Jeksenbi, 15 Qırküyek 2019
Ädebiet 3001 19 pikir 30 Qaraşa, 2018 sağat 09:19

Ağa-bauır...

Belgili jazuşı Baqqoja Mwqaydıñ 70 jıldıq mereytoyına arnaladı

Esse

Jer betinde ajal biin bilegen bizder, azanda közdi tırnap aşıp, temir twlpardı taqımdap,  meniñ ırızdığımdı aldıñdağı alıp keterdey, jantalasa jarısıp, köktayğaq pen aq tayğaqtı elemey, alpauıt qala Almatınıñ qaq ortasın jara jwmısqa entige jettim,  auditoryada 27 qız, bir jigit meni kütip otır. Terezeniñ arjağında ölgen taldıñ qwr sülderi qañqayıp twr, astında tiri adamdar ketip baradı, Qarasay batır köşesine simay kölikter señdey soğılısa signal beredi.

Sabaq teksergiş arıq sarı qız, aqırın esikten sığalay qarap, «ağay barsız ba, studentteriñiz tügel me?»,- dep, sıñsi esikti japtı.

Seminar sağatı, jarısa qol köterdi, qaysısın birinşi tıñdasam eken dep, säl oylanıp, oñjaqtan bastayıq dedim, kädimgi söylep twrğan Almatı dep, bastalatın bayağıda radio boluşı edi, däl sonıñ özi, Äsel sarnap ketti, artınşa Damira, odan soñ Elmira solay bes qızdan soñ sayabırlap tağı bir tört qız jalğadı, sosın qalağan 19 studentte ün joq tömen qarap otır, ne isteysiñ, lekciya oqitın sağat emes, sonada da qalğan mazmwndı tolıqtırdım, üziliske äli 7 minut bar, Elbasınıñ jaqındağı maqalasın bilesizder, al onda attıñ er- twrmanın aytıp beriñizderşi desem, eşqaysısında ün joq, noqta, şılbır, jügen, tizgin, qwyısqan, ömildirik, tarpta, işkilik, işki toqım, sırtqı toqım, at jabu, ertoqım, at körpe, qamşı, üzeñgi dep şwbırtıp, osılardıñ qaysısın kim tüsindire aladı desem, bir qız  "jügenge ayaq salıp atqa minedi" deydi, basqası jwmğan auzın aşpaydı, kelesi seminardıñ qosımşa tapsırması osı bolsın dep, auditoryadan şıqtım.

Qwddı, at şabıs, järmeñke, anda-mwnda bir körip qalamız bir kafedradağı äriptesterdi. Tağı bir topqa kirip bir kösilip lekciya oqıdım, sergip, jeñildep qaldım. Şaşımdı artqa sırıp tastap, taudı köşirgen dyuuday bolıp, jer betinde menen mıqtı kisi joq, zalda eşkimdi mensinbey kele jatırmın,  wzın tas qabırğanıñ işine bir kirip, sol qamalğannan keşte biraq şığatın bizder, tüstiñ bolğanın bilmey qalamız, tüs aua älsirep şarşağanda barıp, tüski astıñ uağı ötiñkirep ketkenin sonda sezemiz. Üzilis on minut, bwrın bes minut bolatın oğan da şükir, birinşi qabattağı ashanağa baruğa besinşi qabattan jayau tüsip-şıqqanşa uaqıt tolıp ketedi, elektrondı satınıñ işi studentten bosamaydı-ämanda.

Qaltaña qol salıp, aqşañdı köresiñ de, "qoyşı boldı, keş bop qalıptı, az twrıp, üyge ketem" dep öziñdi jwbatıp, kelesi auditoryanıñ esigine ayañdaysıñ.

