Konstitusiya - memleketimizding Ata zany bolghandyqtan onyng әr sózi saralanghan salmaqty, syn eleginen ótken saf altyn boluy kerek.  Ondaghy әrbir termin elding ústanghan baghyt baghdary men qúndylyqtaryn anyq aiqyndap túruy qajet. Sol ýshin onda qoldanylghan úghymdar qúlaqqa jaghymdy estilui ghana emes, qazirgi ghylym tilimen, halyqaralyq tәjiriybemen jәne jana tehnologiyalyq dәuirding shyndyghymen tolyq ýilesui shart.

Osy túrghydan alghanda, jobadaghy «adam kapitaly» degen tirkes te, onyng ashyqtaytyn mazmúny da qazirgi zaman talabyna jauap bere almaydy. Ghylymi‑ekonomikalyq әdebiyette de, halyqaralyq úiymdardyng resmy qújattarynda da ornyqqan negizgi úghym – «adamy kapital». Búl jerde әngime adamnyng ózi turaly emes, adamnyng boyynda jinaqtalatyn bilim, daghdy, densaulyq, minez, qúndylyq, mәdeny kod siyaqty qasiyetterding kapital retinde qarastyryluy turasynda. «Adamy kapital» - adamgha tәn, adamgha qatysty, adamnyng boyyndaghy әleuetti bildiretin úghym.

Al «adam kapitaly» dep jazghanda, grammatikalyq dengeyde «kapitaldyng týri - adam» degen maghyna tuyp, adamnyng ózin zattandyryp, kapitaldyng obektisi retinde kórsetkendey әser qaldyrady. Búl - jay stilistikalyq aghattyq emes, adamnyng qadir‑qasiyetine tikeley qatysty dýniyetanymdyq túrghydan dauly tús. Memlekettik dengeydegi eng jogharghy mәtinde adamdy kapitaldyng bir týri etip kórsetu - ony qúralgha, resursqa ainaldyru qaupin kýsheytedi. Al «adamy kapital» úghymy, kerisinshe, adamdy óz túlghalyq túghyryna shygharyp: «kapital – onyng biliminde, densaulyghynda, minezi men qúndylyghynda, yaghny onyng adamdyghynda» degen qaghidatty bekitedi.

Mәsele tek terminde ghana emes, onyng mazmúnynda da bolyp túr. Úzaq uaqyt boyy adamy kapital turaly týsinik tym tar bolyp keldi. Ol kóbine «bilim, bilik, daghdy, densaulyq» degen tórttaghanmen shektelip, adamdy ekonomikanyng tetigi, óndiristing «maylanghan shyghyry» retinde ghana sipattalyp keldi. Kiming bilimi men kәsiby daghdylary kóp bolsa,  sonyng adamy kapitaly joghary, sonyng enbegi ónimdirek, sonyng jalaqysy artyq degen qarapayym formula ýstem boldy. Adam - eng aldymen enbek resursy, al adamy kapital - sol resurstyng sapasyn ólsheytin qúral dep esepteldi.

Býgingi tanda búl formula ózining manyzdylyghyn joyyp, zamanauy syn-qaterler aldynda dәrmensizdigin kórsetip jatyr. Qazirgi tanda jasandy intellekt (JI) esep shygharyp, mәtin jazyp, kod týzep, tipti kóptegen kәsiby mindetterdi adamnan jyldam әri dәl orynday alatyn zamanda «adamnyng qúndylyghy nede?» degen súraq ótkir qoyyluda. Eger adamy kapitaldy tek aqparatty óndeu, algoritmdi oryndau, standartty tapsyrmalardy sheshu qabileti retinde tanysaq, onda JIY‑dyng kólenkesinde adamnyng artyqshylyghy da, qúndylyghy da qalmaydy. Sondyqtan da qazirgi intellektualdyq, sayasi, ekonomikalyq diskurs adamdy mashinalar eshqashan tolyq qaytalay almaytyn qyrlarymen birge qarastyrugha kóshti.

