Beysenbi, 18 Şilde 2019
Qoğam 2392 7 pikir 12 Jeltoqsan, 2018 sağat 11:11

Elbasınıñ maqalası jaylı

"Egemen Qazaqstan" gazetinde Elbasınıñ "Wlı dalanıñ jeti qırı" dep atalğan maqalası jariyalanıp, ziyalı qauım ökilderi pikirlerin bildirude. Äsirese jağımpaz şeneunikter men parlament pen senat deputattarı oza şauıp: Wlı daladan "atqa minu mädenieti men jılqı şaruaşılığı bükil düniejüzine taralğanı, onda ejelgi metallurgiya kenişteri bolğanı jaylı jarısa jazuda. Prezident maqalasın zeyin sala oqıp şığıp, onda alıp bara jatqan jañalıq joq ekenine közim jetti. Oqırmandardıñ nazarın wsınılğan jeti qırdıñ bäri bwrınnan belgili, talay aytılğan jäne jazılğan. Birinşi qırdıñ ne sebepti "at minu mädenieti" dep atalğanın tüsinbedim, maqala orısşa jazılıp, mağınası dwrıs audarılmadı ma? degendey oyğa keldim. Jurnalist Ädilbek Qaba Wlı dalada örkeniet bastaluı jaylı bılay dep jazğan eken: "Jayau edi, damuı bayau edi. Attı üyretip mindi , qwstay wştı. Jılqı dala halqınıñ jan serigi, minse köligi, qarnı aşsa- as, şöldese - susın , toñsa kiimi boldı. Atıñ barda el tanı , Wlı dala wrpağı Attila Greciya men Evropağa deyin  atpen barıptı. Jılqını alğaş Qambar ata bağıptı".

Jılqı jaylı bir estelikke toqtala ketkendi jön kördim. Almatı oblısı Kegen audanınıñ tumasımın. Mwhtar Äuezovtıñ "Qilı zaman" romanındağa 1916 jılı Alban köterilisi ötken "Qarqara" jaylauın jaqsı bilemin. Kwnbatısına qaray " Mıñjılqı" Qırğızdıñ Tüp audanımen şektesip jatır. Qazaq jer atın beker qoymağan, kezinde Teriskey Alataudıñ baurayındağı şöbi şüygin beluardan keletin Qarkara men Mıñjılqı jaylauları jaz aylarında jüzdegen otar qoylar men üyir üyir jılqılarğa jayılım boldı. Wlı Otan Soğısı jıldarı attı äskerdi qamtamasız etu maqsatında qwrılğan 40-konezauıt dep atalatın keñşardıñ mıñğa juıq üyir üyir jılqıları osı jaylaularda jayıluşı edi. Är üyir  reñine qaray swrıptalğan 20-25 bieden twradı, aqboz, küreñ, torı, jiren, şımqay qara, jäne t.s.s.  Olardı ayğırlar şaşau şığarmaytın, kisinep, böten jılqını mañına jolatpaytın. Jılqı zauıtınan neşe türli säygülikter şıqqan, "Şalqwyrıq" dep atalğan  ayğır jarısta ılği birinşi orın alatın. Nağaşım köp jıldar boyı "Tüyetorı" degen at mindi. Şoqtığı biik, twrqı wzın, jalı qalıñ, şaşaqtalğan qwyrığı jerge tüsetin. Jazda salt minip, qısta köbinese eki-üş adam otıratın jeñil şanağa şegetin. Januardıñ sar jelisine jay attar şauıp äreñ ilesetin. 50-jıldardıñ soñına qaray  KSRO memleketiniñ basşısı N.S. Hruşev maldı arnayı qorşaularda wstaymız nemese tehnikamen bağamız, jılqınıñ endi qajeti joq dep aytqan bolu kerek. Jergilikti jandayşaptar qırküyektiñ basında "Konezauıt" jılqıların üyir-üyirimen qamap, mäşinege tiep Almatıdağı et kombinatına  ötkizdi. "Şaş al dese bas aluğa" dayın twratın pısıqaylardıñ kesirinen qanşama maldıñ asıl twqımı joğaldı. Osınday jağday 90- jıldarı jappay jekeşelendiru kezinde qaytalandı,Taulı jerge beyimdelgen arhar -merinos qoyı men iri qaramaldıñ "Golovey" twqımın qwrttıq.

