Senbi, 19 Qazan 2019
El işi... 1512 7 pikir 23 Mamır, 2019 sağat 10:28

Bay men kedeydiñ salığı nege birdey?   

Qanday da qoğamnıñ damuı, al memleketiniñ bay boluı, tüptep kelgende, ol jerde äleumettik ädilettiktiñ qanşalıqtı saltanat qwruına tikeley baylanıstı. Ol neden körinedi? Eñ aldımen baydıñ da, kedeydiñ de ol memlekettiñ örkendeuine qanşalıqtı üles qosuına kelip tireledi. Al ol zañnıñ küşimen rettelui tiis. Mäselen, memlekettiñ sarqılmas baylığınıñ bir ölşemi ondağı eñbek etetin jandardıñ tabıs salığın qalay töleytindiginen bayqaladı. Damığan elderde bwl öte qatañ qadağalanadı. Odan jaltarğan jandardıñ küni qarañ. Kim bolsañ da ayamaydı.

Öytkeni sol tabıs salığı ğana äskerdi de, mwğalimdi de, därigerdi de, odan qaldı sol şeneunikterdiñ özderin de jarılqap twradı. Ol tabıstıñ kölemi azayıp ketse, jañağıday jandardan küy ketedi. Öytkeni memleket byudjet degen qazınağa tüsetin qarjıdan qağıladı. Mine, sondıqtan da qağanağı qarq, sağanağı sarq degen memlekettiñ özi tabıs salığın eş uaqıtta közden tasa etken emes. Mäselen, AQŞ-ta «Düniede eki närseden qwtıla almaysıñ. Birinşisi ajal, ekinşisi salıq» dep qaljıñdaydı eken. Bwl äzildiñ astarında da ülken sır jatır-au.

Jalpı, damığan elderde tabısı az jandarğa salınatın salıq azdau boladı da, baylarğa salınatın salıq eñbekaqısı köbeygen sayın ösip twradı. Mäselen, Şveciya sekildi elde tabısı mol jandar byudjetke aylığınıñ 80 payızına deyin audaruğa mäjbür. Oğan mwndağılar qıñq etpeydi. Öytkeni bwl elde bilim alu da, emdelu de su tegin. «Şveciyalıq socializm» dep aydar taqqan ekonomikalıq model'diñ sırı osında.

Al bizdegi jağday qanday? Ökiniştisi, bizde bäri kerisinşe. Elimizde şılqığan bayğa da, siñiri şıqqan kedeyge  de salınatın tabıs salığı birdey. Eñbekaqıñnıñ 10 payızın töle de, alañdamay jüre ber. YAğni 100 mıñ teñge alatın adam 10 mıñ teñge, al 1 million teñge alatın 100 mıñ tölese boldı, eşkimniñ şaruası joq. Al endi osını äleumettik ädilettilikke jatqıza alamız ba? Joq, ärine. Öytkeni kedeyge 10 mıñ teñge äjeptäuir aqşa bolğanımen, jañağı millionerge 100 mıñge degen tük te emes. Dwrısı, kedeydi qozğamay, älgi mıqtınıñ tabıs salığın 10 payız emes, 20 tipti odan da joğarı kötersek, byudjetke qosımşa qanşama qarjı qwyılar edi.

Millionnan astam alatındar 600-700 mıñ teñgeni qanağanat twtsa, tağınan tüsip qalmas.  Sonda ana köpbalalı otbasılardı demeuge de, üysiz-küysiz jürgen jandardı baspanamen qamtamasız etuge de mümkindik tuar edi. Mümkin, mwnday bastamanı aldımen özimiz «halıq qalauları» dep alaqanğa salıp ayalap jürgen deputattarımız ilip alıp keter. Öytkeni zañ şığaratın da solar ğoy. Endeşe, osını nege aldımen qolğa almasqa? Bizdiñ biluimizşe, bıltırğı jılğı derek boyınşa olardıñ aylığı 700 mıñge köleminde körinedi. Eger onıñ qazirgi 70 mıñ teñgesin emes, eñ bolmağanda 200 mıñ teñgesin salıq esebinde tölese, kedeylene qoymas. Onıñ üstine işer tamağı men miner köligi de su tegin derlik qoy. Osılayşa önege körsetse, anau wlttıq kompaniyalarda qomaqtı-qomaqtı aylıq alatındar da täubege keler, bälkim.

Key-keyde ekonomikası ozıq elderdiñ täjiribesine köz salıp qoyğan da artıq emes sekildi. Olar adamdardıñ arasındağı tabıs mölşeriniñ tım alşaqtap ketuine äste jol bermeydi. Tım bay men öte kedey jandardıñ äleumettik qayşılıqqa wşıramauın qatañ qadağalal otıradı. Bwl jolda keyde jwrt maqwl köre bermeytin qadamdarğa da baradı. Mäselen, jaqında Franciya men Norvegiya memlekettik qızmetşilerdiñ, äsirese basşılıq qızmetterdegilerdiñ jalaqısın eldegi ortaşa aylıq köleminen nebäri 50 payız ğana artıq alatın qılıp bekitti. Onı bizdegi jağdayğa beyimdesek bılay bolıp şığadı. Eger elimizde ortaşa aylıq 160 mıñ teñge köleminde desek, onda törelerimizdiñ jalaqısı 250 mıñ teñge köleminen aspauı kerek. Alayda bwl bastamanıñ bizde qoldau taba qoyuı neğaybıl sekildi. Mwnday azğantay aylıqtı oblıs, audan men qala äkimderi, wlttıq kompaniya basşıları mensine qoyar ma eken? Men bwl jerde ministrler men deputattardı tipti de söz etip otırğanım joq. Iä, key-keyde oyımızğa özbek akanıñ «Är källada bir qiyal» degen maqalı eske tüsip ketedi. Bizdiki de sol şığar.

Jalpı, bireuler oylaytınday tabıs salığı oyınşıq emes. Bwl qanday da memlekettiñ kemeldengeniniñ, aldımen özderiniñ kedey-kepşikterin oylaytınınıñ anıq belgisi. Mümkin, biz de osı joldı tañdauğa bel buarmız?

Jaybergen Bolatov, Qostanay

Abai.kz

7 pikir