Bas-ayağı eki şaqırım şığatın wzın koridordıñ köz wşında aq bas, alpamsa deneli, eñgezerdey bir kisiniñ eki qolı eki jaqqa teñ qozğalıp, bası töbeni, eki iığı eki qabırğanı sızıp keledi, jaqındağan sayın bayağı Amerikanıñ eks-prizdenti Klintonnıñ däl özi,  äkau, bwl kisi bwnda neğıp jür, iä, bizde älemdik konferenciya köp ötedi, kelse, kelgen şığar, Qazaqstanğa, bizdiñ unverge kim kelmeydi deymin özime özim, közimdi uqalap qayta qarasam özimniñ eñ jaqın tauday ağam Näbijan Mwqamethan.

- Ne boldı? Şarşañqısıñ, - ğoy.

- Tünde şığarmaşılıq, kündiz jwmıs.

- Tünde qanday şığarmaşılıq, şımıldığıñ jelbiregen jas emessiñ. Eñkildey bükil denesimen qozğala rahattana bir küldi.

Mende ağamdı qostap, qosıla külgen boldım.

- Jür, meniñ bölmeme, sabağıñ bitken şığar.

- Büginge bitti.

Bügin ğılım ordasına akademik ağamız Karl Baypaqovtı soñğı saparğa şığarıp saluğa barıp edim, jigitter "qazir ğılımi kitaphanada konfernciya boladı, qatısıp ketiñiz degen soñ ayaldap qaldım, mine, mına kitapardıñ avtorı turalı jiın ötti" dep Baqqoja Mwqaydıñ tölqwjatına aynalğan 2000 jılı memlekettik sıylıqtı qanjığasına baylağan falsapalıq bağıttağı, qoğam şındığın körkem obrazben jetkizgen kesek tuındısı, kädimgi «Ömirzaya» romanın körsetti. Mwqabasında eki dünie qatar beynelenipti, batısqa batqan künniñ soñğı qızıl şapağı, ala keuim şaqpen aralasıp, qaraqoñır qızıl tüsi basımdau sağım tastap baradı... sonıñ arasınan meşit pen kesene keskini qatar bwldırañdaydı.

Adam ömiriniñ de tañı, tüsi, keşi boladı emes pe?  Kün adamdardı alalamay quantıp, bar tirşilkke nwrın şaşadı, meñireu qara tastıñ da basınan sipaydı,  sosın tal tüs, aqırı eñkeyip ekinti uaqıtında adamğa öziñnen esep al degendey oyğa saladı, biraz qaraylap twradı, äp-sätte qarañğı jerge laq ete tüsdi, ağamız Baqqoja kündey jarqırıp, tuğan auılınan anau 1966 jılı QazGU-de student bolıp, jalındap, tal tüsinde talaylardı öz jılıuımen jılıtıp, elge şuaqtı şığarmaların qaldırğan asıl ağa, endi bir kitaptıñ atı «Baqqoja» ağamız külimsirep wzaqtan köz saladı, kädimgi tiri siyaqtı, janımızda twrğanday, aqırın qoñır dausımen Näbijan ağayğa estirtpey meniñ atımdı aytıp, «talmay jaza ber, öziñdi öziñ bağala, biraq öziñniñ salmağıñdı bil, kün sayın, sağat sayın salmaq qos» dep sıbırlaydı, jazuşı fotosınıñ astında Erenqabırğanıñ alıp şıñınıñ töbesinde tönip ot şar twr,  sonda da bes batpan mwz erimepti, endigi kitap  «Aspantaudıñ aqiığı» alıstan mwzart şoqısı men mwñdalaydı, ağamız astında sen ne deysiñ degendey mağan qarap otır.

-Ia, Aspantaudıñ öleñde aqiığı Mwqağali Maqateav bolsa, qara sözde siz jäne Berdibek dep men ağama sıbırladım.

-Näbijan ağa, bwl meniñ öz ağam Baqqoja Mwqay.

-Solay ma.

-Ia, biz jaqın tuıspız.

-Senderge onda jazuşılıqtı bergen eken.

