Beysenbi, 22 Tamız 2019
Alaş arısı 1684 1 pikir 23 Säuir, 2019 sağat 10:59

İliyastiñ şınayı tür-twlğası qanday bolğan?

«İliyas ömirinde közäynek taqpağan» degen saraptama material «Abai.kz» aqparattıq portalında jariyalanğannan keyin köp arasında biraz pikir tudırğanı mälim. Biri jaqtadı, biri dattadı. Osılay oy tüyuge eñ aldımen aqınnıñ wlı Sayat Jansügirovtiñ: «Qwlager» poeması birneşe kün qatarınan basılğan «Socialistik Qazaqstan» gazetin aluğa kezekke twrğan kiside esep joq boldı», – deydi körgender. Äkem sonda boyındağı küş-jigeri tau suınday bulıqsığan, senimi men düniege degen mahabbatında şek joq 42-degi ot jürekti aqın edi» – degen sözi de qamşı boldı. Rasında, jüzinen nwr tögilip, közinen ot oynap twrğan 43 jasında ömirden ötken İliyasqa közäynek taqqızıp qoyu wyat sezildi. Sonımen qatar, özimen qatarlas (basqasın aytpağanda) Säken Seyfullin, Beyimbet Maylin, Säbit Mwqanov, Mwhtar Äuezovtıñ közäynek taqqan suretin körmeymiz. Sonda: «İliyastıñ közi naşar köre me? Joq, sänqoy ma?». Mülde olay emes.

Osı twsta tağı bir qızıq jağdaydı qıstıra keteyin:

«Bir suretşi tanısı Puşkindi izdep kelip, onıñ portretin saluğa rwqsat etuin ötinedi. Puşkin maqwldıq beredi. Sonımen ertesi kezdesetin jerin kelisip alğan tanısı keterinde:

­– Men sizdiñ bwyra qara şaştarıñızdı nağız şabıttıñ beynesindey etip beyneleymin, ­–  dep attanadı.

Ertesi kelisken jerine kelgen Puşkinniñ şaşın tıqırlap aldırıp tastağanın körgen tanısı jatıp kep aşulanadı.

Sonda Puşkin.

­­­–  Meniñ şaşımda twrğan tükte joq. Onı äspettep körsetu kerisinşe meni jwrttan alıstatıp jiberedi. Şabıtım jan düniemde, ­– degen eken».

Sol siyaqtı İliyas ömirinde qanday biikte jürse de, ala böten sänqoylıqqa salınbağan, topqa, jikke, wltqa, ruğa bölinbegen. Qazaq, qırğız, orıs, tatar, başqwrt, noğay, wyğırdıñ bügingi küni maqtan etip jürgen talay talanttı twlğası İliyaspen jora-joldas bolıp, aldınan ötip, tärbiesin körip, tälimin alğan. Bwl jaylı közin körgen ağa buındardıñ jazıp ketken neşe türli deregi bar. Onı aldağı uaqıtta asıqpay aytıp beremiz. Olardıñ estelikterinde İliyastıñ tım qarapayım bolğanı jazıladı. Kerisinşe, biz jwrttan daralap körsetkimiz keledi.

Biraq qozğalıs bar. Qazir körneki qwraldarğa İliyastıñ jan-düniesin jayıp salatın, azamattığın ayşıqtaytın nağız beynesi beynelengen, közinen nwr tamıp, jastıq jalını esip twrğan sureti salına bastadı. Sözimiz däleldi bolu üşin onıñ bir, ekeuin körsete keteyik.

Bwl da jetistik.

Dey twrğanmen, «Qaydağı päleni qaydan şığardıñ?» dep reniş bildirgender bolğanımen, kuana qoldap, elimizdiñ tüpkir-tüpkirinen habarlasıp jatqandar da köbeyip keledi. Olardıñ deni suretşiler qauımı. Bäriniñ qoyatını bir swraq: «İliyastıñ portretin salmaqşı edik. Mına maqala oylandırıp tastadı. Ol kisiniñ şınay beynesi qalay bolğanın sipattap beresiz be?» degenge sayadı. Basqası emes, İliyasqa degen jwrt ıqılasınıñ oyanğanı quanttı.

