Seysenbi, 26 Naurız 2019
Tarih 3209 18 pikir 14 Jeltoqsan, 2018 sağat 11:24

Täuelsizdik merekesi – wlıstıñ wlı küni

Täuelsizdik merekesi – meyramdardıñ meyramı, eñ wlı mereke. Osı merekeniñ wlılığın ayqın tüsinu üşin bir sät ötkenimizge şolu jasap qoyu abzal. Tauarihqa qarasaq – bir zamanda älemdi auzına qaratqan köşpendiler imperiyasınıñ Wlı Dala tösindegi bir sınığı jañaşa wyısıp, öz etnostıq atauımen memleket qwrğan da, tört ğasırğa sozılğan derbestiginen soñ eldiginen ayrılğan, söytip ğasırğa juıq otarlıq ezgide qinalğan.

Odan otarlauşılarğa qarsı köterilgen, nätijesiz qilı bwlqınıstardan keyin, jaña örkenietke say, wlt azattığın közdegen qozğalıstı öristetip, orıs imperiyasındağı täuelsizdik añsağan halıqtarmen birge  monarh qamıtınan qwtılğan da,  «Alaş-Orda» Halıq Keñesin qwrıp, eldigin uaqıt talabına say jañğırtqan.

Biraq taptıq jalau jelbiretken düley küştiñ elitkiş-mäjbürlegiş äreketi basım tüsip, odan ayrılıp qalğan, sodan soñ, qara halıqqa jaqın köringen, wlttıq qwrılımdardıñ barşasınıñ tübine jetken sol düley küştiñ qızıl tuı astında qazaq ta avtonomiya alıp, erkin el boldıq dep masattanğan; Eldiktiñ birqatar belgisin qazaq şınımen de qızıl tudı jelbirete jürip  jañğırtqan: el basqaru qwrılımın tüzgen, jappay sauattanuğa bet bwrğan, patşalıq imperiya bölşektegen jer-suı men halqın bir şañıraq astına jinağan.

Biraq Wlttıq Apattı – keñestik bilik jasandı da swrapıl aşarşılığımen üş dürkin eseñgiretip, halıq retinde joyılıp ketuge taqaltqan alapat aşarşılıqtardı – bastan keşken; Zwlmattan qwr sülderi qalğan halqımız tap sol keñestik biliktiñ jetekşiligimen qayta tülep, ruhani jañğıra alğan, nätijesinde: memlekettik qılmısın sayasatpen ärlep jasıruğa şeber  bol'şevizmniñ qolımen auır näubetke wşırasa da, eñse tüsirmey körsete alğan ömirge qwştarlığı layıqtı bağasın alğan, avtonomiyalıq respublikasına keñestik bilik kösemi «täuelsiz socialistik memleket» täjin kigizgen de, odaq qwruşı respublikalar qatarına qosqan.

Ekinşi düniejüzilik soğıstıñ qan qasabına qazaq jalpı sanınıñ törtten birin sol kezgi ortaq otandı qorğau maqsatında jibergen, onıñ törtten üşin qwraytın bozdaqtar maydan dalalarında qalğan; Keñestik bilik respublika aumağın 30-şı jıldardan qaptatqan koncentraciyalıq lager'lerge, özge öñirlerden zorlap köşirilgen halıqtardıñ jaña mekenine aynaldırğan, odan, 50-şi jıldarı tätti wrandarmen qazaq jer-suın jañaşa otarlau nauqanın üdemelete jürgizgen, sonday bol'şeviktik äreketter saldarınan qazaq öz jerinde wlttıq azşılıq deñgeyine deyin  qwldırap ketken.

