Senbi, 23 Aqpan 2019
Mäñgilik el 3775 3 pikir 16 Jeltoqsan, 2018 sağat 16:36

Täuelsizdik häm Qazaq handığınıñ 550 jıldığı

Täuelsizdik alğan jıldardan beri elimizdiñ tarihi-mädeni ömirinde eleuli özgerister boldı. Öşkenimizdi jandırıp, joğalğanımız tabılğan täuelsizdik kezeñinde birqatar tarihi oqiğalar da orın aldı. Sonıñ biri 2015 jılı Elbasınıñ şeşimimen Qazaq  handığınıñ 550 jıldığın atap ötui edi.

Eñ bastısı, wlttıq sana jañğırğan twstağı osınau aytulı tarihi şaranı  ötkizudiñ mañızdılığı öte zor boldı.Sebebi Qazaq  handığınıñ 550 jıldığın ötkizu elimizdiñ tarihındağı, wltımızdıñ, halqımızdıñ tağdırındağı alatın ornı erekşe. Öskeleñ wrpaqqa onıñ mazmwnı men mänin tüsindiru mereke ayasında ötkiziletin şaralardıñ eñ mañızdısı bolmaq.

Elbası N.Ä.Nazarbaev aytıp ötkendey «Bizdiñ tarihımız - ol birlik pen twtastıqtıñ tarihı».Sondıqtan osı ruhpen tärbielener jas wrpaq jasampazdıq jäne memleketti nığaytudıñ köp ğasırlıq täjiribesinen wlt tarihına degen maqtanış sezimi men ayrıqşa qwrmetpen qaraytını sözsiz.Ğasırlar qoynauınan jetken halqımızdıñ wlı mädenieti men dästürin saqtay otırıp, Qazaqstannıñ ruhaniörkendeuiniñ negizin qalauğa wmtılatın da bügingi wrpaq bolmaq.

Eger tereñge köz jügirter bolsaq, Tonıkök abız tasqa qaşap, Asanqayğı armandap, Jelmayamen izdegen, handar men biler, swltandar men batırlar negizdep,  keşegi Alaş qayratkerleri  ösiet etken, bügingi qazaq Elbasınıñ bastamasımen jüzege asıruğa sert berip, bel buğan «Mäñgilik El» mwratın jas wrpaqqa nasihattau arqılı wlttıq tarihımızdı däripteudiñ jaña kelbetin tolıqtırıp, mazmwnın keñeyte tüsemiz. «Mäñgilik El» jolında qasıq qanı qalğanşa şayqasıp, sayın dala tösinde qalıptasqan atamekenniñ ärbir sınıq süyem jerin keudesimen qorğağan qaharman handarımız - Qasım han, Haqnazar, Täuekel, Esim han, Äz-Täuke, Abılay han men Kenesarınıñ, qol bastağan sardarlar men batır babalarımız Qabanbay, Bögenbay, Batır bayannıñ erlik isterin jäne eldiñ birligin danalığımen wyıtıp wstağan bi-şeşenderimiz Bwqar jırau, Nısanbay jırau, Töle bi, Qazıbek bi, Äyteke bilerdiñ otansüygiştigin üzbey nasihattau da tarih tağılımı arqılı jastardı tärbieleu qwralı.

Qazaq handığınıñ 550 jıldıq tarihın däripteude söz basın wlt ğılımı men mädenietiniñ qalıptasuına şeksiz üles qosqan sol däuirdiñ küägerindey bolğan ğalım,halqımızdıñ twñğış tarihşısı - Mwhammed Haydar Dulatidan jäne onıñ «Tarih-i Raşidi» eñbeginen bastaymız.

XVI ğasırdağı Ortalıq Aziyanıñ ataqtı tarihşısı, ädebietşisi jäne körnekti memleket qayratkeri retinde tanımal bolğan Mırza Mwhamed Haydar Dulatidıñ (1499-1551 jj.) ömiri men şığarmaşılığı osı qazaq handığınıñ qalıptasuı men damuına arnalğan. Eñ bastı şığarması «Tarih-i Raşidi» qazaq tarihı men ädebietin, mädenietin, dala filosofiyasın, dinin ötken türkilik däuirdiñ islamdıq kezeñimen sabaqtastıra zertteuimen asa qwndı tarihi derek retinde qarastırıladı. Kitaptıñ özi eki ülken däpterden twradı da, birinşisi – 70 taraudan, ekinşisi – 117 taraudı qamtidı. M.H. Dulatidıñ aytuı boyınşa birinşi däpterdiñ 17 tarauı tolığımen «Zafarname» kitabınan alınsa, ekinşi kitaptıñ 41-tarauı «Tarih-e Jahangoşay» kitabınan, al 99-şı tarauı osı «Zafarnameden» alınğan.