Ärine, twlğalardıñ portretin qolmen saludıñ özindik tärtibi, ğılımilığı, zañdılığı, jauapkerşiligi, qiındığı bar. Mwnı jete tüsine qoymaytındardıñ «İliyastıñ qolda bar fotosuretterine qarap, portretin sala beruge bolmay ma?, ­– dep jeñil oylap qaluı mümkin. Birinşiden, qazirgi internette tarap jürgen suretter tüp nwsqa emes, köşirme suretter. Jarıq, aparat, köşirme qwraldardıñ sebebimen twp nwsqanıñ özinde türli auıtqular bolatını belgili. Portret salatındardıñ şeberligine say talğamınıñ bolatının sol mamandıq ielerinen artıq eşkim bilmeydi.  Sondıqtan olar fotosuretten göri twlğanı körgen adamdardıñ sipattamasına köp jüginendi. Ekinşiden, fotodağı ärbir suret tek bir sättik beyneni ğana körsetip bere aladı. Twlğanıñ balaşağınan bolaşağına deyingi beynesin salıp şığu üşin suretşi aldımen onıñ barlıq bitim-bolmısın, jan-düniesin, minez-qwlqın tolıq meñgerip, oyında pisirip aluı kerek. Al eşqanday fotosureti joq adamnıñ portretin salıp şığu  az eñbek ketpeytini de anıq. Ol üşin naqtı sipattama kerek. Bir tarihi twlğanıñ portretin  salu üşin sol turalı jazılğan birneşe kitaptı oqıp şıqqan jigitterdi körgenmin. Suretşi bolmasam da, student kezimde qazirgi internette tarap jürgen talay tarihi twlğanı salğan suretşi jigittermen aralasıp-qwralasıp, keybir eñbeginiñ kuäsi boldım. Sonıñ bireuin tömendegi siltemeni aşıp körseñiz tüsinesiz. (https://web.facebook.com/photo.php?fbid=1110868919080145&set=a.134184446748602&type=3&theater).

Ayta keterligi, qazirgi fotoaparat, telefonmen sırtıldatıp tüsirilgen suretter körinis qana, eşqaşan portret eseptelmeydi. Ökinişke oray, tehnologiyanıñ damuı suret önerine degen süyispenşilikti älsiretip jiberdi. Nätijesinde, talğampazdıqtan ayırılıp qaldıq. Bwrınğı suretşiler salıp, mwrağa qaldırğan mıñdağan, milliondağan dollarğa bağalanatın portretterdiñ  bügingi tañda ömirge kelmey jatqanı osınday sebepterge baylanıstı dep oylaymın. Biraq, tübi adamdar jeñil äuesqoylıqtan jalığıp, sol talğampazdıqqa qayta oralatın boladı.

Rasında, qazir İliyastı körgen-bilgen adam joq. Türi-tüsin, kelbetin sipattap beretinder de tabıla bermeydi. Bar degen künniñ özinde İliyastıñ portretin saluğa ıntalanğan jastardıñ olarmen kezdesui de qiın. Sol üşinde İliyastıñ nağız portretin salmaq bolıp, izdenisin bastağan azamattarğa qazirşe alğıstan basqa aytarımız joq. Osı isti bastağannan keyin olardıñ swrağına jauap bermek niette tağı da köz mayın tausıp, tom-tom kitaptardı jalıqpay aqtaruğa twra keldi. Aqırı biraz dünie tabıldı. Manağı ıntalı jastarğa kömek bolsa igi edi degen oymen solardı öz qalpında köşirip jazuğa twra keldi.

Akademik Mwhamedjan Qarataev: «Sırt közge İliyastıñ twyıq, twnjıraq adam körinui änşeyin bilmestik. Ol barlıq asılın, ädemisin işke jinaytın, tereñge saqtaytın ardager ekenine osı jolı közim jetti. Şınında aqınnıñ sırttay «twyıqtığı» onıñ işki bay ruhani düniesiniñ qaqapağı siyaqtı ğana beriktik pen bekemdik eken. Bir sengen, bir şeşilgen adamnıñ aldında İlekeñ ğajap sırşıl, äñgimeşil, söz tapqış, äzildegiş adam ekekn».

Akademik Qajım Jwmaliev: «Şayğa otırğanda ilekeñ Fatima ekeuimizdi küldirumen boldı. Jayşılıqta köp şeşilip söyley bermeytin, twyıqtau körinetin İlekeñ sonday küldirgi, qaljıñqoy, tipti, mısqılşıl da kisi bolıp şıqtı. Şay dastarğan jinalıp, as kelgenşe, İlekeñ öner men ädebiet jaylı mäseleler qozğadı. Äsirese, esimde qalğanı halqımızdıñ muzıkalıq öneri jaylı boldı».

Filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Beysembay Kenjebaev: «İliyastıñ dene müsinine bet älpeti say edi: ol biik, keñ mañdaylı, qoyu qara qastı, jar qabaqtı, şüñirek qara közdi, ülken qır mwrındı, jazıq betti, süyir iekti qara torı edi. Osı siıqtarımen, şoqşa qara mwrtımen ol – qavkazdıqtarğa biraz wqsaytın.

Jürgen kezde İliyas birdeñege qwlaq salıp kele jatqan tärizdi basın oñ jağına qisaytıp, jaybaraqat säl salqam jüretin. Jürisi dene müsini men dene bitimine jarasıp twratın. İliyas az söyleytin, biraq qu tildi bolatın. Sözdi tauıp, aqıldı, däleldi, jüyeli, jatıq, ötkir, köp rette külkili etip, kelisti etip aytatın. Ol qanday qızıq, küldirgi äñgime aytıp, jwrt qarqıldap külip jatsa da, özi külmeytin. Tek üstiñgi erniniñ bir bwrışın erekşe bir bülik etkizip qoyıp otıra beretin.