Äldeneşe ondağan jıldarğa sozılğan biligi twsında jaña twrpattı otarlauşılar el-jwrt sanasın bileude köp tabısqa jetken: 20-şı jıldar ortasında el basqaruğa ortalıqtan kelgen emissar armandağan sanağa «nivelirovka» jasau sındı mwrattı 50-60-70-şi jıldarı sovet odağı auqımında «jaña adam tärbieleu», odaq qwramındağı özge wlttar üşin «orıs tilin ekinşi ana tiline aynaldıru» josparlarına wlastırıp, qapısız jüzege asırğan – keşegi bwratana, bügingi özge wlttarmen «qwqtarı teñ» qazaqtıñ bar aqıl-oyınıñ, arman-müddesiniñ orındalu kiltin ortalıqqa baylağan, tiisinşe qazaq elinde sol kindik biliktiñ aytqanınan şıqpaytın, öz betinşe oy tüyip, halqı üşin paydalı birdeñe isteuge ne öresi jetpeytin, ne batılı barmaytın,  türi ğana wlttıq, al işki mazmwnı jalpıimperiyalıq sipatqa sıqığan  orıs tildi sayasi elita qalıptastırıp alğan.

Sol elitanıñ biliktegi partiyanıñ biik qwramın qwrağan «asa bedeldi de qwrmetti» böligi tağdırşeşti sınğa tötep bere almağan, mäskeulik ortalıq özi pwrsat etken demokratiyalıq jañaru bağıttarın belinen basıp, qazaq respublikasın basqaruğa qazaq üşin köldeneñ kök attını jibergende, onı zañdı türde keri qağudıñ ornına, bas şwlği qabıl alğan, sonda olardıñ bwl qılığına – töbelerine qoyğan tañdaulılarınıñ qwlaqkesti qwldıq şeşimine – halıq ünsiz moyınswnğanmen, onıñ jas wrpağı namıstanğan:  öskeleñ örender dür silkinip, kökirekke wyalağan swraqtarına jauap alu üşin astananıñ bastı alañına şıqqan, biraq sovet biligi olardıñ beybit şeruin ökimetke qauip töndirgendey körip, odaqtas respublika jastarınıñ  konstituciyalıq qwqtarın ayaqqa taptap jatqandarına oy jügirtpesten, tez auızdıqtay qoyu üşin, qwddı otar qwldarın juasıtqanday täsilmen döreki de twrpayı küş qoldanğanda,  örimdey qız-jigitter aşınıp,  sayasi narazılığın qaytpas ereuilge, azattıq köterilisine wlastırğan.

HH ğasırdağı äskeri küşpen basıp-janşılğan wlt-azattıq köterilisterdiñ soñğısı bolğan osı tarihi oqiğa kezindegi juasıtu jäne jazalau operaciyalarınan soñ, qolğa tiri tüsirilgen sayasi qarsılıq körsetuşiler men olarğa iş bwruşılardı «37 jıl» ruhında sökken, sazayın tartqızğan repressiyalıq şaralardan bes jıl ötkende – halqımız ğasırlar boyı añsağan memlekettik täuelsizdikke qol jetkizdi.

Qazaqtıñ osınday tayğaq keşken tar joldan külli kedergini bwzıp-jarıp aman ötui arqılı jeñip alğan Täuelsizdiginiñ mereyli küni el-jwrttı erekşe şattıqqa böleytin  bükilhalıqtıq wlı mereke bolıp tabıladı. Biıl bwl kündi jiırma jetinşi  märte atap ötedi ekenbiz. Osı kün qarsañında, ädette, biik minberlerden täuelsiz damığan elimizdiñ jetistikteri aytıladı, alınuğa tiis jaña belester, sol orayda atqarılmaq mindetter söz boladı.  Retimen däriptele bermek jetistikter men tolassız aytılmaq merekelik lebizderge qosılatınımdı bildire otırıp, men, degenmen, osı künderi wmıt qaldırılmauğa tiis keybir jäytter jayın da eskerte ketsem deymin.

