Jeksenbi, 16 Jeltoqsan 2018
Tarih 669 3 pikir 14 Qaraşa, 2018 sağat 13:21

Qarqabat-Künay kielim

2018 jıldıñ 25 qırküyeginde  «Abay.kz» portalında jarıq körgen jurnalist-qalamger Bolat Jämkenovtiñ «Qarqabat ana» maqalasına öz pikirimdi bildirmekpin. Söz basın Anamız Qarqabat (Künay) turalı B.Jämkenovtiñ jazğanı jäne basqa jazbalardağı jazılımdar men el auzındağı «Qarqabat» esimine toqtalayın. Qazaqtıñ söz qorında bir wğımdı bildiretin «qarqabat» degen söz de, wğım da joq. Qarqabat degen adam atı ekenin erekşe bildiretin atau, sol däuirde ömir sürgender arasında tek bizdiñ Anamızda ğana bar dese de boladı (keyingi qoyılğan attar bolmasa).

«Harhabbat» sözi arabşa eki türli wğım beretin, eki arab sözinen alınğan qwrama söz. Arab tilinde Har رك — ıstıq, Qar رخ — suıq, Har رق — mırza degen wğımdı beredi.

Al, Habbat (habbat, qabbat) söziniñ arab tilinde üş mağınası bar.

Birinşi, Habbat ةبح — dän, ekinşi Qabbat ةبق — jağa, üşinşi Habbat ةبه — jılı (şuaq) jeldiñ soğuın bildiredi.

Osı taldau boyınşa Har+habbat, Qar+- qabbat, Har+habbat sözderin bir-birine qosqanda:

1.Istıq dän (ركةبح(
2.Suıq jağa (ةبحةبق(
3.Mırza jel (jılı) (رقةبه (degen sözder tizbegi payda boladı. YAğni, ärqaysı öz aldına belgili bir tüsinigi bar oydı twjırımdaytın sözder.

Endi, osı üş sözdiñ işinde adamnıñ esimine ıñğaylısı qaysısı?

1.Istıq dän degen wğım adam atınan göri dändi-daqıldan pisirilgen tağamğa layıqtı.
2.Suıq jağa sözi salqındıqtı bildiretin bolğandıqtan qatqan sulı özen, köl jağasın, yağni, qatqan mwzdıñ anıqtamasına köp jaqın.
3.Mırza jel (jılı) degen sözdiñ wğımında adamğa esim retinde qoyuğa tän köp wğım jatır. Mısalı, «mırza» sözin alsaq, ol qamqorşıldıq, meyirimdilik, janaşırlıq, izettilik jäne basqa igilikter tizimimen tikeley baylanıstı. Al, «jılı jeldi» alsaq, adam janına jwmsaq bir süyispenşilik, ıstıq sezimdi, jaybaraqat rahattı, läzzattı sezindiredi. Osı orayda, qazaqtıñ töl sözinde kezdesetin qız balağa qoyılatın «Samal» esimi Harhabbat sözine tikeley balama boları sözsiz. Endigi aytayın degenim, Anamız Harhabbattıñ negizgi atı Künay da arabşa qosımşa qoyılğan HarHabbat atımen wğımdıq oyı wqsas «kün men ay» degen sözden qwralğandıqtan, jılılıq pen meyirimdilikti jetkizip ündesip twr. Künay anamızdıñ qosımşa atı «nege arab tilinen alınğan?», «onı qalay qoyğan?» degen oqırmandar kökireginde osı maqalanı oqıp otırğanda tuındaytın swraqqa azdap bolsa da tüsinik bereyin.

Osı maqalağa sebepker bolıp otırğan Bökeñniñ maqalasında mınanday jır joldarı dälelge keltiriledi :

«…Keñ dalada birliktiñ otın kösep,
İrgeli el bolıptı Qarakesek,
Solardı er jetkizgen Qarqabattı,
Baq darığan kieli ana desed.
Qazaqqa twraq bolğan Arqa jeri,
En jaylap ösip-öngen qalıñ eli.
Qasietti Şadiyar Äli eken,
Qarqabat anamızdıñ arğı tegi…».

