Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
46 - söz 7569 15 pikir 6 Mamır, 2019 sağat 17:22

Oraza turalı basqaşa oytolğap körsek...

Ramazan ayında mwsılmandar otız kün auız bekitip, tañnan qara keşke deyin aş jüredi. Osığan oray oraza wstauğa ügittegen jäne onıñ şarapatı men sauabı turalı uağız-nasihat köbeyedi. Biraq osı jerde bir mäsele bar. Smartfon wstağan qazaq jwrtı qazir älem halqımen aralasıp, aluan türli din men mädenietti tanığan sayın, Islamnıñ auır şarttarın basqaşa payımdaytın boldı. Orazağa qatıstı közqarası da özgergen. Ğılımğa süñgigen jastar aldıñğı ağaları siyaqtı bwl qwlşılıqqa qwlşınıp twrmaydı. Köbi onı kereksiz dep biledi. Olardı äbden tüsinem. Sebebi Viktor Frankl aytqan «Moral'dıq tanım» eskirdi. Naqtı ğılımnan när alıp, qwbılıstıñ tüpki nätijesin wğınıp, är närseniñ soñğı şeşimin ğılımmen tüyip üyrengen sauattı jastar «oraza wstasañ künäñdi joyıladı», «oraza wstasañ peyişke kiresiñ. Hor qızdarın qwşasıñ», «auız bekitpeseñ Rabbımız seni otqa qaqtaydı» degen siyaqtı jwpını uağızdı qabılday almaydı. Mwnday uağız olardıñ jüykesin jwqartıp, mazasın qaşıruı mümkin. Uağız aytıp jınına tie berseñ, öziñmen qosıp diniñdi de jeti qırdan asırıp boqtap tastauı bek mümkin.

Sondıqtan, oraza turalı basqaşa oytolğap köru kerek. Logoterapiyağa süyenip, swraqtı bılay qoyalıq: Otız kün aş jürudiñ hikmeti ne? Wlıq Alla aştıqtı ne üşin parız etip jüktedi? Aştıq wstap, küni boyı qaljırap jürudiñ jeke basqa nemese qoğamğa qanday paydası bar? Täñiri tağalanıñ osı ämirin bwljıtpay orındasaq rasımen de sanada oñ özgeris bola ma? Payğambar nelikten orazanıñ şarapatı turalı hadisterdi köp aytqan?

Logoterapiya büy deydi. Adam - ruhani bolmıs. Tüptiñ tübinde kisiniñ tağdırın ömir sahnasında osı tabiğatı anıqtaydı. YAğni Ruhani Bolmıs qanşalıqtı qayrat körsetip ayqasadı, tağdırı sonşalıqtı hikmetpen öriledi. Jaratılısı boyınşa qwmarlıq degen qızıl it Ruhtıñ baqılauında twruı tiis. Ruh maqsat-mwratına jetu üşin qwmarlıqtı quat közi retinde sätti qoldanğan sayın, kisi balası aqıldı twlğağa aynaladı. Qwmarlıqtı dinde näpsi deydi. Dini mazmwnda mağınası tım keñ jäne öte tereñ. Logoterapiya oğan akademiyalıq anıqtama beredi. Näpsi dep instinkt arqılı adamdı raqatqa tartatın fiziologiyalıq jäne psihologiyalıq impul'sterdiñ qaynağan quat közin aytadı. Bwl quattı impul'sterdi Ruh asqan sergektikpen basqarıp, qwndılıq öndiretin mädeni salağa jegip otırmasa, körsoqır qwmarlıq pende şirkindi taqırğa otırğızadı. Pende paqır Adam degen abıroylı atınan taban astında ayrılıp qaladı. Adam men ayuan da osı nüktede ajıraydı. Jan-januardı instinkt jetekke alğan. Onıñ üstinen aqıldı ruh aralasıp, kirisip, basqarıp twrmaydı. Sondıqtan ayuandı qwmarlığı qalay süyrese, solay qaray jüre beredi. Ol üşin onı eşkim kinälamaydı.

Adam – qwmarlığı twla boyın qısqan kezde oğan «Joq!» dep ayta alatın jalğız tirşilik iesi. Nemese näpsini aqılı şegine deyin erkine jiberip qadağalay aladı. (Mısalı kündelikti işip-jemin, nekeli jarımen adalımen oynap-küluin sauattı jolmen rettep otıru) Neğwrlım näpsini qatañ qadağalasa, soğwrlıq twlğalıq identifikaciyası abıroylı qalıptasadı. YAğni näpsisin it siyaqtı jetekke alğan tastay taqua, qızıq pen qwmarlıqqa jeñilgen qalıñ toptan daralanıp twradı. Al, jan-januardı mwnday ädispen identifikaciya jasay almaysıñ. Olardı tek asıl twqımına qarap bağalaysıñ. Ayuandı basqaşa bağalau mümkin emes. Osığan qarap adamda Erkindik nığmeti barın bilemiz.

