Senbi, 25 Mamır 2019
Bilik 2906 19 pikir 13 Naurız, 2019 sağat 10:00

Maqsat Täj-Mwrat. Teñiz tüpten tebirenedi

Büginde älemdik därejedegi alğaşqı qazaq änşisi atanıp jürgen Dimaş Qwdaybergenniñ halıqaralıq deñgeyge köterilgenine eki jıldan artıq uaqıt ötse de, ol turalı aqın Oñaygül Twrjanovanıñ kitapşasınan basqa tereñnen quzağan tiyanaqtı dünie, tipti Qazaqstan köleminde muzıkatanuşılıq maqala jazıla qoyğan joq. Esseist jazuşı Maqsat Täj-Mwrat osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında «Dimaş. Kogda jajdut krika» attı kitap jazıp bitirdi. Biz oqırman nazarına sol kitaptıñ qazaq tiline audarılğan «Jer älemdi şarlağan qazaq äni» deytin tarauın wsınudı jalğastıramız. 

(Bası mına siltemede)

Qazaq «Tülki tüginen jazadı» degen. Sol aytqanday Dimaşqa bwrın-soñdı tağılıp kele jatqan ayıptıñ ülkeni – ändi äyelderşe «şıñğırıp» (Rinat Zayıtov), «şiqıldap» (Erbolat Qwdaybergenov) aytatındığı. Tipti soñğı änşi qızdı-qızdımen «Dimaştıñ dauısı dästürli emes, erkek änşiniñ dauısı lirikalıq tenor boluı kerek, al onıki – soprano» dep salğanı bar.

Osı sözder qanşalıqtı dwrıs?

Büginge deyin mälim bolıp otırğan faktiler Dimaştıñ änşilik dauısı däl lirikalıq tenorğa jatatındığın anıqtaydı. Mwnı Singer ötip jatqanda änşiniñ alğaşqı vokal wstazı, onıñ tabiği dauısın odan äri tärbielegen Marat Äytimov birden eskertken bolatın. Keyinirek «Meniñ dauısım – lirikalıq tenor» dep Dimaştıñ özi de aytqan. Sonday-aq M. Äytimov «Dimaş kontertenor emes, sebebi ol tömen notalardı da erkin ala beredi» dep, jäne bir käsibi eskertu jasağan-dı. Änşini bozbala şağınan biletin, jıldar boyı aptasına tört ret baulığan mamannıñ bwl sözine qwlaq asu kerek. Büginde osı pikirdi şeteldik vokal pedagogtar da quattap otır. Solardıñ biri Elena Limon-nıñ jazuınşa, «Dimaş – fal'cettik dauıstı şeberlikpen meñgergen tenor». Sonımen birge mamandar änşiniñ qajet jerde baritonal'dıq tenormen de, dramalıq tenormen de ayta beretinine nazar audaradı. Mısalı, keyingi «Greşnaya strast'», «Lyubov' ustavşih lebedey» kompoziciyalarında bwl dauıs türleri än dramaturgiyasında işinara qoldanılsa, änşi 2013 jılğı «7 än» telekonkursında «Kinälama änin bastan-ayaq baritonal'dıq rok stilinde, 2017 jılğı Singer bayqauında Konfesso-nı tügeldey dramalıq tenor retinde orındap şıqtı.

Demek, Dimaştıñ änşilik dauısı eş alaydasız, bokstağı salmaq (69 kg) siyaqtı qazaqtıñ er änşileriniñ «menşikti» dauıs türi – tenorğa, sonıñ işinde älemdegi eñ bäseke qabiletti joğarı tenorğa jatadı.