Endeşe, osı jır joldarın oqi otırıp, tağı sol Bökeñniñ maqalasında keltirilgen dälelder işindegi Şortanbay jıraudıñ jırında aytılatın söz mänine köñil bölsek, bilgimiz kelgen swrağımızdıñ aldı aşıları sözsiz… Şortekeñdi biz jaqtıñ (Qarağandı obl.Aqtoğay audanı) sonau eluinşi-alpısınşı jıldarı ömir sürgen, özim közin körip, äñgimesin talay estip kökiregime tüygen aqsaqaldar Şortanbay äulieniñ mına jırın aytıp otıratın:

«…Sır qızın Meyramsopı alğan eken,
Jeñgesi ertip kelip salğan eken.
Jau şauıp, eki arada el bülinip,
Qayta almay osı Arqada qalğan eken.
Emşekte jeñgesiniñ bar balası,
Üş adam kelgen edi aynalası.
Bireui Arıstanbab twqımınan,
Birge ösken bay qızınıñ jan joldası…».

Olay bolsa, Künay anamızdıñ arabşa qosımşa Harqabbat atın aluı ömir-twrmıs salttar zañdılığı ekenin körsetedi. Öytkeni, Mwhammed payğambardıñ tikeley elşisi tört jüz (dini añız boyınşa) jıl ömir sürip, Qoja Ahmet YAssauige payğambarımızdıñ amanatın qiyanatsız jetkizip tapsırğan, wstazı bolğan Arıstanbabtıñ twqımı bwl atqa, yağni, arab wğımındağı «Harhabbat» atına sözsiz layıq ekeni körinip twr.

Osı arada oqırmandardıñ nazarına tağı bir sala ketetin mäsele, negizi bwrınğı jazıp ketkender men qazirgi aytuşılar jäne zertteuşiler bizdiñ anamız Harhabbattı «küñ» dep aytuları negizsiz jäne oğaş qate. Bwl arada zerteuşiler men jazuşılar jäne äñgimeleuşiler öz taraptarınan mına erekşelikterge köñil bölmey, biriniñ sözin biri qaytalağan. Harhabbat – dini esim jäne Arıstanbabtıñ twqımı ekenine, Harhabbattıñ Nwrfiya anamızdıñ jan joldası bolğanına jäne Meyramsopınıñ «küñ» qızdı almaytındığına babamızdıñ sol kezdegi qoğamdağı ıqpaldıq ornı säykes kelmeytinine jäne Harhabbattı Meyramsopığa Nwrfiya anamızdıñ özi qosqandığına müldem nazar audarmağan. Öytkeni, Meyramsopınıñ «küñ» qızdı almaytını Haqnazar hannıñ äskerbası, aqılşısı äm batır sardarı bolğanı Meyramsopı jöninde Qaztuğan jıraudıñ tolğaularınan belgili: «…Bes sopı ağayındı Meyram şeşen, Arğınnıñ taypasına bolğan kösem. Körkine köz toymaytın swlu edi, Özi batır, qartaysa da nwrlı äsem».

Osı aradağı Meyramnıñ jalpı Arğın taypasına kösem bolğandığına köñil bölsek te orındı.

Harhabbat dini esim jäne Arıstanbabtıñ ürim bwtağı ekenine joğarıda toqtaldım. Osı orayda, Arıstanbabtıñ öte qasietti adam bolğanın bile otırıp, sol baba qasietinen Harhabbat anamızğa bir qasieti darımadı ma eken degen zañdı swraq tuadı. Mwnday swraqqa jauap retinde özim közimmen körip, qwlağımmen tıñdağan eluinşi-alpısınşı jıldarda ömir sürgen bizdiñ auıldıñ saqalı tösine tüsip, alısta qalğan ata tarihtarına üñilgendey kökjiekke oylana qarap otırıp, auızşa jetkizip otırğan äñgimelerin bar ıntalı maqtanışpen şertetin dualı auız qarttardıñ äñgimelerin eske tüsireyin. Sol äñgimelerdi estigen qarttarımnıñ birazınıñ esimderin de atay ketsem artıq bolmas. Tobıqtı atañnıñ sıylı aqsaqalı Şağalam, Tabın atañnan Jämbek. Bwl kisi keşegi Ämireniñ Parijde än salğanda tartqan dombırasın jasağan adam. Älteke Jidebay batırdıñ wrpağı Sarı. Narmanbet Ormanbetwlınıñ wrpağı Iqımet. Kädirbek, Jäzibek, Ädilbek, Mwsa, Kärimhan, Sadıhan, qoja Sätbek, Käripjan, Bayjwman, Şaqa Qaramende äulie bidiñ wrpağı Mahmet jäne basqa ondağan aqsaqal bolatın. Solardıñ işindegi eñ jası kişisi – meniñ äkem Aqtorğay. Äkey üy basatın üyşi, qolınan ağaş önimderin jasaytın şeber edi. Äkem sol kezde eludiñ işinde bolatın. Mal öristen qaytar kezde aqsaqaldardıñ bäri auıl şetindegi «Qalmaqoba» basına jinalıp, mal öristen kelgenşe kezekpen-kezek birinen keyin biri äñgime bwlağın ağızatın.