Erkindik adamğa ozaldan darığan qasiet. Onı dinde «adamnıñ basındağı altın tajı - Erkindigi» dep äspettep jatadı. Biraq qwmarlıqqa öz erkimen jeñilgen sätinde adam osı nığmetinen taban astında ayrıladı. Sol kezde pende bayğws maqau maqwlıqqa wqsap qaladı. Şındığında eşkim de «meni qwmarlıq erkimnen tıs bilep aldı» dey almaydı. Qwmarlıq twla boydı qozdırıp, aqılıñdı şırmau üşin äueli Erkindik  alañın kesip ötui kerek. Bolmıstıñ mehanizmi solay jasalğan. YAğni adam özi oğan «Iä, bilep töstey ber» dep kelisim bermeyinşe qwmarlıq qwtırına qozbaydı. Adam özi «maqwl, jaraydı!» dep kelisken sätten bastap, qwmarlıq onıñ twla boyın qalşıldatıp, tamırların bülkildetip, sanasın twmşalap äkete jöneledi.

Erkindik pen Qwmarlıq tarazı basında teñ twr. Qay jağı basadı, soğan säykes adamnıñ twlğalıq sureti sızıladı. YAğni qaharmandardı osığan qarap wlıqtaymız. Qay twlğa qwmarlığın auızdıqtap, erkindigin eliniñ bağı üşin tiimdi paydalansa, sonıñ atın tarihqa altın ärippen jazadı. Kerisinşe erkindigin qoldan berip, qwmarlığın qandıru üşin qara halıqtıñ qanın işse «atıñ öşsin, atıñ öşkir» dep ölgenşe qarğaydı.
Qomağay qwmarlıq pen toyımsız näpsi adamdı türli şarttarğa matap, ayağın twsap twradı. Momınnıñ mindeti osı arada ayqın. Qalayda osı qwrsaudı bwzıp ötip, özektegi özin ğayıpqa samğatuı kerek. Onı ğılımda «transcendenciya jasau» deydi. Mağınası bolmıstıñ damu jolın täñirlik älemge qaray bağıttau. YAğni qas taqua kirpiş täni men psihologiyalıq qabatınan bosap şığuı kerek. Osı küresti twraqtı jürgizgen taquağa Qaysar Ruh degen termin qoldanamız. Qaysar Ruh qana adamda erkindik barın äygilep twr. Ol erkin bolğandıqtan da instinkt qalauına qarsı twra aladı.

Otız kün oraza bolmısta bar Erkindik nığmetin praktikada qoldanıp köruge mümkindik beredi. Qanşa jerden qinalıp, neşe jerden tiliñ auzıña simay qatalap otırsañ da öziñe öziñ qarsı şığıp «Joq» dep otıra beresiñ. Joq – degen sayın öziñdi ontologiyalıq twrğıda mäñgilik bolmıs ekeniñdi sezinesiñ. Är kün bitken sayın jaudı jeñgen batır qwsap marqayıp qalasıñ.

V. Frankldıñ osı oyların oraza jaylı mınaday tamaşa qissamen tüyindeuge boladı:
Bir küni Mwsa Twr tauında twrıp:
– Iä, Alla, men ğoy senimen tikeley tildesip twrmın. Sağan menen de jaqın keletin qwldarıñ bar ma? – dep swradı. Alla:
– Äy, Mwsa, öziñdi mağan jaqın twrmın dep oylaysıñ ba? Däl qazir ekeumizdiñ aramızda jetpis mıñ qabat perde bölip twr. Sen meniñ qwdiretimmen ğana dauısımdı estip twrsıñ. Mağan senen de jaqın keletin qwldarım bar, – dep jauap berdi. Mwsa:
– Olar kimder? – dedi. Wlıq Alla:
– Aqırdıñ soñında Mwhambet attı eñ soñğı süyikti payğambarım düniege keledi. Onıñ ümbeti eñ qiın kezde haqtıñ jolın wstanadı. Aptap ıstıqta otız kün oraza wstaydı. Auızaşarğa jinalğanda, olardıñ dastarqanında san türli dämdi tağam samsap twradı. Biraq olar qatalap, qarnı aşsa da, kün batpay auızın aşpaydı. Meniñ razılığımdı tabu üşin, mol dastarqanğa qol sozbaydı. Sol kezde Meniñ rahmetim men şarapatım olarğa barınşa jaqınday tüsedi, – depti. Mwsa tañ qalıp üyine qayttı.