Auılşaruaşılıq salasınıñ mamanı bolğandıqtan Qazaqstan alma men qızğaldaqtıñ otanı ekeni jaylı jazılğan jetinşi qırğa biraz toqtala ketkendi jön kördim. Bwl jaylı da talay aytılıp, jazılıp keledi. Mäselen, Aqsu- Jabağlı tabiği qorığında qızğaldaqtıñ 30-dan asa türi kezdesedi eken. Solar Gollandiya (Niderlandı) ğalımdarı şığarğan mädeni qızğaldaqtıñ ata tegi bolğanı da ras şığar jäne paydalanılıp kele jatqan bolu kerek. Osıdan bes-altı jılday bwrın şığarılğan jaña sort Elbası atımen atalğan. Biz bolsaq otırğızuğa arnalğan qızğaldaq piyazşıqtarın şetelden tasımaldaudamız.70-80 jıldarı Almatı mañında ondağan gektar jerde neşe türli gülder ösirip, işinde qızğaldaqta bar, orlardıñ twqım şaruaşılığımen aynalısatın, jıldıq tabısı birneşe million somğa jetetin "Gülder" dep atalğan şaruaşılıq bolğan. Jekeşelendirudiñ bastapqı jıldarı aq onıñ tübine jettik .

Almağa kelsek İle men Teriskey Alatauınıñ bökterlerinde jabayı alma jäne basqa da jemis ağaştarı men jidek bwtalalarınıñ neşe türi ösedi. Kezinde Reseydiñ Tombov guberniyasınan  qonıs audarğan bağban äkelgen tikpe köşetterin jabayı «Sivers» almasına telip, bükil älemge äygili Almatı aportın şığarğan.  Bwl sortqa İle Alatauınıñ tau bökterinde ornalasqan aua rayı qoñırjay, topırağı qwnarlı jer qolaylı. Egemendik alğannan keyin ne boldı? Jemis berip twrğan baqtardı qoparıp biik dualdarmen qorşalğan eki- üş qabattı üyler men qamaldar saldıq. Sonımen astananı bılay qoyğanda, almanı Almatığa Iran men Qıtaydan, Pol'şadan tasıdıq 2013 jılı .import kölemi 129 mıñ tonna bolsa, eksport 89 mıñ tonna bolıptı. Ärine, Almatı aportı tüp tamırımen joğalıp ketken joq,: satıp otırğandardan swrasañ osıdan 40-50 jılday bwrın otırğızılğan baqtardan jinalğanın aytadı. Ökinişke oray Aport almasın ösiruge qolaylı şığısta Esikten bastap, batısta Wzınağaşqa deyingi İle Alatauınıñ bökterindegi jer bos emes, üy salınğan. Jonğar Alatauında Sarqand pen Taldıqorğan aynalasında älde de qolaylı jerler 2lde de bolu kerek. Alma jäne basqa jemis daqıldarın ösiruge mamandanğan, olardıñ  tikpe köşetterin dayındaumen aynalısatın  Jandosov atındağı jäne t.b. şaruaşılıqtardı jekeşelendirip, qwrdımğa jibergenbiz.  Soñğı jıldarı köp küttirmey önim beretin ( 3-4 jılda) , tüsimdiligi joğarı jaña alma baqtarı otırğızıluda, biraq ta köşetter köbinese şetelderden äkelinude. Olarmen birge jemis ağaştarınıñ bakteriyalı küyigi dep atalatın karantindi nısan sanalatın asa qaterli aurudı tarattıq.