-Ia, Jazuşı däurdiñ biiginde twrıp, bolaşaqqa oy tüyedi. Ağamızdıñ «Ömirzayası» büginniñ şındığı bolsa, «Ertegidey erteñimi» bolaşaqtıñ kartinası.

****

Ör elinen ör minezben, orda bwzğan arıstan keudeli, jüreginde otı bar qanşa nar qazaq öz otanın añsap, atamızdıñ bas süyegin basqalar dopqıp teppesin dep, şekaradan öte jerdi süyip, şükir säjdesin jasap, Alataudıñ baurayındağı äsem qala Almatığa ağıldı.

Tuğan nağaşım Jälel Aydarqanwlı Qaldıbaev 34 jıl boldı, «Albandar» degen kitap jazu üstindemin deydi, meniñ közimdegi ottı körgen soñ,  är jolı üyine barğan sayın, tañ atqanşa Albantanu sabağın ötetin ädet taptı,  eki qwlağına jip baylanğan közildirigin kiip, az-kem şwiya qarap otırıp, qolına tükirip qoyıp, kekeştene qol jazbasın oqi jöneledi, basında bayau bolsada, artınşa saudırlatıp wzaqqa şauıp ketedi. Qolzajbanıñ bir jeri töteşe, bir jeri kirleşe eki jazuğa kezek auısıp şoqıraq jelisipen şauıp otıradı. Solay talay tañ atırdıq.

Sol nağaşım birde mağan seniñ, Tel'man Janwzaq, Baqqoja Mwqay, Janbolat Aupbaev qatarlı mıqtı ağalarıñ bar dedi. Baqqja Mwqay bıltır ğana memlekettik silıqtı aldı, mıqtı jazuşı, onıñ «jalğız jayau», «ömir zaya» romandarın oqığam, özi menimen qwrdas 1948 jılğı, ol kisi qiyalındağı keypkerleriniñ obırazına enip alıp, eşkimmen söylespey tomırayıp jüredi, sen oqığan jigitsiñ, bilesiñ franciyanıñ ataqtı jazuşı O. Bal'zak jazatın düniesin äueli oyında äbden pisirip alıp sosın barıp qalam wstaydı eken, mına seniñ ağañ da sonday. Söylemese söylegenşe kütip söyles, bir Almatıda jürsiñder, Janbolat ağañ Astanda. Söylemeydi demekşi, anau bir jılı Sarağaşta kurortta Oralhan Bökeymen birge boldım, dım söylemeydi, jaqtırmay ma, joq basqama, bilmedim ketkenşe bir söylese almay qoyğam. Söz öz jezdemiz Mwqağalida edi-ğoy, jarıqtıq, mektepe  oqıp jürgende  Jeñis ağa ekeumiz  jazdıq konikolda Şalkodeden Almatığa Mwqağalidı izdep keldik, esikti şotik kigen, üstiñgi jağı jalañaş eñgezerdey adam aştı, men alıp aqındı kastum şalbarmen elestetip kelgenin, Jeñisti bwrınnan tanidı eken, meni baldızıñız dep tanıstırdı. Al onda aytşı, meniñ qanşa öleñimdi bilesiñ ey qıztalaq degeni, tabıldarıqta twrıp «qarılğaşım keldiñ be»-sin ağızta jöneldim, jılap qoya berdi, jür kettik dep, bizdi restronğa ertip bardı, dausıñ jaqsı eken ey qıztalaq, al basqa qanday öleñimdi bilesiñ oqışı endi bir kösilip deydi, «keñ dünie tösiñdi aş men kelemin», «qasım solay bolmasa nesi qasım» dep jiberdim attıñ basın, aspandata rumkanı siltedi-ay kelip, ol arı qaray bir wzaq äñgime dep, nağaşım aqtarılğan edi. Sende ağañdı izde deydi mağan qaytalap.

****

-Äyteke bi №28 üy qaysı, aytıp jiberesiz be?,- deyimin arı-beri ötken jürginşilerdiñ etegine jabısa swrap, osı mañ deydi, däl bilmey twrmın dep sözimniñ artın özime aytıp.

