Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
«Soqır» Femida 3404 7 pikir 4 Naurız, 2019 sağat 13:16

Türmedegi bir qılmıskerge jılına millionğa juıq teñge jwmsaytın elmiz

Sottalıp, bas bostandığınan ayırılğan  adam eñbekpen tüzeu mekemesine tüsken soñ, tüzelu üşin jazasın qalay öteydi? Al tüzeu mekemeleri degen jalpı atau ekeni anıq. Öytkeni oğan türme de, türli deñgeydegi koloniyalar da kiredi.  Aldın ala tergeu oqşaulağıştardıñ da bwlardan artıq, kemi joq. Qazirgi küni elimizde osınday 86 mekeme bar eken, onıñ 17-si tergeu oqşaulağıştarı bolıp tabıladı. Jalpı maqsat – qılmıs jasap mwnday mekemelerge tüsken adam, ekinşi qaytara onıñ tabaldırığın attamauı tiis. Alayda tüzelip jatqandar qatarı az. Türme esigin qayta aşatındar köp. Nelikten?

Onıñ sebebi köp. Sonıñ biri retinde, qılmıstıq qwqıq sarapşılar  türmelerdiñ tüzeu röli bolmağandığın alğa tartadı. Nege deseñiz, sottalğandardıñ 70% juığı abaqtığa qayta oralıp, nağız recidivist, yağni känigi qılmıskerge aynaladı eken. Sondıqtan türme esigin bir aşqan adam, onı birneşe ret aşadı degen söz de bar. Ärine, mwnıñ bäri türme tüytkili dep jauıp qoya saluğa bolmas. Türme jaqsı bolıp, jandarına jaqqandıqtan oğan orala bermeytini tağı da belgili. Aynalası swrğılt dualdarmen qorşalıp, tiri jan öte almas tiken sımdarmen oralğan, alıstan közge üreyli şalınatın baqılau mwnaraları men  qoñır tüsti ğimarattar, torlı tar tereze közderi kez kelgen jannıñ twla boyın mwzdatanı belgili. Al onıñ işindegi tirşilik jağdayı aytpasa da tüsinikti. Söyte twra qamşıdan da qısqa ğwmırda, osı qapastı nege qayta-qayta baspana eter jandardıñ jağdayın jete kim bilgen deysiz. San özgergenmen, naqtı sapa qaşan özgermek?

Olay deytinimiz, yağni 2019 jılğı 1 aqpandağı esep boyınşa, qazir QAJ mekemelerinde 30 mıñday sottalğan jazasın öteude. Al bir sottalğandı asırau üşin jılına millionğa juıq teñge jwmsaladı eken. Onıñ üstine olardıñ jazasın öteu jağdayı örkenietti elderdegidey jaqsara tüsui üşin, qılmıstıq jazanı atqarudı älemdik tanılğan standarttarğa jetkizu közdelip otır. Mäselen, ötken jılı qılmıstıq-atqaru jüyesin 2019-2023 jıldarğa arnalğan damıtu jönindegi dayındalğan Jol kartasına nazar audarsaq, oğan 16,5 milliard teñge josparlanıptı. Iä, qıruar qarjı ekeni belgili. Biraq onıñ qayrımı bolatındığına kim kepil bere aladı? Jol kartası boyınşa känigi sottalğandardıñ sanın azaytu şeşimin taba ma? Ärine, köbine qayta sottı bolatındar nemese alğaş ret qılmıs jasaytındar qoğamdağı auır twrmıs qiındığına şıday almay, ayağın şalıs basıp, bireudiñ ala jibin attağandar deydi. Alayda bizdiñ elde mwndaydıñ aldın alu üşin tiisti şaralardıñ bäri jürgizilip jatqandı turalı ünemi esep beriledi ğoy. Tipti sottalğandardı äleumettendiru, qoğamnan alşaqtatpau jwmıstarı olardıñ bas bostandığınan ayıru orındarına tüsken küninen bastap jürgiziledi emes pe. Olardıñ ärqaysısı jeke-jeke zerdelenip, sol jwmıstıñ barısında  ärbir adamnıñ erekşeligi, nege beyim ekeni, psihologiyalıq jäne äleumettik ahualı, eñbekke qabilettiligi eskerilip, sol boyınşa qajetti şaralar qabıldanatını ünemi aytıladı. Tipti qılmıs jasap, tüzeu mekemesine tüskennen keyin onıñ köpşiligi jalpı orta bilim beretin oqu orındarınan bilim alıp, jwmısşı mamandıqtarın igeredi eken. Sodan bostandıqqa şıqqannan keyin olarğa äri qaray otbasın asırau üşin nemese qoğamğa aralasu op-oñay bolıp, käsibine säykes jwmıs tabuğa ülken mümkindik tuatın körinedi. Al şındığında solay ma? Olay emes. Ol üşin adasqannıñ qaytıp üyirin tabuına jol qalanbaydı. Mwnıñ sırı tereñde jatqandığın kezinde osı türmelerde nağız basşılıq jwmıstar atqarğan, bwl künde zañgerlik qızmetpen aynalısatın, sarapşı Jaswlan Isanıñ pikirinen ayqın añğara alamız.