Sol siyaqtı onıñ dauısın birıñğay sopranoğa aparıp telu de eş sın kötermeytin pikir. Soprano – negizinde dauıs auqımı (diapazonı) – do 1 oktavadan bastalıp, - do 3 oktavağa deyin jetetin operalıq äyel änşiler vokalı. Ortağasırda, Italiyadağı barokko däuirinde erlerdiñ joğarı, biik dauısına estetikalıq dilgerlik tuıp, osınday barokkolıq repertuarğa arnap Rossi, Karissimi, Françesko di Milano, Zannetti, Gendel' siyaqtı belgili kompozitorlar sopranolıq kantatalar jaza bastağanda olardı orındauğa er adamdardı, däliregin aytqanda, arnayı aqta etilgen er balalardı tartqan. Biraq düniede sirek te bolsa azban (kastrat) emes erkek sopranolar da kezdesedi, olardı «taza sopranister» dep ataydı. Erbolat öz swhbatınıñ bir jerinde soprano dauıstı er balalar «jüz jılda bir tuıp twradı» degeninde osı jağdaydı meñzep, Dimaş sonday qwbılıs degendi aytqısı kelgen boluı kerek. Ras, ondaylar bwrın bolğan, biraq bizdiñ zamanımızda taza sopranşı jalğız änşi bar, ol – moldavan operalıq solisi Radu Mar'yan. Dauısınıñ biiktigi S4 – S6 diapazonındağı taza sopranoğa deyin jetetin Radu tabiği kastrat («endokrindik kastrat»), yağni dauıs biiktigi ağzadağı endokrindik erekşeliktermen baylanıstı änşi retinde bağalanıp otır. Basqaşa aytqanda, ol er bala sopranosın («perişte dauıs») eske salatın tabiği dauıstıñ iesi. Osı biregey dauıstıñ saqtalıp qaluına negiz bolğan närse, deydi mamandar, Radudıñ dauısınıñ bozbala şaqta mutaciyağa wşırauı ädettegiden wzaqqa sozılğan jäne däl osı sın kezeñde oğan ital'yan kompozitorı Flavio Koluzzo kezdesip, sonıñ jetekşiligimen vokal önerinen sabaq alğandıqtan dauısınıñ biregeyligi joğalmay saqtaladı. Dimaştıñ änşilik tarihı bir esepten Mar'yannıñ basında bolğan osı jağdayğa keliñkireydi. Qazaq änşisi äkesinen lirikalıq maqpal tenor dauıstı enşilegen, sonımen birge onıñ dauısınan da, boyınan da anasınan bitken asıl qasietter körinip twr, äsirese bwlaqtıñ ünindey, hrustal'day taza, biik soprano dauısı. Sodan boluı kerek, Dimaştıñ bala kezdegi negizgi dauısı soprano türinde belgi beredi (Batısta onday balalardı «boy-soprano» deydi) jäne ol özi oqığan muzıkalıq studiyadağı horda qız balalar jetispegendikten mwğalimderdiñ talabımen bala sopranosımen aytuğa mäjbürlenedi. «Qızdarmen birge aytpaymın» dep qanşa jılasa da, mutaciya kezeñin ol osı dauıs türimen ötkizgen. Ädette tenor tessituralı änşilerdiñ boy-soprano dauısı 10 — 12 jasta joğalıp ketedi, al dauıstıñ sınuınıñ jalpı randomdıq merzimi 12—20 jas aralığın qamtidı, yağni osı kezeñde negizgi, tabiği dauıs qalıptasıp boluı kerek. Soğan säykes Dimaş şamamen on bes – on altığa kelgende onda tenor, bariton, tipti bas siyaqtı erkekke tän tabiği dauıs türleri nışan tastaydı, biraq ğajabı sol, basqalarda bwl kezeñde äyeldik soprano dauıs joğalıp ketip jatsa, Dimaşta ol joğalmay, däl Mar'yandağıday taza qalpın bwzbay qala beredi. Radu Koluzzonı keziktirgeni siyaqtı, Dimaşqa tağdır Äytimovtı jolıqtırğan. Mwndağı gäp özi de än aytatın soñğısınıñ pedagogtik darınında ğana emes, onı wstaz retinde tärbielep şığarğan keñestik muzıkalıq bilim beru jüyesiniñ erekşeliginde, yağni klassikalıq bağıtınıñ küştiliginde. Valentina copper degen bir äleumettik jeli paydalanuşı: «V muzkolledje, gde uçilsya Dimaş, ryadovıe studentı-tenora poyut «operu» kak raspevku», – dep qolmen qoyğanday etip jazğanı bar edi. Osı orayda Marat Oljabaywlı da Dimaştıñ kolledjde oqıp jürgende Çaykovskiydiñ, Rimskiy-Korsakovtıñ, Grinkanıñ romantikalıq notalarğa tolı operaların naqışına keltirip twrıp orındağanın äñgimeleydi. Belgili reseylik vokal pedagog Ol'ga Donskaya bolsa öziniñ Dimaşqa arnağan vokal'dıq taldaularınıñ birinde ol aytqan S.O.S. kompoziciyasın «tragediyalıq ariya», yağni operalıq tuındı dep bağaladı. A la opera mäneri emes, taza opera dep otır. Tağı bir reseylik än jattıqtıruşısı Ol'ga Pesluaktıñ anıqtauınşa, solist bwl kompoziciyada dauıstıq baspen örley otırıp, 2-şi sopranoğa jetedi. Jäne bir sraptamalıq bağalauda eñ tömengi baritondıq registrmen barıp-barıp, sopranolıq eñ şırqau notalar arqılı ısqırauıq registrge şığıp ketetindigi aytıladı. Ispan änşisi, äri muzıka mamanı Pablo Vargas «Greşnaya strast'» äniniñ orındalu mänerine taldau jasay kelip, ondağı äuenmen keletin vokaliz böliktiñ sopranomen jäne dauıstı dirdektete otırıp (vibrato) orındalğanına nazar audaradı. Al avstraliyalıq muzıka mamanı, äri gitaraşı-muzıkant Reyçed Hayektiñ (Rached Hayek) payımdauınşa Dimaş Fusion janrı stilinde, yağni operalıq stil'de, bir mezgilde er adamnıñ jäne äyel adamnıñ dauısımen şırqaydı jäne bwl rette änşiniñ dauıs auqımı äyel dauısınıñ auqımınan da joğarı.

