Särsenbi, 21 Tamız 2019
Bilgenge marjan 6755 0 pikir 11 Naurız, 2019 sağat 15:02

Adamdar nege jılaydı?

Crying young woman

Adamdar nege jılaydı? Jılağanda ne tabadı? Bwl swraqqa ärkim ärtürli jauap beredi. Al ğalımdar tarapınan osığan deyin bwl swraqqa jauap berilmegen. Tek jaqında ğana ğalımdardıñ bwl turalı pikiri jariya boldı. Sonımen, adamdarğa jas ne üşin kerek?

Jas pen mwñ – egiz wğım. Osığan deyin bwl wğım ğalımdardı alañdatpağan. Olar adamnıñ köñil-küy auıtquşılığı dep tüsindirip keldi. Al közden aqqan jastı tüsindire almadı. YAğni, olar tek sanada bolıp jatqan oqiğanı tüsindire aldı, al denedegi özgeriske män bermedi. Bwl turalı Tilburg universitetiniñ professorı Ed Vingerhots «Ğalımdarğa işte oynağan köbelekter emes, mahabbat qızıq» degen.

Biraq, jılau tek mwñnıñ ğana belgisi emes. Adam janarındağı jas beynet köruden, qayğırudan, aşu-ızadan, şeksiz quanıştan tuadı. Jas mahabbat paraqtarındağı köbelek sekildi körinbeydi emes, ayqın körinedi.

Jas – jürekten şıqqan bu

Köz jası turalı aqparatqa adamdar o bastan qızıqqan. Adamnıñ köz jası turalı alğaşqı pikir b.z.d. 1500 jılı aytılğan. Eñ birinşi mälimetterde "jas jürekten payda boladı" delingen.

Gippokrattıñ zamanında "jas sananıñ kömegimen şığadı" degen pikirler payda bolğan. 1600 jıldarı "köñil-küy, äsirese, mahabbat jürekti jılıtıp, sonıñ äserinen ağza bu şığaradı" delingen. Bwl bu basqa qaray köterilip, bu janarda suğa aynalıp, jas bolıp şığadı dep tüsingen.

1662 jılı dat ğalımı Nil's Stensen jastıñ payda boluına sebepşi köz jas bezi ekenin aytqan. Osı twjırım nätijesinde adam ağzasınıñ jas bölu qabileti belgili bolğan. Sonımen qatar, Stensen "jas tek közdi ılğaldandırıp twru üşin qajet" dep oylağan.

Külkili zertteuler

Keybir ğalımdar zertteulerin "adam nege jılaydı?" degen taqırıpqa arnağan. Bir qızığı, olardıñ arasında pikirleri wqsastarı tabılmağan. Al Ed Vingerhots jas turalı 8 türli teoriyanı jazıp alğan. Olardıñ keybiri tipti külkili.

Mısalı, 1960 jılı mınaday oy aytılğan: "Adamdar teñiz maymılınıñ evolyuciyası. Al twzdı suda ömir süru üşin jas kerek bolğan" degen pikirge qalay külmeysiz?

Key teoriyalarğa dälel jetkiliksiz boldı. Mısalı, 1985 jılı biohimik Uil'yam Frey "jas küyzelis kezinde ağzadağı toksinderdi şığaru üşin kerek" degen.

Keybir zertteuşiler jasqa "qarım-qatınastağı mañızdı röl atqaratın kömekşi" degen atau bergen. Adamnıñ köz jası äleumettik qarım-qatınas üşin, adamdardıñ tabısuı üşin kerek. Mısalı, januarlar düniege kelgende tirşilik etuge birden qabiletti bolıp ketse, adam balası öz qolımen tamaq işui üşin keminde 3 jıl kerek. Adam ösip kele jatqanda qorğanu, ayanış, sezimtaldılıq degen wğımdardı da qatar siñirip ösedi.

Oñtüstik Florida universitetiniñ professorı Djonatan Rottenberg "Jas adamnıñ bir mäselege tap bolğanınan jäne odan şığu jolın tappay jürgeninen habar beredi" dep esepteydi.

Zertteuşiler jas ärtürli himiyalıq qwramğa ie bolatının tapqan. Mısalı, piyaz turağanda közden ağatın jastıñ mwñayğandağı jasqa müldem wqsamaytını däleldengen. Jas – ekinşi adamğa habar beruge arnalğan emocionaldıq belgi boluı mümkin.

Emociyadan payda bolğan köz jasınıñ himiyalıq qwramında aquızdar köp eken, sol sebepti mwñnıñ köz jas jabısqaq keledi. Emocionaldı köz jas betten jaymen sırğıp, bettiñ wşında keuip qaladı äri özgelerge tez bayqaladı.

Şınar Töleuxan

Abai.kz

0 pikir