Ol eñ aldımen, sottalğandardı ajıratıp aluımız kerek deydi. «Olar eki sanatqa bölinedi. Birinşileri, birinşi ret sottalğan, nemese qılmıstı bayqausızda (bilmegendikterinen bolsın) jasağandar bolsa, ekinşileri birneşe ret (recidivti) sottalıp otırğandar.  Birinşi sanattağılar, jazaların ötep (merziminen bwrın bolsın) şıqqannan soñ, qalayda jwmısqa ornalasudı añsaydı. Eger olardıñ osı talabı orındalsa, äri qarayğı ömirleri dwrıstalıp ketedi. Al jwmısqa kire almay («sottalğan» degenderdi köp «jwmıs orındarı» mañaylarına da jolatpaytındarı belgili) qinalıp qalatındardıñ talabı tasqa soğıladı. Sosın äri-beri jürip, jwmıs tappay, qayta qılmısqa wrınatını belgili. Bwl recidivister sanın köbeyte tüsedi. Al sosın osı ekinşi sanattağı, yağni recidivisterdi qoğam işinen öz orındarın tauıp ketedi deu ekitalay. Olardıñ köbisi, temir tordıñ «tärtibine» etteri üyrenip alğanı sonşalıq, öz ömirlerin basqaşa elestete almauları da mümkin. Ülken ömirge demalısqa kelgendey, bir-eki ay ğana bostandıqta jürip, sosın jaña qılmıs jasap, üyrengen jerlerine qayta bara saladı. Degenmen, olardıñ işterinen de tüzelip ketetinderi tabılıp qalatındarın joqqa şığaruğa bolmas. Öytkeni sottalğandardıñ merziminen bwrın bosauları men jazaların öteu jağdayına say minez-qwlqın jaqsartudı qağadalap otıru jäne ortaşa qauipsiz mekemeden, qauipsizdigi barınşa tömen mekemege auıstıru – tikeley qılmıstıq atqaru jüyesiniñ qızmetkerlerine baylanıstı mañızdı is. Sottalğannıñ ayıbın tüsinip, tüzeluge bet aluı – olardı kötermeleu şaraların dwrıs jäne uaqıtılı qoldanuğa baylanıstı atqarılatın eñ tiimdi de üzdiksiz jwmıstar. Bwl jerde, özderin «belsendi» qılıp körsetkender ğana, alğıs, marapat, tağı basqa da kötermeleu şaralarına ie bolıp jatadı. Al özderin körsete almağandar, kez kelgen kötermeleu şaralarınan tıs qaladı.  Mine, sondıqtan otryad bastığı bolsın, basqa qızmetker bolsın sol birtoğa minezdi, bir izben ğana jüretin sottaluşınıñ işki közqarası tüzu ekenin bayqay alıp, jäne soğan say kötermeleu joldarın qoldanğandarı kerek-aq».