Demek, Dimaştıñ dauısı – büginde älemde teñdesi joq jäne bir twjırımmen sipattap aytuğa kelmeytin biregey de sirek dauıs. Täñiri özi sıylağan tabiği dauıs, sonıñ işinde biz «soprano» dep otırğan jaratılısında bar jäne soñıra akademiyalıq vokal'ğa tärbieleu jolımen küşeytilgen dauıs böligi de sol Alla bergen sıydıñ qwramına kiredi. Qaytalap aytayıq, soprano – Dimaştıñ asa bay dauıs palitrasınıñ bir ğana kesegi. Bwl sıydıñ ölşeuli uaqıtı bar ma, joq pa, ol jağı ajaldı pendege mälim bolmauı da kädik. Er änşiniñ ötpeli kezeñdegi dauısı keyde 25 jasqa deyin sozıluı mümkin. Osı orayda Meiram Shotai esimdi yutuberdiñ: «Dimaş siyaqtı şırqau biik äuezben kökke şığınu – änşiniñ sirek dauısın sınğa salatın sät... Dimaştan ılği da şırqau, şığan dıbıstardı kütuge dağdılana bastağan jwrt osı twsta qwmardan şıqqanday qarıq boladı. Mwnday swranıstı birer jol qanağattandıruğa bolğanımen, öner qağidasına sıya bermeydi», – degen sözi bir jağınan oy salarlıq söz.

