Düysenbi, 22 Şilde 2019
Dep jatır 3317 58 pikir 28 Jeltoqsan, 2018 sağat 11:20

Mwrat Baqtiyarwlı: "Qıtaymen körşi twrıp investiciyalıq mümkindikti paydalanbau ülken qatelik"

Elimiz damuşı memleket retinde investiciyağa mwqtaj memleketterdiñ biri. Elbasımızdıñ älemdegi zor bedeli men elimizde investiciya saludağı ahualdıñ qolaylı, äri twraqtı boluına baylanıstı tek soñğı on jıldıñ işinde Qazaqstanğa 260 mld. dollar tikeley şeteldik investiciya tartıldı. Nätijesinde Qazaqstan investiciya tartudağı jan basına şaqqandağı kölemi boyınşa Şığıs Europa elderi men TMD elderi arasında aldınğı orınğa şıqtı.

Qıtay – Qazaqstanğa eñ köp investiciya qwyatın - törtinşi, eñ köp qarız beretin üşinşi el. Oğan dälel 2005-2017 jıldar aralığında Qıtaydıñ Qazaqstan ekonomikasına salğan tikeley investiciyası  13,9 mld. dollar, jalpı ekonomikağa salğan investiciyası 42,8 mld. dollardı qwrap, nesieleu kölemi 50 mlrd. dollarğa jetken. Soñğı 11 jılda Qıtayğa 100 mln. tonna mwnay 180 mld. tekşa metr gaz tasımaldandı. Qazaqstandağı mwnay men gaz öndiru salasındağı Qıtay kompaniyalarınıñ jeke menşiginde ülesi 22-% qwraydı. YAğni elimizde öndirilgen 86 mln. tonna mwnaydıñ 30 mln. Qıtay kompaniyalarınıñ ülesinde.

Qazir köptegen memleketter Qıtay investiciyası üşin arnayı bağdarlamalar jasap, barınşa tiimdi investiciyanı köbirek tartuğa wmtıluda. Sondıqtan da älemdegi eñ alıp bay memleketpen körşi twrıp investiciyalıq mümkindikti paydalanbau ülken qatelik bolar edi. Sol sebepti Qazaqstanğa tikeley investiciya saludı jüzege asıratın zañ jobasın twjırımdamalıq negizde qoldaymın.

Sonımen birge ükimettiñ nazarın mınaday mäselelerge audarğım keledi.

Birinşiden, qazirgi tañda Qıtaydıñ sırtqı jäne işki jağdayında jäne Qazaqstan – Qıtay qatınastarında da alıp otırğan mäseleler bar. Bwğan baylanıstı qoğamda, aqparat qwraldarında aluan türli pikirler köp aytılıp jür. Soñğı uaqıtta Qıtay halqınıñ işki «meni» ösip keledi. Özderiniñ älemde mıqtı ekenin sezinu ruhı kün ötken sayın küş alıp, öz memleketin jer-älemniñ kindigi sanaytın tüsinik keñ tarauda. Sondıqtan bolar, bizdiñ qoğamda, aqparat-qwraldarında Qıtaydan «üreylenu», «saqtanu» siyaqtı tendenciya jii körinis berude. Mwnıñ bastı sebebi osığan tereñ saraptamalıq negizde taldau jasap, halıqqa tüsindirip jauap beretin – elimizde arnayı türde Qıtaydı zertteytin birde bir ğılımi instituttıñ bolmauında bolıp otır. Al Qıtayda Qazaqstandı (Ortalıq Aziya elderin qosa alğanda) zertteytin  22 institut pen ortalıqtar bar, onda jüzdegen mamandar Qazaqstannıñ basınan baqayşığına deyin zerttep otır.

Sondıqtan da strategiyalıq äriptesimiz Qıtaydıñ sayasi ekonomikalıq jäne işki äleumettik jağdayın, bolaşaq betalısın, Qıtaydıñ Qazaqstanğa wstanğan sırtqı sayasatın, eki el arasındağı qauipsizdik salasındağı özekti mäselelerin, sauda ekonomikalıq baylanıstarın, käsipkerlik, industriya salasındağı ıntımaqtastığın zertteytin arnayı Qıtaydı zertteu institutın qwrudıñ qajettiligi pisip jetildi dep oylaymın. Oğan elimizde, qıtaytanuşı, qıtay til-jazuın tereñ meñgergen bilikti mamandar jetkilikti.

Ekinşiden, Qıtayda qazir oqıp jatqan 15 000 Qazaqstandıq studenttiñ 90-% astamı «Şet elderge qıtay tilin oqıtu» mamandığı boyınşa bilim alıp jatır, qalğandarı halıqaralıq sauda, ekonomika mamandıqtarında oqidı. Al tehnologiya mamandıqtarında oqıp jatqandardıñ sanı 3 %-ge jetpeydi, jaña tehnologiya mamandıqtarı boyınşa oqıp jatqan student joqtıñ qası. Sol sebepti birinşi kezekte Qıtay tilin meñgerumen qatar jaña tehnologiya mamandarın dayarlauğa basımdıq beru kerek.

Üşinşiden, bügingi talqılanıp otırğan zañ jobasında körsetilgen Qıtay investorlarınıñ qarjısımen salınatın jaña öndirister, äsirese mwnay-himiya, tıñaytqış öndiretin zauıttar qıtaydıñ ekologiyalıq problemaların Qazaqstanğa alıp kelui mümkin ekenin de eskeruimiz kerek. Öytkeni Qıtaydıñ atalmış saladağı kompaniyaları halıqtıñ densaulığınan göri ekonomikalıq paydasın joğarı qoyadı. Olar köptegen himiyalıq öndiris orındarın Pekinge jaqın provinciyalardan Şıñjan siyaqtı şetkeri aymaqtarğa köşirude.

Törtinşiden, Şeteldik investorlardıñ Qazaqstan ekonomikasındağı strategiyalıq salaların menşiktep ketu qaupi elimizdiñ ekonomikalıq qauipsizdigine, memleket müddesine qauip töndirmey me, qarjılay jäne tehnologiyalıq jağınan industriyalıq damığan memleketterge täueldi bolıp qalmaymız ba, Qıtay investorlarına berilgen jeñildikter – halıqtıñ jwmıspen köbirek qamtıluına, şağın jäne orta biznestiñ damuına, Qazaqstanda ğılımi-zertteu jäne täjiribelik-konstruktorlıq jwmıstardıñ keñinen jürgiziluine, jergilikti jerden bilikti mamandar dayarlauğa, keleşek salınatın mwnay-himiya zavodtarı eñ soñğı ülgidegi barlıq talaptarğa say keletin tehnologiyamen jabdıqtauğa, şığarılğan önimderdi eksporttauğa tolıq jauap bere me siyaqtı mañızdı mäselelerge nazar audarıp, bwqaralıq aqparat qwraldarı arqılı halıqqa keñinen tüsindiru jwmıstarı jürgizilui kerek dep oylaymın.

Kezinde Afrika memleketteriniñ bir basşısınıñ mınaday qanattı sözi bolğan. Evropalıqtar bizge kelgen kezde olardıñ qolında Bibliya bolsa, bizdiñ qolımızda altın boldı. Arada wzaq jıldar ötkennen keyin bizdiñ barlıq altındarımız olardıñ qolında ketti, al bizdiñ qolımızda Bibliya ğana qaldı.

Mwnı bizde ünemi este wstauımız kerek.

Mwrat Baqtiyarwlı, senator

Abai.kz

 

58 pikir