İliyas tegi auır minezdi, sabır iesi adam edi. Jüris-twrısı baysaldı, salmaqtı, wstamdı söyleytin.

İliyastıñ dene qwrılısı men bet-älpetine say kelmeytin bir jeri – üni, dauısı bolatın. Özi wzın boylı, alıp deneli, jazıq betti, ülken qır mwrındı bola twrıp, onıñ üni keyde şiñkildeñkirep şığatın. Biraq, İliyas änşi edi. Ol än salğanda dauısına erekşe bir qasiet bolatın: ol äri sıldırlı, äri sozılmalı, öte taza, sonısımen qwlaqqa jağımdı bolıp şığatın. Jazğı qoñır jeldey esetin, qoñıraulap, taudan asqan tas bwlaqtıñ suınday sıldırlaytın.

İliyas jora-joldastar bas qosıp otırğan jerde, qonaqta än saludı jaqsı köretin, jwrt ötinse, irkilmey än sala beretin, qazaqtıñ köptegen inju-marjan änderin ädemi aytatın. Äsirese, Äsettiñ änin, «Swrşaqız», «Qaraköz», «Qwlager», «Jaydarman», Eki jiren» sekildi änderdi äri köp, äri kelisti şırqaytın. Jwrttıñ qwlaq qwrışın meylinşe qandıratın.

Äli esimde Äsettiñ änin keyde özi jazğan «Änşi» degen öleñiniñ sözimen aytar edi. Onıñ key şwmağı bılay keledi:

Än salsañ özindey sal, añıratıp,

Jaylantıp, qoñırlantıp, jamırlatıp.

Aqquday aspandağı ändi örletip,

Qondırıp, qoñır qazday mamırlatıp.

Jügirtip, jürdektetip, jorğalatıp,

Qausırıp, qağıp-tüyip, tögip ändi,

Qayırıp, qaltıldatıp, qıltıratıp...»

Filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Äuelbek Qoñıratbaev:

«... Sol jılı men Täşkenttegi qazaq gazetinde İliyaspen birge qızmet istedim. Onda İliyas 20-25 şamasındağı, mwrtı jaña tebindey bastağan jas jigit edi. Qazaqı qır qiimdi bolatın. Basında üş qwlaq twmaq, sırtın aqpen tıstağan şolaq ton, ayağında jwlıqtağan sändi kiiz etik, qolında qısqa moyın aq dombrası boluşı edi. Sol dombıramen än salatın. Sol künderden bastap, İliyas meniñ öz ağamday bolıp ketti. Qazaq balasında mwnday kişipeyil, aqıldı, aqköñil, adamdı men sirek kördim...»

Aqın Sadu Maşaqov: «1930 jılı köktemi. Ol kezde men Semeyde şığatın «Qızıl dala» gazetiniñ qızmetkeri edim. Redakciyada jurnalister Mwqsın Qordabaev, Mwsatay Aqınjanov, Ahmetjan Twrğanbaev, tağı basqa 5-6 adam bar bolatın. Bir küni tüs kezinde keñsege at jaqtı, ötkir köz, qır mwrın, orta boylı adam keldi... Bwl kelgen adam aqın İliyas Jansügirov, qazirde «Eñbekşiqazaq» gazeti ädebiet böliminiñ meñgeruşisi eken...»

Qısqası, İliyastı közi körgen twlğalardıñ estelikterindegi onıñ tür-twlğası turalı payım osılay öriledi. Osı twsta qalamgerdiñ körkem ädebiettegi keyipkerleriniñ tür-twlğası turalı surettemelerdi aqtarıp körmek edim, uaqıt tım tapşı boldı. Öytkeni, avtor köp jağdayda keyipkerdiñ portretine öziniñ beynesin siñirip jiberedi. Bwl älem jäne qazaq ädebietinde bolğan, bola beretinde jağday. Dese de, osı tapqandarımız joğarıdağı talapşıl jastarğa sälde bolsa kömek bolsa nwr üstine nwr bolar edi. «El işi altın keniş» degendey, İliyastıñ, tipti onıñ aynalasındağı adamdardıñ tür-twlğasınıñ basqa da qırın sipattap beretin adamdar oy qosıp, ortaq iske qoldau tanıtıp jiberse tipti jaqsı.

Qazirşe, İliyastıñ eñ ölşemdi sureti osı bolar dep tüydik.

Bılay qarağanda, bwl tım qarapayım närse. Biraq, İliyas aytqanday: «Öz eli öz erlerin eskermese, el tegi qaydan alsın kemeñgerdi» degendey, eli eskerip jatqan İliyas Jansügirwlı turalı äli talay qwjattı fil'm, kino, serial, tipti, odan da zorı tüsiriletin şığar. Sol kezde rejisseler akter tañdau, än tañdau, kiinu ülgisin ayqındauda joğarıdağı aytılğandardı eskeredi degen ümittemin.

Aytu bizden, atqaru sizden, ağayın!

Qajet Andas

Abai.kz

1 pikir