Jä, onı endi uaqıt körseter, bizdiñ bwl jerde aytpağımız, sopranonıñ Dimaştıñ negizgi dauıs türi emes ekendigi. Joğarıda däleldegenimizdey, Dimaş tenor dauıstı, biraq öziniñ orındau stilinde bas, bariton, lirikalıq, baritonal'dı jäne dramalıq tenor dauıs türlerimen qatar sopranonı da birdey qoldana beretin änşi. Eñ ülken erekşeligi, ol solardıñ ärqaysısın bir änniñ mölşerinde tolıq vokal'dıq diapazondarımen orınday otırıp, şığarma kompoziciyasına alaböten bitim-qwrılımmen ädemi jımdastırıp jiberedi. Bwl jerdegi mäsele Dimaştıñ tenor dauısı jay tenor emes, onıñ «di-gradaciya» ne «biyazı tenor» delinetin türine jatatındığında bolsa kerek. Di-gradaciya er adamnıñ dauısına äyel vokalına tän keñinen samğau bitiredi, osıdan kelip dauıs näzik jınıstılarğa tän şıñıltır sezimtaldıq boyauımen boyaladı. Dimaş öz dauısındağı osı erekşelikti tüysikpen sezinu arqılı soprano tabiğattı diapazonın vokal'dıq şığandau kezinde kul'minaciyalarda paydalanatını añğarıladı: qıtay muzıka mamanı Fu Linniñ däleldeuinşe, Dimaş alğaşqı joğarı notalardı – S5 – V5 türindegi eki liniyalı oktavalardan twratın superjoğarı notalardı orındaydı, biraq sonıñ özinde de onıñ kömeylik dıbıstarı öñin bwzbaydı, rezonanstıq deñgeyi bwrınğısınşa küşti, taza küyinde qala beredi, mine, däl osı sätte di-gradaciya azdap koloraturamen äşekeylenedi. Osılayşa, deydi qıtay mamanı, Dimaş bel'kanto tehnikası men koloraturalıq soprano türindegi änşilik dauıs arqılı özindik derbes orındau stilin tüzeydi. Soñğı akademiyalıq vokal türi Dimaştıñ birqatar änderinde basım bağıtqa ie bop ketetin tärizdi, belgili opera änşisi Liza Qisıqovanıñ Dimaş eñ joğarı şekti soprakutiko notalarğa barmasa da, operağa auısqan jağdayda odan Mocarttıñ «Siqırlı sıbızğısındağı» Tün patşayımınıñ partiyasın yaki Farinelli repertuarındağı ariyalardı emin-erkin şırqap kete beretin sopranist änşi şığatınına bek senimdi ekendigi turalı pikirin osı twrğıdan qabıldauğa boladı. Alayda Dimaştıñ orındauşılıq dauıstarı işindegi soprano ayqın vibratolı, joğarı notalarğa qabiletti özgermeli koloraturalıq soprano ma, älde lirikalıq-koloraturalıq soprano siyaqtı aralıq tür me, bolmasa ol Lara Fabian siyaqtı mamandardıñ qwlağına perişte dauıs (li-soprano) küyinde şalınatın estradalıq registrdegi joğarı notalardı asqan şeberlikpen qoldanu ma, bwl swraqtardıñ bası äli künge aşıq qalıp twr. Äyelderdiñ soprano registri twraqtı, al er änşilerdiñ sopranosı (kontral'to) ölşemge sıymaydı, ol öte variabel'dı, özgermeli. Sodan da Dimaştıñ däl qay dauıs türimen än salıp twrğanın ayıra almay dağdarasıñ. Degenmen, sınşılar, bayqastap qarasañızdar, Dimaş qalay bolğanda da ömirde er adamğa tän kädimgi qoñır dauıspen söyleydi ğoy, yağni öz dauısı — sınşılar «şıñğırma», «şiñkildek», «şiqıldaq» dep äliptep jürgen äyel dauısına üş qaynasa sorpası qosılmaytın dauıs. Joğarıdağı Mar'yan da söytedi, tipti bireulerdiñ swrauı boyınşa juan bas dauıspen gür ete qalatın kezi bar eken, söyte twra Radu sopranomen ğana şırqaydı, al Dimaş bolsa dauıstıñ tört türine birdey erkin bara beredi. Mamandardıñ ortaq pikirinşe, vokal tarihında bwrın-soñdı mwnday jağday bolmağan. Beri qoyğanda, köpşilik aldında, sahnağa şığıp än aytudıñ tarihı onday oqiğanı bilmeydi, biraq, qwdayşılığın aytayıq, oñaşada, az ayada neşe türli dauısqa salıp qwyqıljıtqan sañlaq erkek änşilerdiñ bolğanı jayında az-kem derek wşırasıp qaladı. Ataqtı Şalyapin keyde üy-işi, dos-jarandarımen otırğanda är dauıstağı partiyalardı bir özi orındap şığadı eken, alayda onısın köp közinen tasa wstağan, äytpese bas dauıstı Şalyapinniñ Peterburgtiñ opera teatrında sopranomen än şırqap twrğanın jwrt körse ne bolatının köz aldıñızğa tek elestete beriñiz. Sol siyaqtı Müsilim Magomaev ta oñaşa otırıstarda öz äriptesteriniñ türli dauıstarın naqışına keltirip parodiyalağan jäne änşiniñ «Bremendik muzıkanttar» mul'tfil'minde ärtürli dauıstağı üş personajdıñ än nömirlerin kelistirip salğanın bilemiz. Ärtürli dauısta, sonıñ işinde äyeldik joğarı notalarda än salğan önerpazdar qazaqtıñ änşilik dästürinde de kezdesedi. Mısalı, Aqtöbe-Orınbor jağında mäşhür bolğan Äkimgerey Qostanwlınıñ «Edil boyı» deytin änin soprano dauıstı Küläş Bayseyitova, Bibigül Tölegenova jäne Zeynep Qoyşıbaevalardıñ ğana orındauı tegin bolmasa kerek. Mwhittıñ nemeresi Şayhı öte joğarı tessiturada şırqağan, onıñ osı önerin enşilegen şäkirti Ğarifolla Qwrmanğaliev 30-şı jıldarı sahna sırtında twrıp yaki az ayada (şeteldik mamandardıñ ötinişi boyınşa) şırqap salğanda dauısı üşinşi oktavanıñ –mi notalı diapazonında taza sopranoğa kirip ketetin edi deydi estigender. Akademik Ahmet Jwbanovtıñ jazuınşa, Mwhit dästürindegi jäne bir änşi, respublikanıñ eñbek siñirgen artisi Jüsip Seyilov tipti qızıp ketkende öziniñ asa joğarı lirikalıq tenorımen Ğarifolladan da asıp barıp, äyelderdiñ «dauıs baqşasına» enip ketedi eken. Osı änşilerdi jandı dauısta tıñdağan muzıka bilgiri A. Jwbanov bwl örede olardıñ dauısına fal'cettik orındau aralasqan edi dep eşqaşan aytpağan, ol äñgimeni taza soprano töñireginde örbitedi. Sebebi, taza sopranşılar fal'cettik registr aralastırmaydı, ändi twtastay, ne bir kesegin tolıq diapazondı dauıs türimen orındap şığadı. Fal'cetke ädette registrlik biiktigi äyel änşilerdiñ mecco-soprano jäne soprano dauıstarı säykes keletin kontertenor änşiler baradı. Mutaciya kezinde kontertenordıñ dauısı sınıp, bala kezdegi sopranosı men al'tı tenorğa, baritonğa, bas dauısqa özgeredi, biraq fal'cetpen al't jäne soprano tessiturada aytu qabileti saqtalıp qaladı. Marqwm Erik Qwrmanğaliev bükil Keñes Odağı boyınşa birinşi şıqqan osınday kontertenor, yağni konteral't änşi edi. Ol kezde bwl asa şetin jağday bolıp sanalatın, sodan da talanttı änşiniñ ğwmırı tragediyamen ayaqtaldı. Qazirde közqaras özgerdi ğoy, sondıqtan kontertenorlar da qaptap şığıp jatır. Osı qatardan polyak YAcek Laçkovskidi, amerikan Adam Lambertti, Mayra Mwhamedqızınıñ wstazı francuz kontral'tosı Filipp YArkovskidi, orıs rok-vokalınıñ ökili tenor-al'tino Valeriy Kipelovtı, Sergey Pen'kindi, Pavel Puşkindi, özbek Sardor Millanonı, äzerbayjan Ilham Nazarovtı atauğa boladı. Biraq bwlardıñ barlığı da joğarıda aytılğan «fal'cetşi» kontertenorlar. Fal'cet qospay al'tta ne sopranoda şırqaytın erkek änşi tabiğatta öte sirek. Jınıstıq jetilu kezinde ondaylardıñ dauısı asa özgeriske wşıramay, joğarı tabiği biiktigin saqtap qaladı. Mäselen, sol azdıñ körnekti ökili, yağni «endokrindik kastrat» Rassel Oberlin tenor dauısımen qatar eş fal'cetsiz al't tessiturasında ayta beredi. Onday mısaldardı köre otırıp keybir şeteldik mamandardıñ Dimaştıñ joğarı registrli dauısına «fal'cetto» qosaqtaytını, tipti sol arqılı oktavanı joğarılaytını deytini tüsiniksiz. Sirä, qwlaqtarı öz Batısındağı fal'cettik kontertenorlarğa äbden üyrengendikten bolar. Dimaştıñ atağı Qıtayda dürkirep şığa bastağanda-aq onıñ fal'cettik registrdi paydalanbaytının, tömengi jäne joğarı registrlerdi pernesiñirlerdi ädettegidey jımdastıra otırıp, dıbıstarğa birdey därejede tolıqtay toltıratının Marat Äytimov, professorlar Laki Kesoglu men Ayman Mwsahodjaeva, dirijer-muzıkant Abzal Muhitdenov siyaqtı özimizdiñ mamandar anıqtap twrıp aytqan-dı. Osı twrğıdan kelgende Dimaştıñ joğarıdağı al't, sopranomen aytatın «fal'cetşi» kontertenorlar, tipti fal'cetsiz «nağız kontertenor» Oberlin siyaqtılardan bastı ayırmaşılığı – onıñ änşilik dauısın däl alğanda öte joğarı jäne jeñil tenor, nemese diapazonı e (f)-ğa deyin jetetin tömengi al't dauıs dep sipattauğa bolatındığı. Bwl täñirden öte sirek beriletin sıy, onı Alla tağala bizdiñ qazaqtan şıqqan sirek talanttıñ ğana tañdayına nota qılıp darıtıp otır, endeşe osı ğajayıp qwbılıstı bağalamay, kerisinşe «dästürli emes», «erkek dauısı emes» dep, äldeneni meñzey küstänalau, jwmsartıp aytqanda, bilmestik, sauatsızdıq, sonıñ saldarınan qolda barımızdı köpe-körineu bağalamau. Biz HHİ ğasırda ömir sürip otırmız, al Batıs sonau XVII ğasırda-aq osınau biik, joğarı dauısı bar änşilerdiñ qadirine jetip bolğanı sonşalıq, sol üşin de qwrbandıqqa barğan jäne mwnı dästürli orındauşılıqtan auıtqu dep eseptemegen. Ras, dästürli qoğamdarda tılsım saz düniesi adamnıñ erkin alıp, ırqın bilep ketpeui üşin joğarı, şığan dauıstardı ädeyi tejeytin tıyım (tabu) jüyesi jwmıs istegen, mısalı, Sır boyınıñ ğajayıp biik dauıstı jırşı-änşisi Tasbergen bir küni dauısın üyirip-üyirip äkep, törtinşi şırqauında şığanğa bet alğanda otırğan qarttar «Boldı, Tasbergen! Ne, twqımıña ketsin dep dep otırsıñ ba?!» dep zekip toqtatıp tastağanın muzıkağa zertteuşi Alma Qwnanbaeva jırday ğıp jazadı. Aday Qarasay jır tolğağanda kenet dauıl twrıp, kiiz üydi töñkerip, şelektep jañbır jauıp, qara aspandı suğa aldıratını da bolğan oqiğa. Soğan qaramastan, qwdaya toba, basqada emes, bizdiñ qazaqta fenomen änşilerdiñ şığuı tolastar emes. Salıstıru üşin ayta keteyik, öziniñ mwğamdarımen, aşug önerimen dañqtı äzerbayjandardan bwrın-soñdı bir kontertenor (onda da keyingi kezde) — Ilham Nazarov qana şığıp otır, al qazaq soñğı bir ğasırda ğana älemge dästürlisi bar, zamanaui änşisi bar birneşe ğajayıp dauıs iesin sıyladı. Jäne solardıñ bireui de bizdiñ sınşılar küdiktenetindey «dästürli emes bağdardı» wstanbağan, — turasın aytqanda, qızteke emes. Osı orayda muzıkalıq sauattı äleumettik jeli paydalanuşı Ğani Hasenov bılay dep jazadı: «Dimaş ne kak nekotorıe «kontr-tenorı», posluşav vizg kotorıh kajetsya çto sluşaeş' transvestita. Bılo gde-to v prostorah yutuba sravnenie v vısokih notah mujskih ispolniteley, tam daje polovina pevcov vıglyadit kak jenopodobno. Dimaş je drugoe delo; u nego bariton şikarnıy, nedavno sluşal ego vıstuplenie v Kitae, kajetsya pesnyu Divı Plavalagunı — v konce bıl moment s soçnım basom, vot eto ya ponimayu, diapazon». Birqatar änşiler, mısalı, Aleks Permyakov osı orayda Dimaştıñ vokal boyınşa sana töñkerisin jasağanın ayta kep: «On nepostijim!!! Etot parenek perevernul moi ponyatiya o vokale. YA vsegda sçital svoyu «jenskuyu» çast' diapazona brakom. A eto dostoinstvo», — dep aytadı.