Qazaq handığınıñ qwrılu tarihına qatıstı eñ mañızdı derekti beretin Mırza Mwhammed Haydar Dulattıñ «Tarih- i Raşidi» şığarması XIV-XVI ğasırlardıñ basında Qazaqstan aumağı men körşi aumaqtarda ömir sürgen iri memleketterdiñ biri Moğolstan tarihına arnalğan. Bwl eñbek — Qazaq handığınıñ tarihın zertteu üşin de asa mañızdı bastapqı derekteme. Onda toqsan jıl işindegi qazaq handarınıñ tarihı qısqa, däyekti türde bayandalğandıqtan barlıq tarihşı osı eñbekti basşılıqqa aladı jäne Qazaq handığınıñ 550 jıldığın atap ötu de osı äygili şığarma negizinde alınğandığı tarihi aqiqat.

Olay deytinimiz, 550 jıldığı toylanıp jatqan Qazaq handığı - bizdiñ twtas ta tereñ tarihımızdıñ bir ğana kezeñi, däuiri ekendigin eskeruimiz kerek. Wlan ğayır qazaqtıñ sayındalasında mem­lekettiliktiñ negizi payda bolıp, bastau alğanına 3 mıñ jılday uaqıt aralığın qamtidı. Osığan qaramastan, memlekettigimizdi Qazaq handığınan bastauımızdıñ sırı nede degen saual tuındarı anıq. Iya, şındığında, Qazaq handığına deyin bizdiñ aumağımızda, yağni qazaq jerinde ärtürli damu satısın bastan ötkizgen 20 memlekettik qwrılım men  sayasi  jüyeler  boldı. Olardıñ qay-qaysısı da sol memleketti qalıptastırğan taypalardıñ atauımen ataldı. Mısalğa, Ğwn memleketi, Qañlı memleketi, Oğız memleketi, Türik qağanatı, Türgeş, Qi­maq, Üysin, t.b. Joğarıda aytqanımızday, bwlardıñ ärqaysısı da Qazaqstandağı memlekettilik tarihı­nıñ kezeñdik körinisi, tarihi kezeñderi ğana.

Sondıqtanda Qazaq handığınıñ bastı erekşeligi – «qa­zaq» degen taypanıñ emes, Qazaq hal­qınıñ memleketi boluında.  Osı attas handıq qwramına kirgen barlıq taypa­lar memleketi. Twñğış Prezident N.Ä. Nazarbaev «Ğasırlar toğısında» degen eñbeginde «Qazaq handığı  bükil Ortalıq Aziyadağı eñ alğaşqı qwrılğan  wlttıq sipattağı memleket»,- dep anıq körsetken.

Sonday-aq osıdan däl 550 jıl bwrın Jänibek pen Kerey qwrğan Qazaq handığı alğaş ret öz atauında halıq etnonimi retinde de bekitildi. Osınday sındarlı şaqta Qazaq halqınıñ türli memlekettik birlestikterge bıtırap, sayasi ıdırap ketuinen saqtap qalu nemese joyuluına jol bermey, jalpı memlekettikke jäne ğasırdan ğasırğa sozılğanqalıptasu jıldarında qalıptasqan, tarihi negizi qalanğan  Şığıs Deşti Qıpşaq, Jetisu jäne Türkistan aumağın mekendegen etnikalıq toptardıñ
etnikalıq-sayasi, şaruaşılıq-mädeni damuı arqılı biriguine äkelgendigin köremiz. Öz tarihi sahnağa şığu kezeñine say qazaq jerindegi halıqtıñ mentalitetin, bolmısın, dünietanımın köşpeli ömir qalıptastırdı. Sondıqtan Qazaq halqınıñ qalıp­tasuınıñ birneşe satısı men kezeñderi bar. Soñğı kezeñ XIV-XV ğasırlar qamtitıda, bwl kezeñde etnikalıq ürdis pen sayasi ürdister bir-birine barınşa ıqpal jasap, dästürli dalalıqqazaq qoğamı joğarı satısı -  Qazaq handığı qwrıldı. Söytip, qazaq halqınıñ  öz aumağı, köşpeli salt-dästürge negizdelgen ekonomikası, tili, dini, mädenieti men ruhani ömiri örkeniet köşine ilesip damıp otırdı. Sondıqtan, Qazaq handığınıñ 550 jıldığı – Qazaq memleketin wlıqtaytın Wlı mereke.  Memleketşil bağıttağı ideyalardı nasihattap, jastardı patriottıq tärbiege baulu barısında özindik mazmwnğa ie bolatın aytulı data.

Tarih köşine tereñnen boylar bolsaq, Äbilhayır handığı men Moğolstannıñ älsireui jäne ıdırauı jağdayında atalğan keñ-baytaq
aymaqtıñ ruları men taypalarınıñ eñ ıqpaldı kösemderi sayasi täuelsizdikke wmtıldı.Al olardıñ ğasırlardan üzbey jalğasıp kele jatqan azattıq pen täuelsizdik jolındağı jarqın isteri men erligi, twlğalıq belgisi jıldar ötken sayın jarqıray tüsude. Mısalğa, Qazaq handığınıñ negizin qalağan Kerey men Jänibek, Aqnazar men Qasım,Esim men Täuekel, Äz-Täuke men Abılay handarmenesimderi qatar jüretin, Töle, Qazıbek, Äytekedey wlı bilerdiñ qaytalanbas dara twlğaları men artında qaldırğan qalıñ qazaq jwrtı men älemdik ruhani qwndılıqtar törinen orın alatın mwrasın zerdeleu ülken mindet. Sol däuirdiñ öşpes deregindey bolıp, zamana asuları men sınınan ötken «Esim hannıñ eski jolı», «Qasım hannıñ kasqa jolı», Äz-Täukeniñ «Jeti jarğısı», «Abılaydıñ aq jolı» degen atpen jetkenDalalıq zañdıq erejeler Qazaq handığı men memlekettiligin däyektey tüsetin tarihi qwjattar.