Rasımen de HHİ ğasır mwsılmanı şıjığan ıstıqta auız bekitedi. Keşke auızaşarda dastarqanda joq närse joq. Sonda da Kün wyasına batqanşa öziñdi tejep, auızdıqpen alısqan asau qwsap, öz öziñmen arpalısıp otırasıñ. Arpalıs artqan sayın öziñdi täñirlik bir küşke qol jetkizgen äulie siyaqtı sezinip, şabıttanıp jüresiñ.

Din psihologiyasında «racionaldı dindarlıq» degen tüsinik bar. Ol ne? Ol dinge imanmen emes, taza logikamen jaqındau. Közi aşıq kisiler praktikalıq twrğıda dinniñ paydasın taza aqılmen tarazığa tartadı. Eger ziyanı az, paydası mol bolsa dindi twtınıp, key şarttarın ömir saltına engizedi. Endi taqırıpqa osı taraptan tüsip körelik. YUval Hararidiñ «Qwday adam» (Homo Deus) eñbeginde mınaday derek bar. Tarihta bertinge deyin «toyıp tamaq jemeu» degen adamzattıñ bas auruı boldı. Alısqa barmay-aq küni keşe dünie salğan äkemiz 1955 jıldardan bastap qana toyıp as işkenin emociyamen äñgimelep otıratın. Äli de aştıq boluı mümkin degen qauippen öle-ölgenşe nannıñ qaldığın keptirip, qapqa jinaudı jolğa qoyıp, qatañ baqılap jürdi. Ötken ğasırdıñ özinde eginge qwrt tüsip, malğa jwt kelip, jauın-şaşın bolmay, quañşılıq wrsa mal sauıp, jer emip otırğan qara halıq tört-bes ayda aştıqtan tentirep, jwrtın tastap josıp ketetin.

Aşarşılıq adamzattı eriksiz dindar qılatın. Qolaysız aua-rayınan qorıqqan halıq Qwdayğa qwrbandıq şaludan jalıqpaytın. Osığan oray neşe türli dini ritualdar şıqtı. Orta ğasırdağı Europa elderiniñ jılnamasın oqısañ, olardıñ da sorı osı bolğanın bilesiñ. Quañşılıq jıldarı eldiñ üşten ekisi talğajau tappay jer jastanatın. Biraq HH ğasırda adamzat osı problemanı aqırı şeşti dese de boladı. Tehnologiyalıq, ekonomikalıq jañalıqtar men sayasi jüyeler aştıqtıñ aldın aludı jolğa qoydı. Key ölkede quañşılıq bolsa da odan şığınsız şığatın türli joldar tabıldı. Gumanitarlıq kömek degen jäne bar. Afrikanıñ key ölkesinde äli da adam aştan ölip jatır. Biraq onıñ negizgi sebebi sayasi. Tiran basşılardıñ oñbağan sayasatınıñ kesirinen qara halıq aştan öledi. Qazir kez kelgen elde jwmısın joğaltqan adam tar twrmısqa tüsip qaluı mümkin. Biraq aştan bwratılıp ölmeydi. Damığan elderde jwmıssızdı eñ tömengi deñgeyde qwlatpay wstap twratın türli äleumettik jobalar jwmıs istep twr. Tipti damuşı eldiñ özinde adamnıñ jappay aştan öletin jayı joq. Älbette az auqattıñ kesirinen densaulıqta problema boluı mümkin. Biraq onıñ özin ötken däuirdegi swrapıl jwtpen salıstıruğa kelmeydi. Qazaqşa aytqanda «Aştan ölgenniñ molası joq».

Mao Dze Dun kökemiz kezinde Qıtayda «Ülken Sekiris» degen jobanı qolğa alğan. Topas jobası az jılda qwrdımğa ketip, sonıñ kesirinen milliondağan qıtay qınaday qırılğan. Soğan oray 1974 jıldarı jağday äli bwdan da jaman boladı dep aqırzamandı boljağandar bolğan. Biraq tarih döñgelegi basqaşa aynaldı. Den Syao Pin reformasınan küş alğan Qıtay aştıqtan sıtılıp ketti. Qazir olar toyınıp aldı. Endi kerisinşe toqtıqpen küresedi.