Sonımen, Meyramsopı babamız özin şın nietimen qadirleytin Harhabbat anamızğa su tögilmes jorğa ğana mingizedi eken. Ol jorğanı basqalar minip qoymasın dep, ülken üy tiktirip, sonıñ işinde arnayı atbegi jigitke aqısın tölep qaratadı eken. Meyramsopı babamız alıs sapardan kele jatqanda Harhabbat anamız qasına babamızdıñ estiyar eki balasın ertip jorğağa minip, süt pisirim jerden aldınan şığıp, tayağanda attan tüsip, qolına qısıraqtan sauıp, torsıqtan jaña ğana qotarılğan qımızdı kümisten jasalıp, altınmen kömkerilgen şarağa qwyıp, betin aq jibekpen jauıp, aldınan jayau alıp şığadı eken. Harhabbat jaqındağanda babamızdıñ serikteri arqan boyı artta qalıp toqtaytın bolsa kerek. Sol kezde Harhabbat anamız babamızğa:

– Alla dämderiñizdi ärdayım üyden jazsın. Üydiñ dämin añsağan şığarsız, – dep at üstindegi babamızğa bal qımızdı wsınadı eken.

Babamız qımızdan sabırmen auız tiip, qalğanın artına ergen serikterin şaqırıp solarğa wsınadı da, olar auız tiip jatqanda özi attan tüsip balalarınıñ qasına barıp, olardıñ tösterine qol qoyıp, tizerlep bergen sälemderin mañdaylarınan iiskep barıp qabıl aladı eken de:

Eñsesi tüspes er bolıñdar,
Qanatın jayğan el bolıñdar.
İrgeleriñnen jel ötpesin,
Biriñe biriñ tel bolıñdar, – dep batasın bergen soñ  ğana anamızben tös tüyistirip amandasıp mañdayınan süyip:

– Örkeniñ ösip, wrpağıñ qara ormanday qalıñ el bolsın, Allanıñ ırzaşılığına kenel! – deydi eken…

Bir jolı Babamız saparğa ketip, auılğa aqsaqaldar bas-köz bolıp qalıptı. Äyelder men bala-şağağa Harhabbat anamız ielik jasaptı. Daladağı jılqı işinde bolatın saqa jılqışılar körşi auılğa asqa ketip, özderi kelgenşe jılqını baqılap otırudı auıldağı bir-eki balañ jigitke tapsırıptı. Besin namazı aldında jılqışılar jılqını qaraylay twruğa tastap ketken balañ jigittiñ bireui auılğa kelip, jılqını barımtaşılar toruıldap jatqanın, keş tüsse quıp ketui mümkin ekenin jetkizipti. Habardı estigen auıl aqsaqaldarı sasqalaqtap, körşi auılğa ketken jılqışılardıñ artınan habarşı jibermek bolıp jatqanda, Harhabbat anamız män-jaydı bilgen soñ, olardı toqtatıp habarğa ülgermeytinderin aytıp, özi barmaq boladı. Harhabbattıñ bwl sözine qarttar jağı qobalju bildirse, anamız abırjımauların swrap, baptauda twrğan su jorğasın erttetip aldırıptı da, eriniñ kemer beldigin, qanjarın beline baylap atqa qonıp, jılqı jatqan jaqtı betke alıp kete barıptı. Jılqı jatqan jerge jetken soñ jılqıdağı jigitke: «Sen auılğa qayt. Qwrığıñdı bwlaq basına şanşıp ket, özim alamın» dep jigitti auılğa qaytarıp jiberipti.

Jılqını añdıp, baqılap jatqan barımtaşılar üyir basın qarauıldap, jalğız äyeldiñ qalğanın körip, özara isteriniñ oñaylanğanına quanıp, qauqıldasıp qalıptı. Tipti, bir-ekeui äyeldi attan tüsirip, jorğasın tartıp almaq bolıp daulasıp ta qalsa kerek.