Elbasınıñ  «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası jaylı  «Qazaq ün»i men «Abay KZ» portaldarında jariyalanğan materialdardı  oqi otırıp, Euraziya şığarmaşılıq gil'dasınıñ müşesi Oralbek Botbaydıñ   pikirine nazar audardım. Professor köbinese käsipkerlikpen aynalısatınına toqtala  kele oyın:  «Eñ bastısı biz kim ekenimizdi  bildik» dep tüyindepti.   Ğılımi atağı bar ziyalı adam osılay  dese, Prezident maqalasında köterilgen mäseleler jaylı  qarapayım halıq, äsirese bizdiñ bolaşağımız jastar ne biledi degen oyğa kelip osı maqalanı jazuğa bel bayladım.

Qazaq handığınıñ tarihı tereñnen  - onbesinşi ğasırdıñ ekinşi jartısınan  Jänibek  pen Kereyden    bastaladı, demek bes jüz jıldan asadı. Onaltınşı jäne onjetinşi ğasırlarda onıñ  şekarası wlğaya tüsken,  Qasım hannıñ kezinde ortalığı Wlıtau bolıp  Jetisu,Talas, Şu, Qaratal, İle ölkelerin qamtığan.  Reseymen qatar,   Orta Aziya elderimen  qaram qatınas jasağan. Täuke han qaytıs bolğannan keyin  qazaq handığı üş jüzge oqşaulana bastaydı. Osını paydalanğan oyrat jasaqtarı  onjetinşi ğasırdıñ  ortasına qaray el aumağına basıp kiredi. Orbwlaq şayqasında qazaq jasaqtarı   sarbazdarımen Samarqandtan kömekke kelgen Jalañtös bahadur äskeriniñ kömegimen on mıñnan asa jau äskerin jeñgenmen, oyrattarğa  tolıqtay toytarıs bere almaydı.  Joñğarlardıñ joyqın şabuılınan jüz mıñnan astam  qazaq sarbazdarı qaza tabadı,    beybit halıqtıñ är onınıñ törteui  qırıladı,tiri qalğandarı tuğan jerin tastap, jan sauğalap  toz-toz boladı. Tarihta bwl - «Alqaköl Aqtaban şwbırındı» degen atpen belgili.1710 jılı joñğarlar qazaq jerine qaytadan  basıp kirip, biraz uaqıt üstemdik jürgizedi.  1728 jılı Äbilqayır han bastağan kişijüz jasaqtarı olarğa jaqsı soqqı beredi.   1730 jılı Abılay hannıñ basşılığımen    Añıraqayda (Balqaş köliniñ mañı)  Qabanbay, Bögenbay,  Naurızbay, Rayımbek,  Qarasay, Malaysarı   jäne t.b. batırlar bastağan jasaqtar  qalmaqtardı oysırata jeñip, jwrtımızdı azat etti. Bwl jeñiske Tölebi, Qazbekbi, Aytekebi danalarımız üş jüzge bölingen jwrtımızdı birlikke şaqırıp   öz ülesterin qosqan.

