Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Alasapıran 8903 37 pikir 21 Mamır, 2019 sağat 12:08

Möñke bi aytqan eldi äyel bileytin zaman jetti

Bizdiñ osı künderge deyingi jäne bügingi jağdayımızdı da ata-babalarımız bwdan san jıldar bwrın topşılap qoyğanın bügingi jağdaylardan añğarıp jürmiz. Mwnıñ bärin Abılay hannıñ, Möñke bidiñ, Bwhar jıraudıñ türli boljamdarı men körgen tüsterinen belgili bolğanın tarihşılar zerttep bildi. Ärine, tüs bolaşaq habarşısı deydi. «Tüsi oñğannıñ – isi oñadı» deydi qazaq. Tarihqa nazar audarar bolsaq, Möñke bi tüs körip, sol tüsin Sırım batırğa jorıtudı wyğaradı. Tüsinde bılay bolıptı:

«Bir jolı bäygege 40 at qostım, bireui de bäygeden kelmedi. 30 at qostım bireui de kelmedi. 5 at qostım, törteui bäygeden kelmedi de, bireui ğana aman jetti. Aman jetkeni sol, kele sala pışaqqa ilikti. Älgi attıñ işin jardım, işinen arıstan şıqtı. Arıstannıñ işin jarıp edim, bwdan adal qwlan şıqtı. Qwlannıñ işin jarıp edim, qasqır şıqtı. Qasqırdıñ işin jardım, tülki şıqtı. Tülkiniñ işin jarıp edim, işinen bir qoyan ata kele qaştı. Osını jorıp berşi», - deydi Möñke bi.

Alayda Sırım tüs jorudıñ jolın Möñkeniñ wzatılıp ketken qızına berudi jön köredi. Biraq, Möñke bidiñ qızı bi üş ret şaqıru jibergennen keyin äreñ keledi. Qız tüstiñ jayın bilgen soñ Sırımğa: «Tüsti jezdeñe jorıtpa, jieniñe jorıtpa, äyelge jorıtpa degen söz bar edi… Sonda da aytayın. Tüs adal tüs, qiyali tüs, şaytan tüs dep üşke bölinedi. Mwnı qay tüske jatqızarımdı bilmeymin, biraq onıñ şeşui mınaday: «40 at degenimiz — mwsılmannıñ 40 parızı orındalmay qalatın zaman boladı eken; 30 attıñ bäygeden kelmey qalatını — 30 kün oraza wstamaytın zaman tuadı eken; 5 attıñ törteui kelmey, bireui kelgeni — bes uaqıt namaz qaza bolıp, onı bireu oqıp, bireu oqımaytın kez keledi eken; qasqırdıñ şıqqanı — kisinikin tartıp alıp, wrlap jeytin zorlıqşıl zamannıñ tuatını şığar; Tülki şıqqanı — aldauşı men arbauşı köbeyetin, tülkidey bwlañdağan zamannıñ kütip twrğanı şığar; qoyan şıqqanı — wrpaq üreylenip ösetin, köleñkesinen qorqıp jüretin zaman bolar» depti.

Osını aytıp bolğannan keyin Möñke bidiñ qızı: "Mağan tüs jorıtqandarıñız qate boldı, künderdiñ küninde äyel bilegen zaman keledi. Ol zamanda äyelden wyat ketedi, erkekten namıs qaşadı, meniñ üş ret şaqırğanda zorğa keluimniñ sırı osında edi" depti.

Möñke bidiñ tüsiniñ joğarıda aytılğandarınıñ birazı osı uaqıtqa deyin orındalıp boldı desek qate emes. Mwsılmannıñ 40 parızınıñ dwrıs orındalmauı,  qasqırdıñ şıqqanı – kisinikin tartıp alıp, wrlap jeytin zorlıqşıl zaman – KSRO däuirine tura keletin siyaqtı, tülkiniñ şıqqanı – aldauşı men arbauşı köbeyetin, tülkidey bwlañdağan zaman – naq osı zaman ekenine dauım joq. Al soñğısı şe? Soñğısı äli orındala qoymağan siyaqtı. Biraq däl osı soñğısınıñ mänin söz soñında aytqım kep twr.