Barımtanıñ basşısı äyel ne ister eken dep qarap jatır eken. Anamız aspay-saspay jılqı sırtın aynalıp şığıp, jılqışı qwrığın şanışqan bwlaq basına kelip attan tüsip, atınıñ ayıl tartpasın tartıptı. Omırauına tıqqan ülken aq oramaldı alıp mañdayın basa jelke twsınan şart tüyipti de qolına şanşulı twrğan qwrıqtı alıp, qwbılağa betin tüzep basın iip bata jasaptı da auanı tilgiley üş bağıtta, üş siltep «Qolda, qolda, qolda!» dep ayqaylaptı. Sodan soñ attıñ tasa jağına şığıptı. Äyeldiñ bwl qılığına tañdanğan barımta bası basqaların qasına şaqırıp alıp, äyel jaqtı nwsqap, köriñder degen belgi beripti. Barımtaşılar baspalap kelip qarağanda aspanda jelbiregen aq oramaldı, jılqını ürkitken qwrıqtı, jorğalağan attı ğana köripti. Barımtaşılar jañağı özderi körgen, köz aldılarındağı äyeldiñ joq bolıp ketkenine añ-tañ qalıp twrğanda, aynalaların bağıt-bağdar ayıra almaytınday qalıñ qoyu twman basıp qañtarıp, qosaqtap qoyğan attarınıñ qay jaqta ekenin taba almay esteri şığıp, özderi men özderi äure bolıp qala beripti…

Bwl äñgime Harhabbat anamızdıñ qasiet pen kie qonğan adam bolğanına dälel. Mwnday dwşpan közine körinbey ketu qasieti sol qarttardan estigenim boyınşa, Taraqtı Bayğozı batırda da bolğan eken. Jarıqtıq Bayğozı batır babamız da aq oramalın basına tartıp, aruaqtap jauğa kirgende basındağı oramaldan basqa jeri körinbey, aynalanı twman bwlt basıp ketedi eken. Qarttardan estigen äñgimeniñ ras ekenine toqsanınşı jıldırı Ağıbay batırğa Ayırtaudıñ eteginde as bergende öz közim jetti…

Meniñ bir qağidam jazba tarihı joq auız ädebietine süyengen qazaq üşin «Şındıqtıñ anası añız» dep oylaymın. Biraq, bir ökiniştisi sol añızdardı özine qaray bwrmalap jazuşılar köp boladı. Öytkeni, älgindey körinbey ketu men basqa da äñgimelerdi bizdiñ qarttardan estigen keybir ülken jazuşılar da özderiniñ şığarmalarına paydalanıp ketken.

Nwrfiya anamız ben Harhabbat ekeuiniñ auılı aralas-qwralas otırsa kerek. Nwrfiyanıñ äkesi bay bolıptı. Künaydıñ äkesi din jolındağı bedeldi adam bolsa kerek. Ekeui dos bolıp, jaqsı aralasqan boluğa tiis. Öytkeni, ekeui qwdandalı bolmaq bolıp Nwrfiyanıñ äkesi Künaydıñ äkesine qızına qwda da tüsken eken deuşi edi qarttar. Sondıqtan da bolar, Nwrfiya öziniñ kenje inisiniñ qalıñdığı Künswludı jaqın tartıp, jas kezinen qasında wstaptı. Ekeuiniñ de jastau kezi eken, Nwrfiya Künaydıñ tañğa jaqın wyqılı-oyau sırtqa şığıp ketip, süt pisirim uaqıttan keyin qayta kelip jatqanın añğarıp qalıptı. Nwrfiya bwl eleñ-alañ uaqıtta dalağa şığıp ketip ne isteydi eken dep oylap, bir küni soñınan eripti. Künay üyden şığıp, eşqayda bwrılmay auıl irgesindegi kisi boyı şidiñ işine barıp kiripti. Nwrfiya da tasalanıp kelip şi işine qarasa, kiiz üydiñ kölemindey jer tañğı alaköbege qaramay jap-jarıq eken. Orta twsında appaq oyulı tekemet jazılıp jatır. Sol tekemettiñ üstinde öte ädemi tört-bes qız bala quırşaqtarmen oynap otır eken, Künay da solarğa qosılıp şetkeri jatqan er bala keypindegi quırşaqtı kiindirip oynay bastaydı. Mwnı körgen Nwrfiya añtarılıp twrıp qaladı. Oyın jalğasıp, bir kezde Künay qasındağı qızben tağı bir quırşaqtı almaq bolğanda talasıp qaladı. Osı kezde ekeuiniñ arasında şağın twman payda bolıp, sol twmannıñ arasınan öte ädemi, üstindegi appaq kiimi tögilip, bwrın-soñdı Nwrfiya körmegen äşekeylermen bezendirilgen, wzın boylı swlu äyel birtinbirtin payda boladı da ekeuinen nege renjisip jatqandarın swraydı. Ekeui kikiljiñderin aytqan eken. Äyel ekeuiniñ mañdaylarına qolın qoyıp twrıp: «Beker daulasasıñdar, ekeuiñe tiesili äzelde mañdaylarıña jazılğan wrpaqtarıñ qoldarıñda twr. Olardıñ bolaşağı Allanıñ erkinde» dep, ekeui talasqan quırşaqtı qolına alıp, «Al, mınanıñ iesi basqa adam» dep Nwrfiya jaqqa qarap özi jay-jaydan közge körinbey ketipti. Sol sätte şi işindegi jarıq ta birtin-birtin kömeskilene bergen soñ, Nwrfiya da sasqalaqtap üyge qaray jügire jönelip kelip, tösegine qozğalmağanday bolayın dep jata qalsa wyıqtap ketipti. Şidiñ işinen körgen äyel tüsine qayta kirip: «Künay, sağan amanat, ömir boyı qasıñnan tastama. Bas-köz bol. Sağan atam batasın beredi» dep joq bolıp ketipti…

