Jwma, 23 Tamız 2019
Aqmıltıq 10493 100 pikir 19 Säuir, 2019 sağat 11:24

Imekeñe eki ötiniş...

Osı jwrt Qwdekeñdi bile me eken?.. «Qwdekeñ» dep otırğanımız kädimgi Qwday. Degenmen, bwl swraqqa äñgimeniñ soñında oralarmız, äzirge eñ küyip twrğan mäseleni – aldağı saylau jayın az-kem söz etip, eki ötiniş aytsaq deymiz.

Ärine, bwl saylauğa D.Nazarbaeva tüsip, tezirek taqqa otıra ma, joq älde Q-J.Toqaevqa bir-eki jıl saltanat qwruğa mümkindik berile  me, boljam jasau qiın, ol jağın öz «scenariyi boyınşa» qimıldap jatqan joğarı bilik biledi. Eger  bilik I.Tasmağanbetovti bäygege qossa, eñ optimaldı şeşim sol bolar edi (öytkeni, onıñ jeñip şığarı sözsiz), sonda el de Elbasığa riza, Imekeñ de özi bilikte otırğan kezde El'cinniñ Putini sekildi wstazınıñ zeynetker retinde mwñsız-qamsız demaluın qamtamasız eter edi, biraq, mäsele Twñğış Prezidenttiñ bilikti öz otbasınıñ uısınan şığarğısı kelmeytindiginde, Dariğanıñ ekinşi lauazımdı ielenip, endi soñğı sekiriske dayındalıp jatqanı da sonıñ qamı ekendiginde bolıp twr ğoy...

Osı twsta I.Tasmağanbetovke «saylauğa tüsseñizşi» dep ötiniş jasap jatqan jwrt köp. «Oy, ol – «produkt» qoy, jalpı, kommunisterdiñ eşqaysısına senuge bolmaydı» dep jatqandar da az emes. Ağayındar-au, naqtı ömirge şınayı qarap, ädildigin aytayıq ta - qay äkim Atıraudağı şeteldik, Almatıdağı otandıq, bir ernimen kök tirep, bir ernimen jer tiregen kompaniyalardı auızdıqtay aldı? Qay äkim «kündiz otırmaytın, tünde wyıqtamaytın» teñdessiz iskerliktiñ ülgisi bola aldı? Qay äkim astana Nwr-Swltandı qazaqılandıra aldı? (Käzir ol bwrınğı orıstanğan taz qalpına qayta tüsti...) Köre almaytındar tük tappağanda «onıñ qazaq tilin biletindiginen basqa artıqşılığı joq» deydi. Endeşe biz de aytayıq – bala künnen qazaqtıñ ertegi-añızın oqıp, batırlar jırın jattap, qazaqı tärbie men ruhtı jadına qwyıp, sanasına tüyip öspegen adam qazaqtıñ janın tüsine almaydı! «Tüsinem!» dese aldağanı, senbeñizder! Qazaqtıñ janın tüsinbegen adam onıñ mwñın-zarın wğına almaydı, jeme-jemge kelgende janaşırlıq körse almaydı. Al, Imanğalidıñ qazaqtıñ ruhın köteru jolında istegen eñbegi az ba?