Mysaly, búryn Dýniyejýzilik bank adamy kapitaldy «adamdardyng ómir boyy jinaqtaytyn bilim, daghdy jәne densaulyq qory, ol olardyng qoghamnyng ónimdi mýshesi boluyna mýmkindik beredi» degen mazmúnda sipattap keldi. Múnda basty ólshem - adamnyng ekonomikalyq ónimdiligi, yaghny «qanshalyqty bilimdi, qanshalyqty sau, sonshalyqty tiyimdi júmys kýshi» degen logika boldy.

Al qazir sol úiymdardyng ózderi búrynghy ayasy tar formulagha jana qabattar men qúndylyqtar qosyp jatyr. Sol Dýniyejýzilik bank óz týsindirmelerinde adamy kapitalgha investisiyany «tek ekonomikalyq ósim ýshin emes, kedeylikti azaytu, teng mýmkindikter jasau jәne neghúrlym inkluzivti, әdiletti qogham qúrudyng sharty» retinde sipattaydy. Ol ýshin dúrys tamaqtanu, densaulyq pen bilimmen birge layyqty enbek pen әleumettik qorghau da qamtamasyz etilui tiyis dep kórsetedi. Adam endi jay ghana júmys kýshi emes, әleumettik qorghalghan, qúqyghy saqtalghan, qoghamnyng tolyqqandy mýshesi retinde qarastyrylady.

Ekonomikalyq Yntymaqstastyq jәne Damu Úiymdary óz ritorikasyn bylay keneytti: búryn adamy kapitaldy tek «ekonomikalyq qyzmetke qatysu ýshin qajet» bilim men daghdy arqyly týsindirse, keyingi qújattarda «adamnyng boyyndaghy bilim, daghdy jәne densaulyq onyng jeke jәne әleumettik әl‑auqatyna, densaulyghyna, azamattyq belsendiligine, qoghamdaghy senim men baylanystargha, jalpy ómir sapasyna әser etetin faktorlar» retinde kórsetiledi. Demek, adamy kapital endi tek Jalpy ishki ónim (JIÓ) men enbek ónimdiligining kózi emes, adamnyng baqytyna, qoghamdaghy birlik pen senimge, demokratiyalyq belsendilikke yqpal etetin keng auqymdy әleuet retinde moyyndaluda.

Ghylymy ortada da dәl osy betbúrys jýrip jatyr. Nobeli syilyghynyng laureaty Djeyms Hekman jәne basqa da ataqty ekonomister ondaghan jyldar boyy jýrgizgen zertteulerinde adamnyng ómirdegi tabysy men mýmkindikterin týsindirude IQ men diplomnan góri minez, tabandylyq, ózin‑ózi retteu, jauapkershilik, senimdilik, ózgeni syilau, adamnyng óz jeke baqyty siyaqty qasiyetterding róli orasan zor ekenin dәleldedi. Olardyng týiindi oiy - adamy kapital degenimiz tek kognitivti tirnek daghdylar (hard skills) emes, sonymen qatar emosionaldy kórnek daghdylar (soft skills), adamnyng ishki ruhany quaty, moralidyq baghyty, qúndylyqtary, ómirlik ústanymy men mәdeny kodynyng da jiyntyghy. Búl qasiyetter kóbine otbasyda, dәstýrde, qoghamnyng jazylmaghan erejelerinde, әleumettik ortalarda, óner men әdebiyette qalyptasady.

Sonymen, tarihy túrghydan qaraghanda, búrynghy týsinik boyynsha adamy kapitaldyng ózegi «bilim + densaulyq + daghdy» bolsa, qazirgi týsinik ony «bilim + densaulyq + daghdy + qúndylyq + minez + mәdeniyet + ruhany әleuet» dengeyine deyin keneytti. Al JY dәuirinde dәl osy sheshushi qabattar adamnyng eng basty bәsekelik artyqshylyghy ekeni aiqyndalyp keledi. Taza tehnikalyq daghdyny mashina qaytalay alady, al qúndylyqqa sýiengen sheshim, ar‑újdangha negizdelgen tandau, mәdeniyetke sýiengen jauapkershilik - mashinanyng emes, adamdyq qasiyetteri myqty túlghanyng qolynan ghana keledi.