Osı söz — söz. Endeşe jalpı jwrt osılay dep otırğanda aytısmen aqınnıñ Dimaş jayındağı äñgimege Kriştianudıñ gomoseksualistigin äkelip qosaqtauı qay sasqanı?! Eger sınşı osı jerde belgili portugal futbolisiniñ dästürli emes seksualdıq bağdarın Dimaştıñ özi aytqan erekşe emes än aytuına jäne erekşe emes tür-älpetine äkep şendestirip otırsa (al mänmätinde onday emeurin, ekeuin telu ıñğayı ayqın seziledi), mwnıñ özi istiñ zañdıq jağınan därmensiz (dälelsiz) jäne moral'dıq-etikalıq twrğıdan kisiniñ ar-namısına tiyu boluı sebepti sottıq talap-şağım beruge tartar edi. Sol siyaqtı Ronaldudı Internettegi qauesetterdi maldanıp gomoseksualist atau da däleli kem, wşqarı pikir (futbolistiñ geteroseksualdılığı jaylı äñgimeler bar, biraq däleldenbegen). Ägäräki osı söz qwlağına tise, tört balanıñ äkesi Kriştianu ğaybatşını bılay şığarıp alıp, erkekşe söyleser edi. Portugal futbolisiniñ qazaqşa qaqpaytınına jäne Dimaş pen onıñ üy-işi siyaqtı qwdayına qarağan jandarğa tap kelgenine şükirşilik aytsın Rinat, degiñ keledi eken mwndayda.