Erteñ sayasi twraqsızdıq orın alsa, äzirge baylığı özine sor bolıp jabısqan Qazaqstan üşin qıp-qızıl doda bastaladı. Ras, «...sol kezde el qorğağan er Abılay, jauınıñ birin aldap, birin arbap» degendey, birinşi Prezidentimiz Qazaq Sovettik Socialistik Respublikasınan mwrağa qalğan jerdiñ birazın qwrbandıqqa şalsa da, eldi osı künge aman-esen jetkizdi. Biraq, bwl sayasattı bwdan ärmen qaray jalğastıra beruge bolmaytını – qazaq mwnayınıñ 40 payızın ielenip ülgergen, endi auıl şaruaşılığı men önerkäsip oşaqtarın iemdene bastağan qıtaydıñ ekonomikalıq ekspansiyasın toqtatpasa, toqtatudıñ özi az, ıqpalın eñ tömengi minimumğa tüsirmese, jalpı, barlıq şeteldik kompaniyalarmen aradağı kelisim-şarttardı qayta qaramasa bolmaytını bügin aydan anıq körinip twr. El tağdırı şeşiler bwnday kezde memlekettiñ basına bilimdi ğana emes täjiribeli, aqıldı ğana emes azulı, oylı ğana emes şeşen adam kelui auaday qajet! Mayıspaytın, mayıssa da sınbaytın qaysar minez, tığırıqtan jol tabarlıq qabılet qajet! Bwl qasiettiñ bäri – basqa azamattar renjimesin, renjise özderi biledi – tek Imanğali Tasmağanbetovtiñ boyında bar ekenin, bügingi tañda onıñ prezidenttikke ümitker özgelerden oq boyı ozıq twrğanın bärimiz moyındauğa tiispiz. Eñ birinşi bilikte jürgen bäsekeles, baqtalas öz bauırlarımız moyındauı tiis. Olardıñ eşqaysısı da erteñ qazaqtıñ basın biriktirip wstap qala almaydı. Wstap qalmayın demeydi, erdiñ erenine ğana tän qayrat, emenniñ şorı ğana şıdar qattılıq boyınan tabılmay qaladı! Q-J.Toqaevtıñ bilgir maman ekenine eşkimniñ kümäni bolmas, biraq, ol Imanğaliday ot pen suğa tüsip şıñdalmağan,  «dauğa tüsip sınalmağan, jauğa şauıp bwlanbağan» adam. Imekeñdi qayda salmadı Wstazı!.. Şeteldik banktegi qwpiya aqşa belgili bolıp, «ol bizdiñ memlekettiñ bolaşaqta kerek bolar dep saqtap otırğan qarjısı edi» dep parlament deputattarınıñ aldında aqtalıp, tüsinik bergen de Imekeñ. Sol otırısqa qatısqan deputattardıñ bäriniñ äkeleri jaña ölgendey tünerip otırğan kelbeti äli künge deyin meniñ köz aldımda... Ol ol ma, jerdi satudı zañdastıratın Jer turalı Kodeksti parlamentten ötkizip alu üşin de Tasmağanbetovtey prem'er kerek boldı joğarğı bilikke. Parlament jauapkerşilikti moynına alğısı, tipti, böliskisi kelgende de tabandılıq körsetip twrıp alar edi. Joq, zañ jobasın ekinşi ret qabıldamasa ükimet pen qosa özderi de taratılatın bolğan soñ tayqıp şığa keldi. Tipti, «Jer satılmasın!» dep ündeu jariyalağan, marqwm Şerhan Mwrtaza, Fariza Oñğarsınova bastağan 15 deputat keyin «satılsın» qol kötergen joq pa? Kodeks qabıldanğan künniñ ertesine «osı abıroysız bolğanım jeter» degen Imekeñ «bwl qızmetten bosatıñız» dep arız berdi. Osığan öresi jetpegen keybireuler «Jer turalı Kodeksti qabıldattırğan Tasmağanbetov!» deytinin qaytersiñ...

Sondıqtan biz qalıñ eldiñ atınan jeñiske jeter biregey twlğanı wsınğımız kelse, halıqqa, wltqa janımız aşitını ras bolsa, onı söz emes is jüzinde körsetip, «bası qosılmaytın aqsaqaldarğa» jatatın qos Mwhtar bastap, Jasaral Quanışäli, Qasen Qoja-Ahmet, Ämirjan Qosanov, t.b. qostap, bärimiz tügel Imanğali Tasmağanbetovtiñ aynalasına toptasuımız kerek. Toptasıp, «Imanğali, eliñ üşin qoğamdıq birlestik atınan maydanğa tüs»! deuimiz kerek.  Meyli, ol bireuimizdiñ «ata jauımız» sanalsa da. Vol'ter: «Meniñ sizdi atarğa oğım joq, biraq, siz öz pikiriñizdi parlamentte ayta alu üşin janımdı beruge dayarmın!» degen eken. Al, bizde bäske parlamentte söyleu emes, Prezidentti saylau tigilip twr ğoy!  Bwl – birinşi ötiniş.