Osy shyndyqtyng bәrin eskere otyryp, Konstitusiyadaghy adamy kapitalgha qatysty bapty sol kýii qaldyru - bolashaqtyng talabyn elemeumen para par. Termindi de, mazmúndy da týzemey, biz elimizding negizgi zanynda adamdy әli de «enbek resursy» retinde sipattaudy jalghastyra beremiz. Al jana dәuirde Qazaqstangha «enbek kýshi» ghana emes, adamy kapitaly bay - qúndylyghy aiqyn, mәdeny tamyry teren, jauapkershiligi joghary, JIY‑dy adamzat iygiligine baghyttay alatyn túlghalar qajet.

Sondyqtan Konstitusiyagha mynaday prinsiptik ózgeris engizu tarihy qajettilik dep sanaymyn:

• birinshiden, «adam kapitaly» tirkesin «adamy kapital» úghymymen almastyru;
• ekinshiden, tiyisti baptyng mәtininde adamy kapitaldy tek «bilim, ghylym, innovasiya» jiyntyghy retinde emes, adamnyng ruhani, mәdeni, moralidyq jәne azamattyq әleuetin de qamtityn últtyq baylyqtyng negizgi túghyry retinde bekitu;
• ýshinshiden, JY dәuirinde adamy kapitaldy damytu adamnyng mashinalarmen bәsekelesuin emes, JY men tehnologiyany adamzattyng iygiligine, әdilet pen túraqty damugha baghyttay alatyn túlgha qalyptastyrugha baghyttalatynyn aiqyn kórsetu.

Basqasha aitqanda, Konstitusiyadaghy bir ghana «adamy kapital» babynyng týzetilui - termindi dúrys jazu ghana emes, Qazaqstannyng bolashaqtaghy ruhani‑ekonomikalyq baghdaryn qayta aiqyndau qadamy. Adamnyng túlghalyq túghyryn dúrys aiqynday alsaq qana jana Konstitusiya qaghaz jýzindegi qújat emes, adamdyghy myqty, qúndylyghy anyq, mәdeniyeti tereng qoghamnyng kepili bolatyn Ata zangha ainalady.

Jana Konstitusiya jobasynyng taghy bir ýlken kelensizdik tughyzyp túrghan túsy - til turaly 9-baptyng mazmúny. Qazaq qoghamynyng tilge qatysty ekige jiktelui - til fenomenining kópqabatty, qúrylymdyq túrghydan kýrdeli әri ruhaniy-mәdeny terendigi bar jýie ekenin anghartady. Shyndyghynda til - últtyng ruhaniy-mәdeny kodynyng eng túraqty qabaty: onda dýniyetanym, qúndylyq, tarihy jady men әleumettik tәjiriybe saqtalyp, úrpaqtan-úrpaqqa berilip otyrady. Sol sebepti de Konstitusiyadaghy qazaq tilining túghyryn biyiktetkisi kelip, 9-baptyng 2-tarmaghyn alyp tastaudy talap etip jýrgen últ janashyrlary  tildi ózderining ajyramas últtyq iydentifikatory túrghysynda qabyldap, ony jan-tәnimen qúndylyq retinde sezinedi.

Al endi orys tilin memlekettik mekemelerdegi qoldanysta qazaq tiline tenestirudi kózdegen kópshilik qauym bolsa tilge qarym-qatynas qúraly retinde qarap,  ózderining dýniyauy qajettilikterin qanaghattandyrudy iske asyruda. Tarihy túrghydan alghanda olardyng jaghdayyn týsinuge bolady. Osy uaqytqa deyin solaqay sayasattyng saldarynan qazaq tiline degen súranys bolmady. Nәtiyjesinde últy qazaq bola túra tilin bilmeytin eki-ýsh úrpaq kelip ýlgerdi dýniyege.   Ruhany tamyrynan ajyraghan óz últynnyng úrpaqtary qajet qylmaghan qazaq tilin ózge etnos ókilderi qalay qajet qylsyn?