Elin jaudan azat etken batırlarımen qatar, Wlı daladan qazaq halqınıñ dañqın bükil älemge paş etken önerpazdar da şıqqan. Mäselen,  Qwrmanğazı, Däuletkerey, Tätimbet jäne t.b.  qos işektiñ keñ dalamızdı terbetip dübirletken,  Qorqıt ata men Ihlastıñ qobızdı  orındalatın zarlı küyleri. Birjan men Sara, Jayau Mwsa,  Baluan Şolaqtıñ  wrpaqtan wrpaqqa wmıtılmas  änderi qaldı. 30 jasında qaytıs bolğan    Şoqan Ualihanov  ülken ğalım  retinde tanılıp, Qaşğariya saparınan keyin orıs geografiyalıq qoğamınıñ müşesine saylandı.Ol  halıq auzınan «Bayanswlu men Qozıkörpeş» , qırğızdıñ Manas eposın  jinap  jazba nwsqaların qaldırdı. Ibıray Altınsarin ağartuşılıqpen  aynalısıp, mektepter aştı, qarañğı halqımızdıñ sauatın aşuğa, bilim beruge tırıstı, etnograf, jazuşı  jäne ülken qoğam qayratkeri retinde tarihta qaldı. Onıñ: «Kel balalar oqılıq, oqığandı köñilge ıqlaspen toqılıq» degen   öleñ joldarı    eki ğasırğa juıq   qaytalanuda.   28 jasında dünieden ozğan Swltanmahmwt Torayğırov ağartuşılıqpen aynalısa jürip,   «Qamar swlu», «Kim jazıqtı romandarımen qatar, «Adasqan ömir» poeması jäne köptegen öleñder jazdı. Ämire Qaşaubaev halıq änderin  naqışına keltire qwyqıljıta orındap  1925 jılı   Franciyada ötken  düniejüzilik  sän öneri  jarısında  ekinşi,  1927 Germaniyada   birinşi orındı ielendi.

Ädebietimiz ben önerimiz, mädenietimizdiñ damuına   orıs ziyalıları  äser etkenin joqqa şığaruğa bolmaydı. Şoqan Ualihanovtıñ dünietanımınıñ keñeyip ğalım retinde qalıptasuına  Semenov -Tyanşanskiy, I.I. Berdin, G.N. Potanin,  F. I. Dostoevskiy, al Abay Qwnanbaevqa - E.P. Mihaelis, N.I. Dolgopolov  jäne t.b.   tälim -tärbie aldı. Ötken ğasırdıñ 20-30 jıldarı mıñ qazaq änderi men küylerin  jiıp, notağa tüsirgen Aleksandr  Zateeviç boldı. Wlı Otan Soğısı jıldarı  Leningrad pen  Mäskeu  teatrlarınıñ Almatığa köşirilui    öner salalarınıñ  damuına  biraz äserin  tigizdi. Evgeniy Brusilovskiy Mwqan Tölebaevpen birlese   «Qız jibek» operasın jazıp, sahnaladı, keyinirek    «Ertarğın»  men «Jalbır» operaları qoyıldı. Balet öneri qolğa alınıp, Şara Jienqwlova, N. Tapalova jäne basqalar önerin şıñdadı, «Qalqaman Mamır» baleti qoyıldı. Qazaq bwlbwlı atanğan  Küläş Bayseytova KSRO halıq ärtisi atağın jäne eki dürkin memlekettik sıylıq aldı. Jazuşılarımız Mwhtar Äuezov, Säbit Mwqanov, Ğabit Müsrepov , Ğabiden Mwstafin, Jambıl Jabaev jäne t.b. şığarmaları  ana tilimizben qatar orıs tilinde jarıq kördi, Şäken Aymanov   «Bizdiñ süyikti däriger» «Aldarköse»,  «Atamannıñ aqırı»  siyaqtı tarihi  kinolentaların tüsirip körermenderdiñ alğısına bölendi. Kompozitor Ahmet Jwbanov qazaq halqınıñ  käsibi muzıkasınıñ negizin qaladı. L. Hamidimen birlese ol Abay oprerasınıñ muzıkasın jazdı.  Mäkälim Qoyşıbaev    wlt aspaptarı  orkesterimen orındalatın  simfoniyalar men poemapar jazdı.

