Särsenbi, 21 Tamız 2019
Ädebiet 1695 6 pikir 29 Mamır, 2019 sağat 08:42

Hafiz Horezmidiñ ğazaldarı

Hafiz Horezmi (şın esimi – Abdulrahim) XIV ğasırdıñ ekinşi jartısında Horezmde düniege kelgen. XV ğasırdıñ 30-40 jıldarı Şiraz qalasında dünieden ötken. Köne özbek tiline ülken üles qosqan. Jastıq şağı Horezm şaharında ötti. Mwndağı tınıştıqsız künderdiñ äserinen XIV ğasırdıñ soñında tuğan Otanın tastap ketuge mäjbür boladı. Samarqand, Bwhara, Hojand, Irak, Qırım, Isfahan, Tebrizde bolıp, Şirazdı mekendeydi. Ibrahim Swltannıñ sarayına jaqın bolğan. Hafiz Şirazi öleñderine qwrmetpen qarap, onıñ şığarmaların özbek şeriyatına alıp kelgen. Özbek halqın Şirazi şığarmalarımen tabıstıru nietimen «Hafiz» laqabatın tañdağan. Hafiz Horezmi häm öz zamanında adamdıqtıñ jarşısı, izgilikti Hafiz Şirazi, Jämi, Navoi sındı dini közqarastağı ökilderiniñ biri. Öleñderinde Manswr Hallajdı tereñ qwrmetpen tilge tiek etedi.

Hafiz Horezmi türki tilinde bay ädebi mwra qaldırğan. Öleñderinen diuan tüzgen. Diuan - jinaq, toptama mağınasında. Diuanında 1052 ğazal, 9 qasida häm muqammas, audarma, zertteuler men rubaidan bölek 37 264 joldan twratın şeri bar. Öleñde insan (adam) baqıt-saulığı, erkindigi, düniyaui mahabbatı aşıq aytılğan. Zamanasındağı türli oqiğalar, aşıq körsetilgen. Şerleri (öleñderi) mazmwn-mağınasınıñ keñdigi, pälsapasınıñ tereñdigi, insanpäruarlıq ruhı, jan-jaqtılığımen erekşelenip twradı. Tili taza, jeñil, halıq tiline jaqın, Horezm sarınına has sözder köp kezdesedi. Diuanınıñ XV ğasırdıñ 30 jıldarındağı köşirmeleri Ündistannıñ Haydarabad şaharınıñ Salardjang mwrajayınıñ kitaphanasında. Al, fotonwsqası Özbekstan Ğılım akademiyasınıñ şığıstanu institutında saqtalğan.

 

Birinşi ğazal

 

Ey, jan, sağan kim joladı, naz qılma,

Mına mağan nazdanudı az qılma...

 

Niyaz* qılıp, sendik nazdı tilermin,

Niyazıma nazdanbaşı gül öñdim.

 

Nesibemdi sağan qwrban eterde,

Meni özgege auıstırma bekerge.

 

Azap penen qalıñ qayğı işinde,

Öz-öziñdi jasırmaşı işiñde...

 

Köñil sırın bölmesin dep tileseñ,

Qiındıqtan alısta da, jür esen!

 

Sağan aşıq ğaşıq bolğan kezimde,

Mazalama, nazar sal da, köz ilme.

 

Hafiz janın otqa qarıp tasada,

Jähannamnıñ zañ-jarğısın jasama!

Niyaz* – ümit, tilek

 

 

Ekinşi ğazal

 

Qara köziñ aynımağan möp-möldir,

Jarqılınan öli köñil etken dir.

 

Jarıq jüziñ mäñgilikti meñzeydi,

Közim sağan qarağanın sezbeydi...

 

İşim jandı möp-möldir bir köz arbap,

Eger onı jaqsı körsem ne bolmaq?..

 

 

Üşinşi ğazal

Didar izdeñiz bwl tüni, ey, közderi aşıqtar,

Möldir janarğa razı-dür şın mäninde ğaşıqtar...

 

Sezim otına qwmardı örteymiz endi qay küni,

Közine erkektiñ körseter jüzin gülzardıñ baylığı...

 

Süyemin äri dünieni, ürey älemi külmeydi...

Aq jüzim menen janarım, gülzarımmenen güldeydi...

 

Eger sen joldı izdeseñ, uayımğa salma basıñdı,

Artqa emes, jürgen bw jolıñ alğa jürgennen aşıldı!

 

Bazarğa kirseñ keşkisin, eki ömirge teñersiñ,

Sauda ziyanın sezinbey, paydanıñ joğın sezersiñ.

 

Äkimşi bolğan bir kisi, miñgilik älemge ketti,

Ne qıldı fäni düniede, ne tastap, neni äketti?

 

Köñiliñniñ nwrı janğanda, meyiriñ tasıp baq tile,

Didarı jarıq bar mañğa, közi de bizge jaqtı de...

 

Jiğanıñ qanday paydanı körsetti sağan aşılıp,

Wsaqtay janıñ beliñde, tösiñnen şığar şaşılıp...

 

Älem – älemniñ alğaşqı mädenietiniñ bir türi,

Bwl dwrıs, jäne nege onı qaytalau kerek? Külkili!..

 

Mına älemde özindik sana bolmağan... sağınba,

Sanalı kündi dep oylap, sanasız künge şalınba...

 

Kim edi ol sağan özge emes, Alladan jannıñ bäri-dür,

Ey, insan dedim, ey, insan, esitpediñ be? Arı jür!

 

Qadamın bassañ paqırdıñ, jolınan kespe soqırdı,

Keskektep şığar aldıñnan kütip jür sınaq ne türli.

 

Aqıl häm parasatpenen oyna mahabbat jolında,

Basıñda baqtıñ barında, keudeñde oynap janıñ da.

 

Jaqsı-jaman dep Hafizdi eşkimge iñkär etpeseñ,

Momın erlermen qadirli körinesiñ de köpke sen...

 

Törtinşi ğazal

Hayuanattar bağında diuana boldım aqırı,

Kör, endi eldiñ işinde äpsana boldım aqırı...

 

Düniya sırın wğınıp, süyispenşilik jolında,

Jan qwrbıma jan berip, jansırap qaldım aqırı...

 

Esiginiñ itine aşına bolıp köriñiz...

Hämma dosıma jarlı bop, begene boldım aqırı...

 

Janıp-janbay sabırdıñ otına tüsip, jan keşip,

Şämil rwqsatı üşin de pärvona* boldım aqırı...

 

Jihankez bolıp jahandı tügeldey kezdim, ätteñ-ay,

Ganji qwsın da taba almay, sarsañğa tüstim aqırı...

 

Dariya qılıp köz jastı jılağanımdı körgensiñ,

İşi bauırına bir şomıp dürdana boldım aqırı...

 

Dilbar elimnen köştirip, hayatım äure etti-dür,

Miskin Hafizdey atımmen qanqwsa boldım aqırı...

Pärvona* – kömekşi, qoldauşı

 Şağatay tilinen audarğan jas aqın Sündet Seyitov

Abai.kz

 

 

 

6 pikir