Särsenbi, 20 Naurız 2019
Ädebiet 3256 18 pikir 10 Qañtar, 2019 sağat 12:12

Baytwrsınwlınıñ biz bilmeytin bir öleñi

Jaqında internette qazaq tiliniñ atası, Alaş arısı Ahmet Baytwrsınwlınıñ osıdan bir ğasır bwrın, yağni halqımız bodandıq pen qwldıqtıñ temir qwrsauınan şığar jol tappay qinalğan twsta jazılğan «YA – kazah!» degen öleñi payda boldı. Öleñniñ orısşa mätinin Resey arhivinen Hamitbek Mwsabaev degen azamat tauıptı. Bwl öleñ o basta qazaqşa jazılıp, sodan soñ orısşağa audarılğan siyaqtı. Qazaqşası tabıla ma, tabılmay ma, saqtalğan ba, saqtalmağan ba? O jağı qazirşe belgisiz. Orısşa mätin jolma-jol audarma bolsa kerek. Sondıqtan ol qazaqtıñ dästürli qara öleñinen göri telegraftıq stil'ge jaqındau. Solay boluı da zañdı. Bälkim, tört ayağın teñ basqan düniege aynaldıruğa audarmaşınıñ (mümkin avtordıñ) mwrşası bolmağan şığar. Biz qazaq oqırmandarınıñ qalıptasqan tanımına, üyrenşikti mänerine jaqındau bolsın degen oymen siresken orısşa mätindi erkindeu stil'men qazaqşalap şıqtıq. Avtordıñ jüz jıl bwrın öz zamanınan, qoğamınan äldeqayda biik twrğan oy-armandarın sözbe-söz tap baspasaq ta, jalpı ne aytpağın mazmwndap bere aldıq degen senimdemiz.

Ahmet Baytwrsınwlı
Men qazaqpın

Men qazaqpın, skiftıñ jalğasımın,

Maqtanbaytın sanımen mal basınıñ.

Altın grif kiesi men bolamın –

Bürkit äri arıstan tañbasınıñ.

 

Wmıtpassıñ patşamız Tarğıtaydı,

Sol wlımen skifke baq qwtaydı.

Sodan-dağı qwlaştı keñ jayamın,

Moyındaymın tek qana haq Qwdaydı.

 

«Qazaq» degen atım bar dürildegen,

Şığıs, Batıs aldımda dirildegen.

Qıtay, Iran, Vavilon, Rum, Lidiya,

Salıq tölep bitirmey, köz ilmegen.

 

«Hun» atandım, bilesiñ, älimsaqtan,

«Gun» degende mıñ-mıñdar janın satqan.

Europa da aldımda tizerlegen,

Meni bayqap aşudan qanı qatqan.

 

Köne sına jazuı – tañbasında,

Men turalı erekşe bir madaq bar.

Aytpadıñ ne, ayttıñ ne, şındığı sol –

Tuabitti jaujürek qoy qazaqtar.

 

Kaspiylikpin, batırmın, zor alıppın,

O basında ayrıqşa jaralıppın.

Böri de men, temir de, sanalımın,

Şındıq attı anadan när alıppın.

 

Oğız, qıpşaq, hazar da men bolamın,

Şerte bilseñ küyşanaq – dombıramın.

Qwturğwl, dulu ne bolgar desti,

Iesimin dalanıñ, mol mwranıñ.

 

«Tatar» dep te atandım amal bar ma,

Wyıtqi soqqan kök dauıl zamandarda.

Jer jastandım, al biraq jeñilmedim,

Tığılmadım tas qorğan – qamaldarğa.

 

Jüregimniñ jalını öşken emes,

Kökiregimdi qu dünie tesken emes.

Bay bolsam da, tas kedey atansam da,

Imansız bop wl-qızım ösken emes.

 

Qazaqpın ğoy, tatar da, monğol da men,

Atım şıqqan aytulı Aqordamen.

Dospın dese qılışın tastay salar,

Qonaqjaymın, peyilim – zañğar, tereñ.

 

At üstinde ötti san ğasırlarım,

Kemşiligim bar bolsa, jasırmadım.

Öz elimde swltan da, wltan boldım,

Talay eldi biledi asıldarım.

 

Jauğa äste ayaqtan şaldırmadım,

Biikterde ärdayım jandı bağım.

Bağdad, Mısır, Ündistan kün tuğanda,

Wldarıma wsındı zañdı tağın.

 

Swltan boldım, jauınger, mamlyuk ta,

Qorqıp äste körmedim, jañılıp ta.

Jau antalap twrğanda jan-jağınan,

Kömek qolın sozdım men san wltqa.

 

Mağan senip, bas iip, pir twtqanda,

Şığıstı san qwtqardım qwldıqtan da.

Soyqanınan qorğadım monğoldardıñ,

Krestşiler qaptatqan swmdıqtan da.

 

Men qazaqpın, noğaymın, Mamay da men,

Eşqaşan da almağan jau aylamen.

Arlan sındı jalımdı küdireyttim,

Itter bildi: joq mağan mañayda teñ.

 

Qırğız-qaysaq etpekşi boldı meni,

«Qıran kelip astauğa qondı» dedi.

Bilmedi-au Resey bwl qazaq-saqtıñ,

Qaytpaytının qalğanşa soñğı demi.

 

Solayşa olar kazaktı wlıqtadı,

Özderinşe mäz bolıp wlıqtarı.

Bwralañğa qanşama salsa dağı,

Dala wlı öz tegin wmıtpadı.

 

Dinimdi de men asıl saqtap qaldım,

Atımdı da wzatpay aqtap aldım.

Ar aldında twrsam da, dar aldında,

«Qazaqpın» dep ärqaşan maqtanamın.

 

Kök Täñiri – bir Alla süyenerim,

Elin, jerin, dalasın süyedi erim.

Tayaq jedim, biraq ta şeginbedim,

Kök Türiktiñ soyı men süyegi edim.

 

Erkindikke wmtıldım jan-tänimmen,

Künderde de jayau qap, atqa mingen.

Azattıqtıñ auılı alıs eken,

Bögey berdi jolımdı taqqa mingen.

 

Bas tartpadım armanım, mwratımnan,

Qaldı uaqıt artımda şwbatılğan.

Erkindiktiñ jolında janım qwrban,

Wlt edim erekşe bwla tuğan.

 

Tiri jürsem, ketsem de jan tapsırıp,

Öz tegimdi wmıtu – jañsaq qılıq.

«Qazaqpın» dep düniege jar salamın,

Qwldıq dünie irgesin şayqap twrıp.

Qazaqşalağan: Zahardin Qıstaubaywlı

Abai.kz

18 pikir