Osı rette, Dimaştıñ tür-älpeti erkekşe emes yaki onı qıtaylar ädeyi qızşa boyandırıp-jasandıradı degen pikirdiñ de ayağı jerge timey twrğanın aytu jön. Ol artistiñ sahnalıq obrazı ekendigi talaydan beri aytılıp-jazılıp kele jatqanımen, Rinat jäne onıñ kompaniyası däl osını mäseleniñ mäselesi etip, tistey qatıp qayta-qayta köteruden jalığar emes. Iä, ol obrazdı oylap tapqan qıtaylar. Dimaş «Ne bel keter, ne belbeu keter» dep alğaş Çanşağa ayaq basqanda, qıtay prodyuserleri men muzıka mamandarı odan super-star änşi şığatının kasting kezinde-aq añğarıp, sonıñ nätijesinde Singer stilisteri men maykaperleri onı konkursqa däl osı twrğıdan dayarlağan. Dimaştıñ özi de sän jurnalınıñ betinen tüse qalğanday körikti de sımbattı jigit qoy, - iä, jigit, yağni ol eñ aldımen er adamnıñ öñdi fizikalıq tipi bolıp tabıladı, äytpese oğan dünie jüziniñ mıñdağan qız-kelinşegi erkek retinde ğaşıq bolıp qalmas edi ğoy. 2018 jılı jazda bloger Maqpal Nwrpeyisova öz beynearnasında «Eñ öñdi 30 top-qazaq jigitteri» deytin video ornalastırdı, onda birinşi bolıp Dimaştıñ sügireti berilgen. Beynesyujet qısqa uaqıtta jüzge juıq komment jinadı, sonıñ jartısı qazaqtıñ eñ öñdi erkegi retinde Dimaştı atağan. Qıtay stilisteri zamanaui tehnologiyalar kömegimen änşiniñ osı tabiği kelbetine kelbet qosıp, äri tınımsız izdenister nätijesinde sol kelbetiniñ kem-ketigin jasırıp, odan äri ajarlağan. Bwl rette olar korey stilisteri siyaqtı äyeltaqılettes jigitter beynesin jasaudı ädeyi oyğa alğan dey almas edik (Oñtüstik Koreyada äyelden erkek köp), sebebi, mwnıñ özi köptegen elderdegidey sırttıñ ıqpalına, aldımen korey mädenietiniñ ıqpalına wşırap bara jatqan qıtay jastarın jat äserlerden qorğau jönindegi Qıtaydıñ memlekettik mädeniet sayasatına şalıs tüser edi.Bizdiñşe, hanzu stilisteriniñ artistik stil'ge beyimdiligi ilgergi ortağasırdağı halıqtıq sicyuy teatrınan bastap grim saludı maska saluğa deyin jettiktirgen wlttıq dästürmen köbirek baylanıstı. Sonday-aq Qıtay bwrınğı kommunistik elder arasınan kapitalistik jüyeniñ dämin alğaş tatqan el ekendigin de eskeru jön — 80-şi jıldardıñ orta şeninde, bwl el narıqtıq socializmge köşe bastağanda-aq qıtay jastarınıñ boyları sorayıp ösip, Aziyadağı özderi qwralıptastardı tez arada basıp ozğanı esimizde. Sodan otız jıl ötkende Beyjiñ köşelerinen Maskerani men Joze Fonte (qıtay futbol klubtarında oynaytın argentin jäne portugal legionerleri) siyaqtı öte boyşañ jigitterdi keziktiru käduilgi närsege aynaldı. Hanzu elinde twrmıs jağdayınıñ kürt jaqsarğanın olardıñ betterine qarap ta biluge boladı: bir qarağanda, tüsiruşiler telestudiyalarğa ılği-ıñğay jüzderi appaq wnday kärlen quırşaqtardı ğana jinaytınday äser qaldıradı, al şındığında mwnı ädettegi kosmetikalıq kütim degennen göri makiyajdıñ qıtaylıq erekşeligi dese layıq: soñğı jıldarı bwl elde tabiği efir mayları men altın kristaldar negizinde äzirlengen kollagendi kosmetikanı künige qoldanu tüsirilim aldında grim salu sekildi ädettegi jağday bolıp otır. Onıñ üstine Dimaş bir jılda super-stardan mega-starğa aynalğannan keyin onıñ sahnalıq beynesin jasau isine Amerikada Merayya Keri, Beyonse siyaqtı estrada «jwldızdarın» sändep jürgen Zil'di sekildi belgili mamandar da tartılıp otır. YAğni mega-star därejesindegi qazaq änşisiniñ sahnalıq kelbeti Qıtaydıñ jımısqı sayasatımen emes, eñ aldımen älemde ortaq qabıldanğan şou biznes zañdılığımen qalıptastırıluda. «Körmes tüyeni de körmes» — odan da aytısmen jäne sol siyaqtı wyatmender qoldarına taba wstap alıp, «Smak» formattı telehabarlarğa qalmay qatısatın qazaq jigitterin nege körmeydi, «Ou, jigitter, qazaqtıñ erkegi eşqaşan qatınbasşalap, ıdıs-ayaqqa aralaspağan, ğayıp-ğadetimizde joq ädetti bastamañızdar»,— dep, nege solardı sın tezine salmaydı?! Reti keldi, ayta keteyik, ömirde Dimaş asüyge jönsiz jaqındamaydı, üyde äyel adam bolmay qalğanda ğana tamaq äzirleydi eken, onıñ özi de bir ğana tağam türi — ital'yandıq rodzotti. Bükil Şığıs aktrisalarınıñ arasınan birinşi bolıp Kann kinofestivaliniñ arnaulı jüldesine ie bolğan bizdiñ Samal Eslyamova älemge aqılına körki say qazaq qızınıñ ömirlik serigine adaldığın, eline, üy-işine, äyeldik dağasına aqqu-adaldığın, tabiği swlulığın qalay tanıta alsa, Dimaş ta aldımen bir sözdi, er minezdi, tärbieli de bekzat, sonımen birge özin qarapayım wstay alatın qazaq erkeginiñ sapa qasietterin dünie jüzine paş etude jäne däl osı qasietteriniñ arqasında onıñ da, Samaldıñ da aldınan ülken ömirdiñ esigi ayqara aşılıp otır. Söytip bwl eki jas qarapayımdılıq — adam boyındağı eñ taptırmas qasiet ekendigin däleldedi. Aytısker aqın bir jıldan keyin ne bolğanın kördi, biraq söz lämine qarağanda endi birer jıldan keyin ne boların da Kök bazardıñ janında qwmalaq salıp, bal aşıp jormaldap otırğan siyaqtı ğoy, endeşe onıñ ümitin üzip, tötesinen bir-aq aytayıq: Alla qalasa, arada endi birqıdıru uaqıt ötkende Dimaş älemdik deñgeydegi twlğa bolıp qalıptasıp qana qoymay, 191h85 proporciyalı grenaderge, keyingi buındarğa ülgi bolatın nağız erkektik etalonına aynaladı. Şöjelerdi küzde sanaudıñ kökesi sonda boladı.