Iya, J. Isanıñ pikiriniñ jöni bar. Türme qızmetkerlerine jazasın öteuşilerdiñ jağdayın ünemi izgilikti baqılauda wstağandarı tiimdi. Äytpese olar sottalğandardıñ qayta qılmısqa baruına baspanasınıñ bolmauı, jwmıstıñ joqtığı, kriminaldı isten qol üzbeui, äleumettik-otbasılıq baylanıstıñ älsireui siyaqtı birneşe faktorlardı äser etedi dep alğa tartadı. Demek, olardıñ sözine sensek, jazasın ötep ülken ömirge şıqqan soñ, ekinşi, üşinşi ret qılmıs jasauı, söytip üyrenşikti jerlerine qayta oraluına türtki – twrmıstıq sebepter ğana bolıp otır: işkilikke, esirtkige salınu, qarjınıñ jäne twraqtı jwmıstıñ bolmauı, oğan qosa bas bostandığınan ayıru orındarında wzaq merzim otıruına baylanıstı teris psihologiyalıq äserler. Al bayqasañız, türmeden bosap şıqqan, yağni endi bwrınğı sottalğandar dep atalatındardıñ kriminaldı isten qol üzbeui degen söz, olardıñ tolıq tüzelmegenin ayğaqtay tüspey me? Endeşe osı jağdaylardı boldırmas üşin 2016 jıldıñ soñında Memleket basşısınıñ Jarlığımen qol qoyılğan «Probaciya turalı» zañı äzirlengen edi. Sonımen qatar, Prezidenttiñ 2016 jılğı 8 jeltoqsandağı Jarlığımen Qazaqstan Respublikasındağı bas bostandığınan ayıru orındarınan bosatılğan jäne probaciya qızmetinde esepte twrğan azamattardı äleumettik oñaltudıñ 2017 - 2019 jıldarğa arnalğan keşendi strategiyasın jüzege asıru boyınşa is-şaralar josparı bekitilgen bolatın. Öytkeni penitenciarlıq jüyede biz aytıp otırğan tärbie procesine köp män beriluge tiis. Sol tärbie jan-jaqtı jetik bolsa, Abay atamız: «Men eger zakon quatı qolımda bar kisi bolsam, adam minezin tüzep bolmaydı degen kisiniñ tilin keser edim» aytpas edi-au.

Biz aytıp otırğan mäseleniñ zañdı talaptarğa say ekenin Konstituciyalıq Keñes müşesi Ünzila Şapaq ta quattaydı. Ol: «Köterilip otırğan mäsele, sottalğandardıñ türmeden bosağannan keyingi ömiri. Halıqaralıq qwqıqtıq qwjattardıñ erejeleri men şetel praktikasınıñ oñ täjiribesi äleumetke qosu procesiniñ tiimdiligin sottalğandardı bosatuğa dayındau boyınşa jürgizilgen jwmıstıñ barısınan jäne bosatılğannan keyin oñaltu kezeñinde körsetilgen äleumettik-psihologiyalıq kömekke jäne äleumettik qoldauğa baylanıstı bolatındığın körsetip otır. Jazanı öteu uaqıtpen ölşenedi. Sottalğandar jazasın öteu kezinde tüzeu mekemesinde boladı. Al bostandıqqa şıqqanda ärtürli ömirlik jağdaylarda orındı şeşim qabıldau dağdısı özgeredi, äleumettik-twrmıstıq baylanısta qoldanatın minez-qwlqın körsetu nısanı da özgeredi. Sondıqtan qayta qwqıq bwzuşılıqqa baratın adamdardıñ jeke twlğasına psihologiyalıq sipattama bergen kezde, olardıñ minez-qwlqınıñ bosañ, tolıq qalıptaspağanına, basqa adamdardıñ jüris-twrısınan özgeşe sipattarına toqtalu qajet. Öytkeni sottaluşılardıñ mwnday minez-qwlıqtı tüzeu mekemesinde bolğan basqa da sottalğandardıñ ärtürli oğaş qılıqtarınan ülgi etip, boyına siñirip aluı ıqtimal. Bwl jağday da sottaluşılardıñ qayta qwqıq bwzuşı äreketterge baruınıñ alğışartı. Endeşe tüzeu mekemesiniñ sırtında qoğamdıq ömirde bolıp jatqan äleumettik, ekonomikalıq, sayasi jäne ideologiyalıq qwbılıstarğa dwrıs bağa beru, soğan layıq sottalğannıñ jüris-twrısın säykestendiru mäselesi beyimdelu kezeñinde tıs qalmauı qajet. Mine osı mäselelerdi dwrıs şeşpese bir sottalğannıñ birneşe märte qaytadan tüzeu mekemesine tüsuine sebep boladı».