50-jıldardan bastap ädebiet pen önerimiz, mädenietimiz,  ğılım salaları   qarıştap damığanın qalay wmıtuğa boladı. 1946 jılı Qazaqstan respublikasınıñ Wlttıq akademiyası wyımdastırılıp, onıñ birinşi prezidenti Qanış Sätbaev boldı, keyinirek ğalım   KSRO akademiyasınıñ tolıq müşesine saylandı, elimizdiñ jer astındağı tabiği baylıqtarın tereñ zerttep, iri öndiris ortalığına aynaluına  ülesin qostı. Qazaqstan magnitkası, Balhaş pen Jezqazğannıñ mısı, Qarağandınıñ kömiri respublikamızdıñ maqtanışına aynaldı.  50- jıldar tıñ jerler igerilip, en dalada qanşama keñşar ortalıqtarı   boy köterdi, brigadalarğa deyin asfal't joldar salındı. Şortandıda Bükilodaqtıq astıq şaruaşılığı ğılımi zertteu institutı aşıldı,  Edil jağalauı men Oñtüstik Oral, Batıs Sibir men Altay aymaqtarı üşin egin şaruaşılığınıñ, äsirese topıraqtı jel eroziyasınınan qorğaudıñ   ğılımi negizi qalandı. Birneşe ret Otan qoymasına Qazaqstan milliardı qwyıldı, sapası joğarı biday önimderimen Orta Aziya jäne  Baltıq jağalauındağı elder qamtamasız etildi. Egin şaruaşılığınıñ igiligin  egemen elimiz bügin de körip otır, negizgi astıqtı ölke  soltüstik öñirden jıl sayın  jeti-on mln tonna astıq eksportqa şığarıluda, bwl körsetkişti eki eseleuge tolıq mümkindik bar. Soñğı jıldar egin şaruaşılığı är taraptandırılıp maylı daqıldardıñ egis kölemi artuda, dihandar künbağıs, raps pen zığır mayların  jaqın jäne alıs şeteldergeeksporttauda.

60-80 jıldarı   D. A. Qonaevtıñ  basqaruımen Qazaqstan  öndirisi men auılşaruaşılığı damığan respublikağa aynaldı. Pavlodar traktor  jäne alyuminiy zauıttarı, Ekibastwz kömir basseyni, Almatıda mıñdağan jwmısşılar, äsirese  qazaq qızdarı isteytin maqta-mata kombinatı jäne t.b.  iske  qosıldı.  Öndiris nısandarı şoğırlanğan iri qalalardı et pen süt önimderimen qamtamasız etetin qaramal keşenderi  men qws fabrikaları salındı. Qoy sanın 35-40 millionğa jetkizdik, mamandanğan şaruaşılıqtarda 500-600   adam jwmıs istedi, tek jünnen tüsken payda olardıñ barlıq şığının jabatın. Jastarğa orta mektep bitiru  mindetti, joğarğı bilim alu, därigerlik kömek pen twrğın üy alu tegin boldı. Eñbekke jaraytın barlıq adamdar jwmısqa tartıldı, erteñ jwmıssız qalam, qalay kün körem dep sarı uayımğa salınu bolğan joq. Ädebietimiz ben mädenietimiz damıdı. Öz önerlerimen Ermek Serkebaev, Bibigül Tölegenova, Asanäli Äşimov  bükil elimizge tanımal boldı,  KSRO halıq ärtisi ataqtarın aldı. İliyas Esenberlin, Änuar Älimjanov,  Hamza Esenjanov, Bauırjan Momışwlı, Rollan Seysenbaev,  Qabdoş Jwmadilov, Oralhan Bökey,  Şerhan Mwrtaza    tarihi romandarın, Oljas Süleymenov, Mwqağali Maqataev,  Kenen Äzerbaev, Twmanbay Moldağaliev, Fariza Oñğarsınova, Mwhtar Şahanov, Käkimbek Salıqov jäne t.b. öleñderi men dastandarın jazdı.  Jazuşılarımızdıñ   şığarmaları ondağan mıñ tirajben baspadan şığıp, kitap dükenderinde siresip twratın. Şäken Aymanovtıñ:  «Bizdiñ  süyikti däriger», «Aldarköse», «Atamannıñ aqırı»,  Swltanahmet Qojıqovtıñ - «Qızjibek»,  Abdolla   Qarsaqbaevtıñ - «Meniñ atım Qoja» jäne t.b. kinofil'mder köpşilik körermenderdiñ köñilinen şığıp, joğarı bağalandı. Olardıñ  birazınıñ muzıkasın, ülken darın iesi  belgili kompozitor Nwrqisa Tilendiev  jazdı. Şamşı Qaldayaqov,  Äset Beyseuov, Äbilahat Espaev jäne t.b. kompozitorlarımız   änderin şığardı   Jazıqsız qudalanğan Ahmet Baytwrsınov, Säken Seyfullin,  İliyas Jansügirov,  Mağjan Jwmabaev,  Jüsipbek Aymauıtov, Şäkärim Qwdayberdi   jäne t.b. ädebiet tarlandarınıñ  şığarmalarımen  halqımız qayta qauıştı.

Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı»  maqalası tarihımızdı, wlttıq bolmısımızdı  janjaqtı zertteu üşin keşendi bağdarlama jasauğa türtki bolıp otırğanı,  turizmdi damıtatını jäne t.b şaralardı iske asıruğa kömektesetine kümän keltirmeymin. Ökinişke oray, eki-üş jılda  bir auısıp twratın Bilim jäne ğılım ministri  bilim beru  jüyesin reformalaudan köz aşpadı. Orta bilim beru bağdarlamasınıñ jii özgerui, bilim därejesin WBT  arqılı saraptau oquşılardıñ tereñ jäne janjaqtı bilim aluına kedergi jasap otır, oylanu qabiletin öristetpey, jattandılıqqa  üyretedi. Soñğı jıldarı  qolğa alınıp otırğan üştildilik sayasat:  birinşi sınıptan, tipten bala baqşasına bastap ana tilmen qatar,  ağılşın jäne orıs tilderin qosa üyretu, joğarğı sınıptarda informatika jäne tabiğat tanu pänderin ağılşın tilinde jürgizu saldarınan keleşek wrpaq bay ädebietimiz ben tarihımızda oqıp biluge uaqıtı bolmay, mäñgürt bolıp öseme degen qauip qater bar.

Qazaqstan şekarası tek egemendik alğannan keyin ğana belgilendi, bwrın   bolmağan degen jañsaq pikirden aulaq boluımız kerek. Ol osıdan 100 jılday  bwrın, Qazaq avtonomiyalı respublikasınıñ jer aumağı belgilengen kezde anıqtalğan  Ökinişke oray, batıs pen  teriskeydegi biraz mekenimiz Resey territoriyasına, oñtüstiktegi Özbekstanğa kirgen. Sondıqtan da  wlı küyşimiz Qwrmanğazınıñ kesenesi Astrahan oblısında, Esimhan kezinde qabıldanğan  twñğış zañ - jeti jarğı  avtorınıñ biri - söz zergeri,  Tölebidiki Taşkenttiñ ortasında qalıp otır. N.S. Hruşev bilik qwrıp twrğan   kezde   Bostandıq, Kirov, Maqtaaral,  Jetisay audandarınıñ biraz aumağı   körşimizge berilgen, keyin  ol tolıqtay qaytarılmadı. Endigi bastı maqsat egemendik alğannan keyin  zañdastırılğan jer aumağımızdı   kelesi wrpaqqa saqtap qalu. Jer Astındağı baylığı talan-taraj ğa tüsip sarqılğanmen, üstindegi baylıq älde de birneşe wrpaqtıñ kädesine jarar dep oylaymın. Bilikte otırğan bir adamdı däriptey bermey, aqparat közderi arqılı  bay tarihımız ben ädebietimizdi jäne önerimizdi keñinen nasihattau kerek.  Biraq ta köpşilikke Bayan Esentaevanıñ   (Alagözova) asılımızdı, jibek düniemizdi jün-jwrqa etken  «Küläş» jäne «Bayan Swlu» siyaqtı  körkemdik därejesi tömen, tarihi şındıqpen üylespeytin üstirtin tüsirilgen fil'mderdiñ qajeti şamalı.

Mwrat Qoyşıbaev 

auılşaruaşılıq ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

7 pikir