Köñildegi tüytkil tüsinikti bolu üşin, bizdiñ wrpaqtıñ sanalı ğwmırınıñ basım böligi sovettik däuirde ötkenin eske salğım keledi, sol şaqtağı asa wlı mereke – eski küntizbemen 25 qazanda jasalğandıqtan,  7 qaraşa sayın toylanatın «Wlı Qazan socialistik revolyuciyası» meyramı bolatın. Bwl künniñ är adam sanasına altın äriptermen öşpestey bolıp tüsirilgendigi sonday, älemge tanılğan iri jazuşılarımızdıñ biri: «Halqımnıñ tuğan küni – Wlı Oktyar' ekenin balalarımnıñ balalarına deyin aytıp ketemin», – dep jer-jahanğa jar sala uäde bergen. Alayda zaman özgerdi, keşegi qızıl imperiya şınjırınan azat bolğan halıqtar şın tuğan künderin – eldik märtebege qol jetkizgen künderin – eñ wlıq mereke retinde toylap jür. Tek bizde otarlıq däuirdiñ temir qwrsauınan qwtılğanımızğa quanatın  sezim barşanıñ jüregin jaulay qoymağan siyaqtı körinedi mağan. Tipti, elimizdiñ osı eñ bastı meyramı qarsañında studentterdiñ oqu üderisin üzip, jappay kanikulğa jiberu ädetke aynalğanın, jeltoqsannıñ bastapqı künderinde täuelsizdik künin emes, odan jartı ayday keyin tuatın jaña jıldı qarsı aluğa dayındıqtı bastap ketetinin körgende, «biliktiñ mwnısı nesi, memlekettik merekege şınımen de özi nemqwraydı qaray ma, qalay»  degen küdik kökirekke wyalaytın.

Täuelsizdik merekesiniñ Seksen altınıñ jeltoqsanında jastar qarsılıq şeruine şıqqan künge twspa-tws kelui joğarıda aytılğan küdiktiñ jauabın wstatqanday sıqıldanatın.  Jiırmasınşı ğasırdıñ soñğı onjıldığında orın alğan tağdırşeşti özgeristerge, is jüzinde imperiya işindegi jaña tarihqa jol salğan sayasi köteriliske öz därejesine say bağa berilmegendikten, onıñ täuelsizdik twğırına qalanğan mañızdı kirpiş ispetti röli bağalanbadı dep sanalatındıqtan, tap sol küngi eske aluğa jol beru – jastardıñ jaña tolquına aparuı ıqtimal dep, qolaysız qozğalıs tuğızbaudıñ amalın osılayşa qarastırsa kerek. Onıñ üstine, bwdan jeti jıl bwrın tura sol künde (bwl jolı imperiya otarında emes,  imperiya qwrsauınan azat bolğan täuelsiz eldiñ tap özinde) orın alğan tağı bir qasiretti oqiğa – Jañaözen tragediyası boldı.  Osı eki qayğılı oqiğa qwrbandarına tağzım etudi köp jan borışı sanaydı. Ökimet, ıñğayı, sonday şara kezinde jastardıñ, negizinen studentter tarapınan oylastırılmağan jağımsız äreketter bwrq etui mümkin dep seskenetin siyaqtı. Sonımen, wlı toy küniniñ  eki birdey oqiğa qwrbandarın eske alu künimen twstas kelui şın mänindegi jalpıhalıqtıq meyram retinde körine almauına sebep bolıp otırğanı anıq pa deymin. Eger bilik müldem basqa ökimettiñ, tarih sahnasınan ketken ökimettiñ qılmısın qorğaştağanday bolmay, Seksen altınıñ qaharlı Jeltoqsanın imperiya qwrsauın bwzğan sayasi köterilis retinde atap, sol köterilistiñ rölin asqaqtata köterip, täuelsizdigimizdiñ saltanattı merekesin qwrbandarğa tağzım etuden bastap jatsa, äser, söz joq, basqaşa bolar edi. Biraq, ökinişke qaray, wdayı elemeu jağı basım tüsip keledi. Ol azday, endi oğan, jeti jıldan beri, ökimettiñ oraşolaqtığınan adamdardı atuğa jol berilgen jaña qılmıs qosıldı. Oğan opınıp jatqan eşkim bayqalmaydı. Mwndayda köñil qalay ekiwday bolmasın. Osınday jağday özgermey twrğanda, biılğı merekeniñ de keyingi jıldardağıday swrıqsızdau ötpesine kim kepil...