Jalpı bizde änşi töñiregindegi bir basılıp, bir örşip twrğan gender mäselesinde özine eriksiz nazar tiktetetin bir jağday bar. Erkek sınşılarğa onıñ äyeltaqılettes türi wnamaydı, äyel sınşılar bolsa dene bitimi qağılezdeu, äri tım jas dep tabadı. Eki jaqtıñ da äñgimesi, basqa gäp qwrıp qalğanday, sırt poşımnan asa almay jatır. Öner jayında bir auız söz joq. Örkenietti älemde önerpaz töñiregindegi äñgime eñ aldımen şığarmaşılıq jayınan bastau alar edi, al işine artistiñ jeke ömiri, garderobı, ämiyanı, t.b. kiretin öñge mäsele öner iesiniñ namısı men sezimin qorlau bolıp sanaladı. Bizge Dimaştıñ änderi eñ aldımen adamdarğa demalıs, joğarı estetikalıq sezim, rahat sıylauımen, tıñdauşığa quanış, senim, ömir süruge degen erik-jiger beruimen qwndı da qımbat ekendigin tüsinetin kez jetti. Bwl änderdi tıñdap, olardağı tabiği üylesimdilikti jiti sezingen sayın bwl dünie tirşiligine kelgeniñe, ahiretke jarqın jüzben oralatınıña baqtiyar bolasıñ. Igor' Krutoydıñ «Dimaş öz tıñdauşısımen ğarış arqılı tildesedi» degen sözin däl osı twrğıda twrıp qabıldau kerek. Älemdik muzıkanıñ Uolter Afanas'ef, Lara Fabian, Alessandro Safino, Al' Bano tärizdi sañlaqtarı da qazaq änşisin tilmen jetkizgisiz osı fenomendigi üşin bağalap otır. «Öz elinde äulie bolmaydı» degen şılği ras eken, älemdik twlğalar osı önerge tamsanıp, qabağat qayran qalıp jatqanda bizdegi keybir kerauız kekirlerdiñ betaldı «şıñğıru» deytini kisiniñ külkisin keltiredi-aq.