Mine, bügingi küni äli de el aman, jwrt tınış kezde mınau adamdardıñ - «noqtalanğan» auzınan noqtasın sıpırıp alıp tastağan bwzau siyaqtı aspanğa sekirip, birine-biri oyqastay kep şapşıp, biriniñ namısına biri tiip, biriniñ jağasın biri jırtarday bop, qızıl keñirdektenip qılqına basuına ne sebep? Kim kimnen kinä izdep jür? Ol neğılğan kinä? Özderiñiz künde aqtarıp qarap otırğanday, Facebook paraqşaların aşıp alıp, kim ne aytqısı kelse sonı aytatın, osı paraqşalar arqılı bir-biriniñ wrıs-kerisin el-jwrtqa jariyalap, sonısı arqılı «jwldız», «hit» boludı köksep jürgenderdiñ köp ekenin bayqadıq. «Atıñ şıqpasa jer örte!» degenniñ özi ğoy bwl da. Mine, däl osınday blogerlerdiñ jazbasınan keyingi oqırmandardıñ oyları men pikirlerin mädenietsiz türde jazatın «kommentarişilerdiñ» sözderin sınamaq bolıp, ädeyilep Reseylik kommentarişilermen salıstırıp qaradım. Ädette, keyde bizderdiñ sol orıstı «boqtampaz, işkiş, mädenietsiz halıq» dep qaralaytınımız ras-aq. Al meniñ bayqağanım - reseylik kommentariy jazuşıları, bizge qarağanda äldeqayda mädenietti, äri tarihtan da, sayasattan da, qazirgi qoğamnıñ betalısınan da, bolaşaqtıñ män-jayınan da sauattı äri alda ekendikterine közim jetti. Bwlar tek halıqtı oylaydı, resey halqınıñ bolaşağı jaylı pikir, dau qozğaydı eken. Al bizde rular arasındağı kertartpa pikirler, köre almauşılıqtan aspay qalğan, ot bası, oşaq qasındağı pikirlerdi ğana oqisıñ. Onıñ da teñ jartısı bılapıt sözderden qwralğan.

Şını kerek, bizdegi keybir blogerlerdiñ paraqşalarğa jazılğan jazbalarına (bwlardı maqala deuge kelmeydi!), videolarına qarasañız, el işine iritki salatın  äldekimderdiñ arandatuşıları ekeni bilinip twradı. Osılardıñ bärine qaray otırıp, wlı jazuşı Mwhtar Äuezov aytıp ketken besigimizdiñ äli tüzeletin türi joqtay! Tağı bir sebep, bügingi qoğamdağı birine-biri jalğan küye jağıp qaralaytın otbasılar men äriptester, bastığımen sıbaylastığın paydalanıp özgelerdiñ näpaqasına qol swğatın aramtamaqtar, mwnan qalsa - ruın, jüzin däripteytin türli kiim-keşekter men dükenderdiñ atauınıñ köbeyui, kölikterine ruı men tañbasın qoyıp alu, jwmısqa twrğanda rulası men jerlesin jağalau, oralmandardı äli künge deyin şet qaqpaylaytın twrğısındağı jäytter köz aldımızda jii orındalıp jatsa da, biraq eleusiz taqırıptarğa aynalğan faktorlar ekeni ras. Bwğan qarap tağı bir künderi är rudıñ öz telearnası, är rudıñ bağdarlaması şıqpasına kim kepil? Osılardı negizgi nısanağa alğan keybir blogerlerdiñ äreketi – olardı toqtatu emes, kerisinşe, otqa may qwyıp arı qaray twtatuğa wqsaydı.

Blogerdiñ maqsatı ne? 

Sonımen, eldi eliktiretindey emes, elirtetindey pikir tudıruşılardıñ maqsattarı ne? Özderiñiz biletindey, änşi Äbdijappar Älqojanı ruğa qatıstı ayıptağan zañger Aygül Orınbektiñ orınsız sınğa alğanı belgili. Söytip halıq arasında biraz dau-janjal tuğızdı. Dau bolğanda da ru, taypa, jüz arasındağı tartısqa aynalğan däu janjal boldı. Änşi Äbdijappardıñ aytpağı – öziniñ ata-babasınıñ tarihınıñ äuletindegi özara erejeleri nemese dästüri edi. İlik arasınan bülik izdegen Aygül Orınbektiñ «üş jüzden qız alıp qandı bwzdı dep ayttı, sotqa berem» dep jariyağa jar salğanı – ayrandap wyıp otırğan qazaqtıñ arasına «ädemilep» lay aralas sudı bürkip jibergenin sanası tüzu adam bilmedi deysiz be?! Äyteuir Aman Tasığannıñ "Keşki kezdesu" bağdarlamasındağı kezdesude tarihşı Talasbek Omarov pen Ämina apaydıñ, Abzal Qwspanovtıñ tağı da basqa bilimdi, zerdeli azamattardıñ bwl daudıñ mänisin halıqqa dwrıs tüsindirui arqılı bitti.