«Biz toptasuğa dayınbız, al, siz maqtap otırğan Imekeñiz tüsuge dayın ba eken?» degen swraq saqpannıñ oğınday sart etip qaları sözsiz. Sondıqtan, kelesi ötinişimiz Imekeñniñ özine. Aldımen, rwqsat bolsa, kişkentay şeginis. Wmıtpasam, 2011 jıldıñ 23-24 jeltoqsanı. «Ruhaniyat» partiyasındamız. Künige ştabta, «Jalın» jurnalınıñ redakciyasında bir ret bas qosamız. Tüs kezinde ştabqa bara jatıp, keşe partiya jetekşisi M.Şahanovtıñ saylaualdı ügit jwmısımen Jambıl, Şımkentke ketkenin estidim. Dereu telefon soqtım: «Mwha, qaydasız?» «Türkistandamın. Universitette oqıtuşılarmen, studenttermen kezdesu boldı. Tamaşa ötti. Käzir tüski asta otırmız». «Oybay-au, Mwha, qaydağı Türkistan? Qaydağı saylau? Jañaözenge nege ketpey jatsız?!» «Oğan endi mına jaqtağı jwmıstar bitsin, sosın baramın ğoy...» «Mwha, 70 jıl boyı jiğan abıroyıñızdan 7 künde ayrılayın dep pe ediñiz? Bükil batıs kütip otır, bükil Qazaqstan köz tigip otır ğoy sizge bara ma, barmay ma dep? Tastañız bärin, şığıñız qazir Almatığa!» «Oğan endi bilet tabıla qoyar deysiñ  be?..» «Mwha, erteñ tüski wşaqqa mağan Qajımwhan Ğabdolla elektrondı bilet alıp qoyğan. Men qalamın, ornıma siz ketiñiz!» (Ertesine birneşe adam Aqtauğa wştıq). Imeke, men bwnı maqtanış üşin aytıp otırmağanım tüsinikti şığar. Däl sol küngidey sizge de BAQ arqılı aytqım keledi (telefon soğar edim, nömiriñiz joq mende): «Saylauğa tüsu üşin bilikpen at qwyrığın üzisuiñizge tura keledi. Biraq, basqa sayasatker-qayratkerlermen qatar siz üşin de bügin – sın sağatı! Sizdi tirkemeuge biliktiñ batılı barmaydı. Ras, jartı payızben bolsın wtılıp qaluıñız da mümkin. Bizde bäri mümkin ğoy... Biraq, bilikten ketkenmen bolaşaqqa sayasi kapital jinaysız, halıqtıñ «Tasmağanbetovke senuge boladı eken!» degen senimine ie bolasız. Bügingi jeñilis (eger jeñilseñiz) - erteñgi künniñ jeñisi!

Joğarıda Qwday turalı aytamız dep edik. ...1988 jılı Bükilodaqtıq partkonferenciyada kommunistik elita minberde twrğan B.El'cinge keşirim swrağan sözin de aytqızbay, adam ornına sanamay, şulap, ayaqtarımen edendi tepkilep, qalay quıp şıqqanı äli künge köz aldımda. «El'cin – sayasi ölik» dedi eldiñ bäri. Bir jıl ötkende Kazannik degen ombılıq prokuror orının wsınıp, deputat B.El'cin Joğarğı Keñeske saylandı. Tağı eki jıldan soñ Resey prezidenti B.El'cin kompartiyanı zañsız dep taptı. Aqırında M.Gorbaçev bir tünde eli joq patşağa aynaldı...

El'cin basın bäygege tikpese Gorbaçevqa qarsı şığar ma edi?  Qwday onıñ sol isin qoş kördi – bilikke keldi. Mwhammed (s.ä.s.) payğambar: «Adam istiñ dwrısın istesin-dağı, qalğanın Allağa tapsırsın» degen. Qay uaqıtta aytqan? Arttarınan jauları quıp jetip qalğanda Äbubäkir ekeui taudıñ jartasınan bwrıladı, bwrılğan jerde onıñ büyirindegi üñgirdi köredi. «Kiremiz!» deydi payğambar (s.ä.s.) «Onda özimdi-özi wstap beremiz ğoy?» deydi dosı. «Basqa jol joq, olar bäribir jetip qaldı, Allanıñ basqa salğanın köremiz» deydi Rasulolla. Quğınşılar bwrılğan kezde eşkimdi tappay qaladı. Jartastıñ büyirinde üñgir twr. Auzın şañ basqan, qwraqwrttardıñ torı, kem degende jüz jıl adam balası jolamağanı körinip twr... «Siqırı bar deuşi edi, ekeui sol siqırdıñ küşimen ğayıp bolıp ketken ğoy» degen quğınşılar keyin qaytadı...

Biz köp jağdayda Qwday bar ekenin, tüptep kelgende bärin sol şeşetinin wmıtıp kete beremiz. Däl osı eki ayda Imeke, siz de, sayasatkerler, sizder de dwrıs isti istegennen - biriñiz saylauğa tüsip, qalğandarıñız sonı qoldağannan -  söytip, bwl dwrıs istiñ qalğanın Allağa tapsırğannan asqan mañızdı, odan asqan abzal da igilikti eşnärse joq şığar!.  Sonda bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığara alğan sizderdi Halıq ta qoldaydı, «men köptiñ tilegin qaytaruğa wyalamın» degen Alla-Tağala da  berekesin berer...

Ömirzaq Aqjigit

Abai.kz

100 pikir