Ädilin aytu kerek, Dimaştıñ ayırım vokal önerin qabıldamaytındar bizdiñ elde ğana emes, TMD aymağı elderinen de tabıladı. Mısalı, avtorlığın «Ila I» deytin bürkenşik esimmen bürkemelegen bir yutuberdiñ «Dimaş poet horoşo, slov net, no po-moemu slişkom mnogo stal kriçat'» dep jazğanı bar. Osında äñgime bolıp otırğan Konfessa änin «Änşi» bayqauı ötip jatqan kezde jartı sağattıñ işinde 5, 6 mıñ adam tıñdağanı bar, al özge konkursqa qatısuşılar bwl uaqıt mölşerinde 200-400-dey ğana qaralım jinağan-dı. «Jeñilgenniñ sözi qwrısın» deytin-aq jer, biraq osı twsta orıs tilindegi osı tektes sın aytılğan, sonımen birge Dimaştıñ dauısınıñ saqtaluına alañdauşılıq bildirgen jäne pikirlerdi attap ketsek ädiletsizdik bolar edi. Üş pikirdiñ üşeui de Adagio kompoziciyası haqında. Osı ändi alğaş orındauşı Lara Fabiannıñ özi biik bağalağan jäne konkurs etapında birinşi orındı dausız ielengen kaver-versiyanıñ qatardağı, biraq muzıkalıq sauatı barı anıq keybir tıñdauşılar tarapınan däl biik registrli notaları üşin sınğa wşırauı qalay?!

(Jalğası bar)

Abai.kz

 

19 pikir