Osı orayda özin korrupciyağa qarsı wyım müşesimin dep sanaytın Aygüldiñ feysbugındağı jazbaların oqısaq, korrupciyağa qatıstı bolğan eşqanday nätijelerin körmedik. Bwl jurnalist Berik Mıñjasardıñ maqalasında naqtı körsetilipti. Berik Mıñjasardıñ aytuınşa, Aygül Orınbek  siyaqtılar qoğamda bedeli bar twlğalardıñ jağasına jarmasu arqılı ol öz atın şığarğısı kelgen. Berik Mıñjasardıñ aytqandarı mınau edi:

«Şımkentskiy» blogerdiñ taktikasındağı aytu-jazu mänerine erekşe toqtala ketken jön. Biraq til ğılımı twrğısında onıñ jazu-sızuındağı sauatsızdığın bwl jerde aytıp jatpaymız. Aygül Orınbek şüyligetin nısanasına qaratıp bazarda sauda jasap jürip şaya minezge wrınğan, «auızına aq it kirip, kök it şığatın» äyelderge tän ıpılas sözderdi qoldanadı, ara-twra bılapıt sözder aytadı. Sözimiz däleldi boluı üşin onıñ äleumettik jelidegi birneşe jazbasınan üzindi keltireyik:

«...Feysbuk degen jaqsı boldı ğoy, jası kelgen qolı bos, qwtırıp, ışqınatın qatındarğa! Bayınan alalmay jürgen ləzzatın, osındağı halıqqa "u" qılıp şaşıp otıratın!...»;

"Talğat ağa, Geroyhan ağa!.. Bwlay wltşıl bolmay-aq qoyıñızdarşı!.. Qatındardan eş ayımarşılıqtarıñız joq! Qatın bolasızdar!...»;

«...Eşqanday ağımğa kirmey k... qısıp jüruge bolmay ma?...»;

«...Bayannıñ basınan "Baqıt" qwsı wştı... Tañdağan Twrsını Bayannıñ künde k...n aşıp əlek! Qazaq bolmağan soñ, qazaq qızdarınıñ ar-namısına pısqırğanı bar ma?.. Swlulıq simvolına aynalğan Bayandarıñdı jəylap el aldında şeşindirip jatırmın demekşi me? Bayan tanımal bolu üşin endi tek tırday jalañaş şeşinui qaldı ma? Basqa amal qalmadı ma aytşı Bayan?... Baqıtbek barda sen Bayan ediñ, qazir sen şayanğa aynaldıñ!..»;

"Oy qara tışqan boyı bir twtan bolğan, işiñniñ bəri qara nietten öspey qalğan sorlı Sanduğaş (...)! Meniñ qozıday maylanğan qwyrığımdı əñgime qılğanşa, ər erkekten qalğan öz k.... bılığına ie bolsay. Bayğa timegen deysiñ be? Bayğa tigen sen qarıq bolıp jürsiñ be? J...tiri bayıñ bola twra otbasılı erkekterge jabısıp, ərqaysımen bir jatıp olardı suretke tüsirip şantaj jasap jürgen şirik ...»...

Jurnalistikamen qabattas ketip bara jatqan blogerlik käsipke bet bwrğan Aygül Orınbektiñ qarapayım etikanı bılay ısırıp qoyıp, zañ şeñberinen attap, attandap ketuiniñ bastı sebebi, joğarıda aytıp ketkendey, onıñ sauatsızdığında jatır...

...Sondıqtan, Aygül Orınbek öziniñ osı kemşiligin jasıru üşin, al «aytqanımnıñ äseri küşti bolıp körinsin» dep sözine boqauız sözderdi qosıp, tarpa bas salatın şaypau bloger bolıp şığa keldi. Onıñ jaman oyınşa, qoğamğa bwrınnan belgili avtoritetterdi sınap-minep tastasa, solarmen teñeskendey bolıp körinip, tez tanılıp şığa kelmek», - deydi öz maqalasında Berik Mıñjasar.

"Diplomı bar ekeni ras şığar – onıñ qanday jağdayda alğanına tereñdep jatpaymız. Biraq onıñ äleumettik jelidegi jazbaların oqıp otırıp, Konstituciyadan, sonıñ negizinde qabıldanğan zañdardan, adam qwqıqtarınan habardar ekenine kümänimiz bar. Qazirdiñ özinde Aygül Orınbekti qorlıq söz aytıp til tigizu, jala jabu, lauazımdı twlğanıñ bedeline nwqsan keltiru, arazdıq tudıru jäne t.b. baptar boyınşa jauapkerşilikke tartuğa bolatın derekter qordalanıp qalğan siyaqtı", - deydi Berik Mıñjasar. Ras, osı qazir adam qwqığına jäne tegine nwqsan keltiretin tağı bir faktisi Äbdijapparğa aytqan «qojalar bizdiñ elge qañğırıp keldi» degen kemsitu sözi üşin zañ aldında jauap berui kerektigin Aygül zañger bola twra bilmegeni me?! Jurnalistiñ «sauatsız» dep ayıptağanın osı jerden de köruge boladı.