Bügingi täuelsizdik üşin ata-babalarımız ğasırlarğa sozılğan azattıq jolındağı  şayqastarda birde jeñisdi, birde jeñilis taptı. Tek üzdiksiz azattıq küresiniñ nätijesinde Elbası N.Ä. Nazarbaev köterip otırğan «Mäñgilik El» ideyasınıñ özegine aynalıp otırğandığı mälim.

Osınau babalar amanatınday bolğan «Mäñgilik El» ideyasıtäuelsiz elimizdiñ Twñğış Prezidenti – Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ älemdik jahandanu köşine engen kemeldengen qazaqstandıq memlekettilik qwrudağı siñirgen eñbeginiñ tarihimazmwnı da erekşe. Zamanaui Qazaqstan «Mäñgilik El» ideyasına birikken köp wlttıñ ökilderiniñ ortaq Otanı.Sonau Qazaq handığı qwrılğan sätten bastap-aq qazaq halqınebir jaugerşilik zamandı keşip, «Alqaköl swlamadan» ötip, «Elim-aylağan» nebir zar zamandı da, aşarşılıq pen jappay wjımdastıru, Alaş ziyalıların alastatqan alasapıran kezeñdi de, sayasi qwğın-sürgin men atom sınaqtarınıñ alapattarı sekildi bar qiınşılıqtardan sürinbey ötip, älemdik wlttıq qauımdastıqta oyıp twrıp layıqtı orın aldı. Bwnday biiktikke köterilu qazaq halqı üşin ülken maqtanış ekenin eskersek, bäzdäñ qlttıq tarihı tüzu, tamırı tereñ ekenin wğınamız.

Degenmende, HH ğasır basındağı alasapıran kezderi wlt maqtanışı, Alaş arısı Mirjaqıp Dulatov: «Keleşek künniñ qanday bolaşağın biluge tarih anıq qwral boladı. Öziniñ tarihın joğaltqan jwrt, öziniñ tarihın wmıtqan el qayda jürip, qayda twrğandığın, ne istep, ne qoyğandığın bilmeydi, keleşekte basına qanday kün tuatınına közi jetpeydi. Bir halıq öziniñ tarihın bilmese, bir el öziniñ tarihın joğaltsa, onıñ artınşa özi de joğaluğa ıñğaylı bolıp twradı», – depöziniñ «Türik balası» attı jazbasında jazdı.

Qazaq handığınıñ 550 jıldığın atap ötu barısında wlı twlğalarımızdı, beybit ömir men tınıştıqtı wlıqtau şaraları da keñinen jürgizilude. Bügingi jas wrpaq ömir sürip otırğan beybit zaman babalarımızdıñ ğasırlıq armanı bolğanı ayan. Ol turalı qazaq ädebieti ğılımınıñ körnekti ökili Beysembay Kenjebaev 1940 jılı jazğan tarihi oçerkinde: «Abılayğa deyin bolsın, Abılaydıñ twsında bolsın qazaq halqınıñ arman etkeni: 1) öz aldına erikti el bolıp, özin özi meñgeru, 2) ata qonısına jayğasıp, beybit eñbek etip, şaruaşılıq şalqıtu, 3) bir auızdı, ıntımaqtı bolıp, otanın, eldigin qorğau», - degen edi. Elbası wsınğan wlı ideyalardıñ mäñgilikke wştasauına osı üş qağida täuelsizdigimizdi alıp, bodandıqtan qwtılğannan keyingi jerde saltanat qwrıp kele jatqandığı arqau bolıp otır.

Täuelsizdik - qazaq halqınıñ jarqın keleşegi üşin, Otanı üşin otqa tüsip, eli men jeri, halqı üşin qasıq qanın qiğan ata-babalarımızdıñ bizge qaldırğan bağa jetpes mwrası, al onı saqtap qalu da ata-baba amanatı! Qazaq handığınıñ 550 jıldığı tağılımı mol, bereri zor, tanımı mol tarihi kezeñge közjügirtu ğana emes, öskeleñ wrpaqtıñ boyına otansüygiştik, eljandılıq qasietterdi wyalatu, ötkennen tağılım alu bolıp tabıladı. Qoğamnıñ negizin qwrap otırğan jas buın wlt tarihına tereñ boylay otırıp, Täuelsizdiktiñ şınayı qadir-qasietin wğınadı. Wlı Dala tağılımdarın nasihattap, «Mäñgilik El» ideyasın jüzege asıruda naqtı da senimdi qadam bolmaq.

Abai.kz

3 pikir