Degenmen tığırıqtan şığar jol izdeu jön. Dwrısı – täuelsizdik merekesin sol täuelsizdikti maqsat etip twjırımdağan Deklaraciyanıñ qabıldanğan künine auıstıru. Eske tüsireyik – 1990 jılğı 25 qazanda Joğarğı Keñes Qazaq KSR-iniñ Täuelsizdik haqındağı deklaraciyasın, al 1991 jılğı 16 jeltoqsanda sol Joğarğı Keñes Qazaq KSR-iniñ Memlekettik täuelsizdigi jayındağı zañdı qabıldadı. YAğni Deklaraciya qabıldanğan kündi Täuelsizdik meyramı etuge äbden boladı. Ötken zamanğa tağı bir köz jügirteyik. Qazaq AKSR-in qwru jayındağı Deklaraciyağa 1920 jılğı 26 tamızda qol qoyılğan, al Qazaq AKSR-in Qazaqstan Sovetteriniñ Qwrıltayşı s'ezi  sol jılğı 4–12 qazanda qwrdı. Qızığı, eki datanı da Sovettik Qazaqstan toylağan emes, öytkeni soğan jol aşqan 7 qaraşanı bükil  Odaq bolıp toylau jetkilikti köringen bolsa kerek. Bwl – qızıl imperiya kezinde osılay boldı, endi, imperiyalıq täueldilikten qwtılıp, öz erkimiz özimizge tigende,  tarihi jağdaylardı esepke ala otırıp dwrıs şeşim qabıldauğa äbden boladı emes pe... Äri, eske tüsireyik, bizdiñ su jaña tarihımızda da mwnday mısal bar: äuelde Astana künin bilik organdarı Aqmolağa barıp ornalasqan künge oraylastırıp toylap jürdik te, keyin, elordanı sonda auıstıru jönindegi  şeşim şıqqan künge auıstırıp alıp edik qoy... Jeltoqsannıñ 16–17–18-şi künderin Sovettik imperiya ortalığınıñ ozbırlığına sayasi qarsılıq tanıtıp köterilgen jäne Jañaözende aylar boyı  äleumettik ädilettilikti beybit türde talap etip twrğan azamattarğa küş  qoldanu saldarınan jazıqsız qırılğan qwrbandardı eske alu şaraların ötkizuge qaldırıp, Täuelsizdik meyramın 25 qazanda merekeleudi zañdastıru qajet-aq. Sonda ğasırlar boyı añsağan memlekettik täuelsizdigimizdi tabiğattıñ özi tuğızatın qolaylılıq ahualda  män-mağınasına tereñ de jan-jaqtı oy jügirte otırıp toylauımızğa äbden bolar edi. Onday ärekettiñ bıltırdan beri barşa jwrtqa zor silkinis äkelgen Prezident Nazarbaevtıñ bolaşaqqa bağdar retinde wsınıp, sananı jañartudı közdegen bağdarlamalıq maqalası men sondağı ruhani jañğıru joldarın üstemeley tüsken tağı bir bağdarlama ispetti, tarihqa boylaudıñ naqtı joldarın Wlı dalanıñ jeti qırı retinde atap körsetken biılğı maqalası auqımında atqarılmaq isterge ündes şığatınına kümän bolmasa kerek.

Täuelsizdik merekesi qarsañında tilge osınday oylar oralıp twr. «Öli razı bolmay – tiri bayımaydı» degen, baquattı da baqıttı ömir süru üşin, şın mänindegi mıñ jıldıq, yağni mäñgilik memleket irgesin nığayta tüsu üşin qoğamdıq tınıs-tirşiligimizge osınday tüzetuler men tolıqtırular jasap aludan tartınbayıq. Täuelsiz memleketimizdiñ jwldızı jarqırap, abıroyı arta tüsuine, halqımızdıñ däuleti köterile beruine, tınıs-tirşiligi  zaman talabına säykes jaqsara tüsuine, öskeleñ wrpağımızdıñ otansüygiştik ruhta, eñ ozıq demokratiyağa layıq deñgeyde tärbielenuine  sanalı is-äreketimizben özindik ülesimizdi qosayıq. Wlı Dalanıñ şın qojayını atına say bolayıq. Kele jatqan wlı mereke – Täuelsizdik meyramı qwttı bolsın, täuelsiz el azamattarı!

Beybit QOYŞIBAEV

Abai.kz

18 pikir