınıbına auıstırıp jiberdi.

Uaqıt öte berdi. Otbasımızda tek orısşa söylep jürdik. Bir küni Dimaş Qwdaybergen Qıtayğa barıp än saldı. Sonda "Däydidäu" änin şırqadı. Sol än mağan qattı wnadı. "Qozğaysıñ qatıp qalğan iştiñ dertin" deytin jeri esimnen ketpey qoydı. Iñıldap ayta beremin. Odan keyin bir küni sol sahnada twrıp Dimaş qazaqşa söylegen kezde işimde bir jarılıs bolğanday boldı. Qazaq tili eşqayda jaramaytın til dep oylauşı edim. Söytsem şet elde de söylep, jwrttı tıñdatuğa boladı eken. Sol künnen bastap qazaqşamdı qayta qolğa aldım. Men qazaq ekenmin ğoy, qazaqşa söyleu kerek ekenmin ğoy dep, birjola kiristim. Keyin Oğız Doğannıñ sözderi de qattı äser etti. Adam degen tilinen ajırap eşqayda kete almaydı eken. Tilinen ajırağan adam alısqa barmaydı. Sonı tüsindim.

P.S: Bwdan özge de biraz jaqsı äñgime aytıldı. Biraq erekşe este qalğanı osı boldı.

Arman Älmenbettiñ facebook paraqşasınan
Abai.kz
11 pikir