Sirä da bolsa, tüske kirgen Ana beynesindegi kieniñ «…batasın beredi» degen atası Arıstanbab bolar…

Al, Nwrfiyanıñ jan joldası Harhabbat Arıstanbabtıñ wrpağı ekenin Şortanbay äulie jırında aytıp otır emes pe? Osı arada, Harhabbat anamızğa kemsitu üşin kezindegi künşilderdiñ sözine oray qazaqta dosın, joldasın eşqaşanda, eş qazaq «qwl, küñ» dep atamaytını beseneden belgili ekenin aytamın. Onıñ üstine, qoja men töreni qazaq qazaq bolğalı «qwl, küñ» dep kemsitken emes. Qayta, ekeuin törine şığarıp ardaqtap, qwrmet twtqan. «Qwl men küñ» qanday da bolsın jaulau kezinde qolğa tüsip kelgen twtqındarğa beriletinin eriksizdik pen täueldilik belgisi, tañbası ispettes ekenin tüsindirmesem de oqırman biluge tiis. Sondıqtan, Harhabbat atına qosılıp kemsitu üşin aytılatın «küñ» sözi özimizdiñ qazaqtıñ baqastığı men künşildiginiñ bir körinisi. Onıñ üstine, jaqsı toqaldı kemsitu üşin «küñ» sözi äyelder arasındağı mwqatu sözi. Mısalı, osı künge deyin är qazaqtıñ söz qorjınında «Toqal, toqaldıñ balası» degen naşar adamdardıñ auzına tüsetin kemsitu sözi äli saqtalıp keledi emes pe? Aytpaqşı, Harhabbattıñ qoja qızı ekenine tağı bir dälel Meyramsopınıñ basqa balalarınıñ attarı Quandıq, Süyindik, Begendik, Şegendik bolsa, Harhabbattan tuğan balası Bolatqoja. Nege onıñ atı bir äkeniñ balası, bauırlarına wqsastırılıp qoyılmağan? Osı qoyılğan attıñ özi de, añdağan adamğa balanıñ qoja twqımına jaqındığı barın bildirip twr emes pe? Sonımen, Harhabbat anamız turalı aytar äñgimemizdiñ jalğası barşılıq. Harhabbat anamızdıñ babamızğa qalay qosılğanı, Harhabbat anamızdıñ qalay wranğa aynalğanı turalı qazınalı qarttarımızdıñ aytqan talay-talay äñgimeleri kökeyde jatır. Sonau eluinşi, alpısınşı jıldarı keşki däm işilip bitken soñ jayau bilte şamnıñ ala köleñke jarığında otırıp tıñdalğan san qwndı dünieler ne taspağa, ne qağazğa tüspey, balalıq kezimniñ bwldır sağınışı bolıp qala berdi. Basqasın bılay qoyğanda öz äkem Aqtorğay jırlaytın dastandardı, batırlar jırların esime alğanda alısta qalğan jıldar arasınan kökiregime emis-emis sağınış säulesin tüsirip twrğanday boladı.

Söz soñında «Qarqabat ana» maqalasın jazğan Bolat Jämkenov bauırıma jäne osınday keleli oyğa qozğauşı bolıp otırğan ıntalı topqa özimniñ ülken alğısımdı aytıp, qoldaytınımdı bildiremin!

Amanolla ŞAYBEKOV

Abai.kz

3 pikir