Eşkim jauap bermeydi, iığın qonjıñ etkizip ketip jatır, jasıda jasamısı da solay, swstı qabaq, suıq janar özgeşe qaraydı.

Ata jwrttı añsap kelgen azamatqa tek keregi bir auız jıl söz, böz swrağannan Qwday saqtasın. Ruhani swranısıña eşkim jauap bere almağan soñ, sol bir auız jıludı Baqqja ağamnan izdep jürgen jayımdı Äyteke bidiñ boyındağı jwrt qaydan bilsin.

Aqırı taptım, tüske tayap qaldı.

- Küte twrıñız dep hatşı qız, bosağağa otırğızdı, süt swrağan baladay san oydıñ jeteginde tolqıp otırmın.

- Ia, kirsin deydi.

Assalaumağalaykum dep bir esik aşılğanda-aq ozandata sälemdi bastadım, qos qabat esik eken, ar jağınan bir esikke mañdayım tars etip, esikti soğa-moğa işke qwlay jazdap kirdim.

Tura qarap wzaq oyda otırğan ağam meniñ kirgenimdi bilgen de joq.

-Assalaumağalaykum dep ekinşi ret qayta sälem berdim. Europaşa kiingen iqtı qara kisi tas bolıp qatıp qalğanday, qimılsız.

Sälden keyin ernin zorğa jıbırlattı.

-Qay balasıñ, bwl jaqtiki emessiñ-ğoy,- dep, bäseñ qoñır dauıspen ün qattı.

-Ia, arğı betten keldim.

-Ia, ayta ber, qanday şarua.

-Şarua sol, sizdiñ iniñizbin.

-Qanday inimsiñ. Jaulıbaydan bir apamızdıñ köp balası bolıptı, balları jılap mazasın alğanda wlpasın artına laqıtırıp jiberip, özi jwmısın istey beredi eken deuşi edi atalarımız, sol apamızdıñ bir balası emessiñ be?

-Ia, men de Jartımın.

-Qazaq kuäligin aldıñ ba?

-Ia. (Konsul'dıqtta qazaq kuälik alğanda, wyğırlarda qazaq bolu üşin jeti qazaqtıñ atın jazıp berip qazaq kuälik alğanın körip edim).

-Sol kezde jeti atañdı qalay jazdıñ dep, sınay tesile qaradı.

-Äbdiraqın, Balıqbay, Sayaq, Abıl, Jarılğap, Ötebay, Tañatar.

-Jaqsı, qane twr ornıñnan, iıq soğıstırıp ağa-ini bolayıq. Nağız bauırım ekensiñ, tös tiistirdik, meyirlene mañday süzistik, jauırınımnan qayta-qayta  aqırın sipadı...

***

Ia, bauır eki türli, ruhani bauır jäne tuğan qanadıstıq bauır. Adamğa tuğan bauır ärine, jaqın bolğandıqtan odan, onıñ qolınan  kelmeytin närseni dämetip, biologiyalıq tuıstıqtı mindet etemiz, sosın da tuıstar tez, bolmaşığa renji qaladı, al Qwranda «ihuan» sözimen kezdesetin ruhani bauır tipti jaqın boladı, ortaq söziñ bar, müdde, körealmauşılıq, dünie bölisi joq, tek qana tileules bolıp jüretin bauırdıñ ornı bir bölek. Men söz etken Näbijan ağam da, Jälel ağam da, Baqqoja ağam da osınday ruhani bauırğa jatatın ortaqtığımız bar, janımız jaqın ağalar. Kimde kim bir auız jaqsı söz jazsa, onı oqığan sayın ol pendege sauap barıp otıratını şın, onda ol kisiler baqıttı. Biz janımızda bar jaqsı adamdardı qadirleumiz kerek, ol kisilermen zamandas bolğanımızğa biz baqıttımız.

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

 

19 pikir