Alayda, qazaq tilin qúrmet tútyp, qazaqsha taza sóileytin ózge etnos ókilderi de memleketimizding әr aimaqtarynda jeterlik. Olardyng ózge adamdardan esh aiyrmashylyghy joq, tek bir ghana erekshe qasiyetteri bar. Ol  - ruhany tanym terendigi. Olar qazaq tiline qarym-qatynas qúraly dep qana qaramaydy. Olar qazaq tilining ruhany qúndylyghyn tanyghandyqtan qazaq últyna qúrmetpen qaraydy.

Qarym-qatynas qúraly retinde qazaq tili tek qazaqy ortada ghana qajettilikke ie bolady. Al endi ózge etnos ókilderi men halyqaralyq ortalarda qazaq tili ózge tildermen bәsekelese almaydy. Qazaq tilining mәrtebesin kóteru ýshin onyng ruhany qúndylyghyna degen tabighy súranys tudyruy qajet. Al ol súranys tek qana qazaq tilining ruhany әleueti ashylghanda ghana tuady. Tabighy emes, mәjbýrlikten tudyrghan súranys kópke úzamaydy, bayandy bolmaydy. Mәjbýrlikti Ata zang týgili normativtik aktilerding barlyghyna kýshtep kirgizip qoysang da qazaq tili tirilmeydi.

Mysaly Dimash Qúdaybergenning dauysynyng qúdirettiligine, әnining siqyrly әuezdiligine degen súranys әlemning týpkir-týpkirindegi ózge últtardyng erkisiz, shyn yqylastarymen qazaq tilin ýirenulerine týrtki bolyp jatqanyn kózimiz kórip jatyr. Sol siyaqty qazaq tilining ruhany әleuetin ózge últtar emes, aldymen ózimiz asha alsaq, qazaqstandyqtar týgili býkil әlem júrtshylyghy erkisiz qazaqsha ýirenudi maqsat qylady.

Qazaq tilining qúdireti ózge tilderde joq ruhany әleuetining sheksiz tereng túnghiyq ekendiginde. Án әlemindegi Dimashtyng dauys diapazonynyng kendigindey, qazaq tilining de  ruhany terendigi sheksiz, telegey teniz. Til ghylymdarynyng doktory, abaytanyshy abyz Mekemtas Myrzahmetúly atap ótkendey, búl - mynjyldyqtar boyy qazaq dalasynyng órkeniyettik ózegin qúraghan әlemde tendesi joq tútas ruhany ilimder jýiesi. Ony kesh qolgha aldyq, endi ghana damytyp jatyrmyz.

Qazaq tilindegi osy múra Qazaqstannyng strategiyalyq artyqshylyghyna ainala alady. Sebebi JIY-ding damuy ruhany qúndylyqqa degen súranystyng tabighy týrde tuuyna jaghday jasap jatyr jәne ol óte qauyrt iske asuda.

Endeshe mәselening týiini bir-aq nәrsege kelip tireledi: órkeniyetti el bolu - úranmen emes, myqty Konstitusiyamen ólshenedi. Eger Konstitusiyada adamy kapital tek “bilim–ghylym–innovasiya” dengeyinde emes, adamnyng ruhani, mәdeni, moralidyq jәne azamattyq әleuetin qamtityn últtyq baylyq retinde naqty bekitilip, onyng ómirde oryndaluyn qamtamasyz etetin tetikteri aiqyndalsa, Qazaqstannyng damu baghdary da berik negizge týsedi.

Al adamy kapitaldyng eng tereng ózegi - mәdeny kod, onyng dariyasy - qazaq tili. Tildi tek qatynas qúraly retinde qaldyrmay, onyng ruhany әleuetin ashugha jaghday jasalghanda ghana tabighy súranys payda bolady: mәjbýrleumen til tirilmeydi. Sondyqtan adamy kapitalgha qatysty baptar dúrys aiqyndalyp, olardyng naqty jýzege asuy qorghalatyn Konstitusiya ornyqsa, qazaq tili de tirilip, ruhany gýldeydi, últymyz da órkendep ósedi. Órkeniyetti elder qataryna enu degenimiz - adamdyq túghyry biyik qoghamdy Ata zang dengeyinde bekitip, sony ómirde búljytpay iske asyru.

Erúlan Ásentayúly

Abai.kz