                               Ruğa bölindiñ, al soñı ne bolmaq?

Osı orayda, 130 türli wlttar mekendeytin memleketimizdegi osınau wlttar men wlıstardıñ biz jönindegi oyı men pikiri, nemese osı künge deyin elimizdegi köptegen biznestik kompaniyalardı jalğa alıp ülgergen, tu sırtımızdan jılanşa jıljıp kele jatqan şığıs eliniñ ajdahası bizder jaylı, yağni, birtindep ruğa, jüzge bölinip jatqan qazaqtar jaylı ne oylap, ne josparlap jüretinin bizdi äste oylandıradı ma eken? Aygül Orınbek öziniñ feysbuginde: «Al men üşin qazaqtı qazaq qorlap jatsa, ülken qasiret» dep sözin tüyindeydi. Biraq qazaqtı özge wlttardıñ qorlap jatqanı janıña batpay ma? Mağan qazaqşa jauap ber dep ayttı dep qazaqtı sotqa süyrep keşirim swratqan özge wlttıñ ökilderiniñ qılığı şe? Keşe ğana 1-mamırdağı halıqtıñ mitingisinde tek qazaqtardıñ ğana qamauğa alınuı şe? Mınau qıtaydağı «üyretu lagerindegi» qazaqtar jaylı vatsap arqılı taratılıp jatqan swmdıq videolar şe? Qıtay lagerindegi osı jazbalardı joqqa şığarğısı keletin «qıtayşıl atamandar da» ruğa bölinudi kädesine asırğısı kelgendey, jüzge kirmeytinder men jüzge kiretinder arasına iritki salıp ülgerdi. Ärine, mwnısı üşin äli halıq aldında da, Allanıñ aldında da jauap bereri haq!

Meniñ aytpağım – feysbuktardağı osınday dau-damaylardıñ soñında «köringisi» kelmey twrğan jäytterdi köpşilik qauım körmese de estip, bilip otır. Bügingi kün - bizdiñ älgindey arandatuşılarğa erip alıp toyıp sekiretin künimiz emes, sebebi, körşiles qıtay eliniñ sondağı qazaqtarğa jäne jalpı mwsılman halıqtarına körsetip otırğan zorlıq-zombılıqtarı - ajdahanıñ Qazaqstan men Orta Aziya halıqtarın bolaşaqta bilep-tösteudegi repiticiyası, yağni, dayındıq josparları bolıp twrmasın! Oyanıñız da, oylanıñız! Al büginde qıtay konclagerindegi qazaqtarğa araşa bolıp jürgen Serikjan Biläştıñ twtqındaluı – sol ajdahanıñ siraqqa kelip oratıluı. Ajdaha tağı bir şapşısa moynıñdı orap, qılqındırğalı twr!

Endi bizdiñ elimizdegi rulardıñ işinara bölinui, birine biri päle-jala jabuı – añdısqan eldiñ nağız kuzorı demey körşi. Omaräli Ädilbek te qazaqtıñ işindegi jüzge kirmeytinderdi osını közdep tañdap otırğanı aydan anıq. Desek  te, bwrınğı qızıl imperiyanıñ kezindegi sayasattıñ - qazaqtıñ işindegi satqındarın paydalanıp, bilimdileri men wltşıldarınıñ közin joyu bolğanın bilesizder. Serikjannıñ twtqındaluı da sol kezeñderdi eske tüsirip kümän tuğızadı eken. Al qırğızdar qıtay lagerine tüsken qırğızdarın eş ılañsız, eş kedergisiz araşalap jatır. Sol Serikjan  bir sözinde – «beker-aq qırğız bolıp tumağan ekem» dep aytıp qalğanı bar edi. Qoğamdağı bolıp jatqan osınau berekesizdikter eriksiz wltıñnan bezdiredi me, qalay? Bwrın tarihta biz key jağdaylar turalı «almağayıp zaman boldı» degendi oquşı edik. Sol almağayıp zaman aldağı uaqıtta bizdi qoyan jürek boluğa äkep soqpasa eken. Älgindegi aytpağım da sol qoyan siyaqtı köleñkesinen qorqıp ömir süretinge äkelmese eken. Rulardıñ arasına salğan iritkilerge erip, senip, birin-biri mwqatqanğa qol şapalaqtağanşa – oyan da oylan qazaq!

Şara Qwrbanova

Abai.kz                          

 

37 pikir