Äñgimeniñ toqeteri mınau: Bizdiñ ğasırda «toyıp as işpeu» degen problemanı «artıq tamaqtanu» degen auru ığıstırıp şığardı. HÜİİİ ğasırda halıq jeuge nan tappay aştan qatıp jatır degen habardı estigende Mariya Antionette attı Franciyanıñ qatın patşası «jeuge nan tappasa ornına pirog» jesin degen eken. Sol qatınnıñ aytqanı aynımay däl keldi-äy. AQŞ-tıñ bayları qımbat restorannan auqattanıp otırğanda, köşede qalğan jwmıssızdar men qayırşıları dämdi gamburger men picca jep jatadı. 2014 jılğı esep boyınşa 2,1 milliard adam auqattı artığımen jep auru tapqan. Osılayşa «Auru astan, dau qarındastanğa» qayta aynalıp keldi. Toya jeudiñ kesirinen adam wrpağı toqsan türli keselge şaldıqqan. Al, toyıp as işpeytinderdiñ sanı 850 millionnıñ mañayında. 2030 jılı adam wrpağınıñ teñ jartısı ajalın aştıqtan emes, toqtıqtan tabadı dep boljap otır. 2010 aşarşılıq pen toyıp tamaq işpeudiñ kesirinen bir million adam talqanı tausılıp, tabıtqa tüsti. Däl osı jılı semizdikten üş million meşkey o düniege mezgilsiz attandı.

Qısqası, eskide adamzattıñ dindarlığına aşarşılıq sebep boldı dese, endi toqşılıq türtki boladı deuge tolıq negiz bar. Sondıqtan orazağa imanmen kelseñiz de, ğılımmen kelseñiz de, logikamen kelseñiz de paydası şaş etekten ekeni anıq. Tağdırğa tıstan äser etip, keleşekti öz betinşe ayqındağısı keletin barlıq deterministik sebepterge qarsı şağatın Ruh qaysarlığın öz boyıñda öz erkiñmen 30 kün boyı sınap körudiñ özi nege twradı deseñşi! Äuelden adam qamın Alla oylağan degendey Täñiri tağala orazanı adamzattıñ amandığı üşin parız qılğanına kümän joq äyteuir. Sondıqtan da jazbanı oraza jaylı qissamen tüyindegen eñ dwrısı.

Birde wlıq Alla därgeyine esepşi periştesin şaqırdı. Onıñ qwlağı men közi jerdegi qwm men aspandağı jwldızdan jüz ese köp edi. Wlıq Alla oğan:
- Dereu mwhit pen teñizdegi sudıñ tamşısın sanap, esebin aldıma qoy, - dedi. Perişte bögelmedi. Sol zamatta su tamşısın satır-swtır sanap, qisapsız san-sanaqtı Allanıñ aldına jayıp saldı.
- Jaraysıñ,- dedi Rabbısı. - Endi äuelden aqırğa deyin kelip-ketetin bükil ağaş pen ösimdik jäne güldiñ japırağın sana, - dedi. Perişte saspadı. Sart-swrt etkizip dälme-däl sanın sol zamatta aytıp saldı. Täñirisi oğan riza bolıp:
- Endi Jerdegi qwmnıñ qiırşığın sana. Qisabı qanşa eken? -dedi. Perişte bw jolı da qinalmadı. Közdi aşıp-jwmğanşa anıq sanın sart etkizdi.
- Bärkeldi! – dedi Täñirsi. - Endi Ramazanda auız bekitken momınnıñ bir kündik sauabın sana, - dedi. Sol kezde swmdıq boldı. Jaña ğana esepten jañılmay qisapsız sandı şır aynaldırıp twrğan qwdiretti perişte twtıqtı da qaldı. Sansız qwlaqtarı qıbırlap, esepsiz közderi jıpılıqtap, äbirjip ketti. Mıñ-milliard erinderi jıbırlap, momınnıñ orazadağı bir kündik suabına jete almay zorığıp ketti. Aqırında qisabınan jañıldı da säjdege özin tastap kep jiberdi. Gürs etip qwladı da, säjdeden twrmağan qalpı:
- Ua, Jaratuşı Rabbım! Bwl is mağan qol emes. Auız bekitken qwlıñnıñ bir kündik sauabına jete almadım. Şatasıp kettim. Onıñ qisabın öziñ bilmeseñ, meniñ şekteuli qabiletim sarqıldı, - dep şının aytıp jıladı. Sol kezde wlıq Alla:
- Jaraydı, basıñdı köter. Öziñdi artıq qinama. Onıñ sanı özime ğana mälim. Sol nığmetterimmen oraza wstağan momındı özim jarılqaymın, - dedi.

Sanjar Kerimbaydıñ facebook paraqşasınan

Abai.kz

15 pikir