Orındı pikir. Öytkeni, qandıbalaq wrı-qarı atanğan känigi sottalğandar tügel, temir torğa alğaş tüsken jasöspirimder de,  ülken ömirge oralğanda qaytadan ala jipti attap, qayıra qamaladı eken. Ötken jıldarı jiırma şaqtı jasöspirim qaytadan ayaqtarın şalıs bassa, onnan asa jasöspirim üşinşi ret, tipti qaysıbiri tört ret zañdı bwzğan. Mwnıñ tağı da negizgi sebebi, türmeden oralğan jastardıñ köbi ülken ömirden qol üzip qalğandıqtan tuısqandarımen qarım-qatınastı joğaltıp, türli twrmıs auırtpalıqtarımen betpe-bet jalğız qaladı deydi. Söytip mwnday qiınşılıqtarğa qaysıbiri şıday almaydı. Penitenciarlıq mekemeler psihologtarı sottalğandar jazasın ötep şıqsımen olarğa kömek qolın sozğanımen, alğaşqı bir jıl ömirge qayta dağdılanuğa asa qiın soğatındığın jasırmaydı. Degenmen, sottalğandardı ülken ömirge qaytadan tolıq beyimdeu barısı jolğa jete qoyılmasa da, olardı wstau qanşalıqtı qımbat bolsa da, jazasın qalıptı öteui üşin  jağday jasalınbay jatqan joq. Mäselen, 2015 jıldan beri tiisinşe bir sottalğan er adamğa şaqqandağı twrğın alañ norması 2,5-nan 3,5 şarşı metrge deyin, al äyelder üşin 4-ke deyin, emhanalar men balalar koloniyasındağı twrğın alañı 5-ten 6,5 şarşı metrge deyin keñeytilgen. Bile bilseñiz, bwl normalardıñ özi Qazaqstan täuelsizdigin alğannan beri qarastırılmay, endi tek, bügingi uaqıtta ğana mümkin bolıp otırğanın atap aytu qajet.  Bwl qalay mümkin boldı desek, 2014 jıldan beri QAJ 8 mekemesi jabılğan eken. Sol siyaqtı tağı da 4 mekemeni jabu josparlanğan. Al bwlardıñ ornına jaña ülgidegi mekemege köşudiñ balama joldarı qarastırıluda deydi. Bwl QAJ mekemelerin jekege beru degen söz emes. Ras, osığan deyin koloniyalardı memlekettik-jeke äriptestik ayasında salu josparda bolğan körinedi. Biraq ol şeşimin tappağan. Sondıqtan memlekettik-jeke äriptestik jobası halıq arasında jete wğınılmay, «türmelerdi jekege beredi eken» degen aqparatpen almasqan. Al eger bwl mäsele örkenietti elderdegidey oñdı şeşimin tapqanda, qılmıskerler de azayıp, sottalğandardı wstau da jeñil tier me edi.

Iya, qalay desek te, Konstituciyada adam jäne adamnıñ ömiri, qwqıqtarı men bostandıqtarın memlekettiñ eñ qımbat qazınası dep tanu memlekettiñ adamğa qamqorlıq jasaudan mañızdıraq mindeti joq ekenin jäne adamnıñ layıqtı ömir sürui üşin qoldan kelgen jağdaylardıñ bärin jasauğa tiisti ekenin bildiredi. Demek, endigi jerde qalayda penitenciarlıq jüyeniñ problemalarına, bas bostandığınan ayıru orındarında jazasın ötep jatqan adamdarmen jäne jazasın ötep şıqqan azamattarmen jwmıs isteu mäselesine jiti nazar audaru qajet. Öytkeni memlekettiñ bir mindeti türmedegi adamdar sanın azaytu bolsa, qoğamnan oqşaulaumen baylanıstı emes jazalardı orındau institutın damıtıp, jazasın ötep şıqqan adamdardı äleumetke tüpkilikti kiriktiru, söytip qoğamğa beyimdeu boyınşa jürgiziletin şaralardı mindetti türde iske asıra alu türme tüytkilderinen arıludıñ jalğız jolı bolmaq.

Aleksandr Tasbolat

Abai.kz

 

7 pikir