Jeksenbi, 16 Mausım 2019
Alaşorda 1826 8 pikir 5 Mausım, 2019 sağat 09:03

Alaş arıstarı: "Meken-jayım Voronej"

Ötken tarihımızğa köz salsaq, tağdırdıñ talay qıstalañ şaqtarında tapqanınan joğaltqanı köp halqımızdıñ san qilı qiındıqtardı bastan ötkergenin bilemiz. Halqı men eliniñ aldındağı özderiniñ perzenttik parızın ayqın da anıq tüsingen, qanday qiın-qıstau jağdayda onı adal orındaudan jaltarmağan adamdar qay däuirde ömir sürse de, däyim jwrtınıñ nağız azamatı bolıp qala bermek. Tarihtıñ qay kezeñinde bolsın olar öz wltınıñ betke wstar maqtanışı bolıp kelgen jäne qoğamnıñ bügingi ruhani jañğıruı kezeñinde de jeke twlğalardıñ qwbılısı erekşe orın aladı. Sonday twlğalardıñ biri de biregeyi Halel Dosmwhamedov. Kelesi jılı esimin ielenip otırğan universitettiñ aşılğanına 70 jıl toladı. Osığan oray universitet rektoratı tarapınan Halel muzeyin jasaqtau qolğa alındı. Universitet rektorı Abzal Taltenovtıñ qoldauımen H.Dosmwhamedov turalı derekter jinaqtau maqsatında  tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Saypolla Jwmabaywlı Sapanov ekeuimiz arheografiyalıq is-saparğa şıqtıq. Belgili twlğanıñ 1932-1938 jıldarı Voronej qalasına jer audarılıp, qızmet atqarğanı belgili.

Köñilde bir ümit, bir küdik. Sebebi bwl qalağa bizden bwrın zertteuşiler arnayı at izin salmağanı belgili.

Alğan bağıtımız Atırau – Astrahan – Moskva – Voronej. Negizgi nısanamız – Voronej qalası.  Qalanıñ irge tası 1585 jılı qalanğan. Qala Moskvadan 534 şaqırım jerde. Voronej qalası 1928-1934 jıldar aralığında Reseydiñ Ortalıq Qaratopıraqtı oblısınıñ eñ iri äkimşlik, ekonomikalıq jäne mädeni ortalığı boldı. Bwl oblısqa sol twstağı Voronej, Tambov, Orel, Kursk guberniyaları endi.

Osı qalada sonau 1930 jıldardağı zwlmat kezeñde halqımızdıñ H.Dosmwhamedov, J.Dosmwhamedov, M.Tınışpaev, J.Aqbaev, Ä.Aqbaev, Ä.Omarov, S.Qıdırbaev K.Toqtabaev, J.Küderin, M.Murzin siyaqtı perzentteri aydauda boldı. Barlığı keyingi zwlmat jıldardıñ qwrbanına aynaldı. S.Qıdırbaev (17 qazan 1938 jılı Voronej UNKVD üştiginiñ ükimimen atılğan (Kniga Pamyati jertv politiçeskih repressiy Voronejskoy oblasti. Voronej: AO «Voronejskaya oblastnaya tipografiya». – 2017. -392 s.), Ä. Aqbaevta Voronejda atılğan. Bası baylauda, özderi aydauda bolğan qayratkerlerdiñ izi qalğan qalanıñ bügingi twrğındarınıñ sanı millionnan asıp jığıladı. Qazirgi uaqıtta qala Reseydiñ iri önerkäsip ortalıqtarınıñ biri bolıp sanaladı. Qalanı janay ağıp jatqan Don özeniniñ sol tarmağı Voronej özeni  qalanı oñ jäne sol jağalauğa bölip jatır.

Halekeñniñ soñğı ömir joldarı bwl qalamen tığız baylanıstı. H. Dosmwhamedov tınımsız jwmıstan, twrmısınıñ tömendigi, tosın aua rayınıñ densaulığına jaqpauınan ökpe auruına şaldığuına oray qalğan kesimdi jaza merziminen bosatudı ne uaqıt mejesin qısqartu turalı KSRO OGPU kollegiyasına 28 naurız 1934 jılı jazğan arızında  qaladağı twraqtı meken-jayın  «Voronej qalası, Veterinarnıy köşesi, 13-üy» dep körsetedi. Ol qaladağı Därigerler bilimin jetildiru  institutında Äleumettik gigiena jäne densaulıq saqtaudıñ wyımdastıru kafedrasınıñ meñgeruşisi bolıp qızmet atqardı. Balaları  Säule, Qaraşaş, Töle qaladağı №1 A.S.Puşkin atındağı orta mektepte oqıdı.

Barğan küni Voronej oblıstıq memlekettik arhivi direktorı Irina Georgievna Şaykinamen qabıldauında bolıp, tanıstıqtan soñ, is-saparımızdıñ maqsatı men mañızı jöninde keñinen äñgimelep berdik. Ol bizdi erekşe ıqılaspen tıñdap, quğın-sürgin qwrbanı H.Dosmwhamedov turalı qwjattar arhiv qorında tabılıp jatsa, bar mälimettermen tanıstıruğa jäne de köşirmesin jasauğa ıqpal etetindigin aşıp aytqanı bizdi erekşe quanttı. Arhiv qızmetkerlerin şaqırıp alıp, bizderge barınşa jan-jaqtı kömek körsetulerin tapsırdı. Qanday da bir kömek qajettiligi bolıp jatsa özimen tikeley habarlasuımızdı nazarımızğa berdi.  Basşı bolsa osınday bolsın.

H.Dosmwhamedov twrğan üydiñ fasadı

Halel twrğan üydiñ işki aulası

Halel twrğan üydiñ qas beti

H.Dosmwhamedov.  Voronej, 1938 j.

Haleldiñ balaları oqığan A.S.Puşkin  atındağı orta mektep ğimratı

 

J.Dosmwhamedov twrğan üydiñ ornına qayta salınğan üy

J.Dosmwhamedov zayıbımen

Alaş arıstarı twrğan K.Marks köşesindegi №94 («garmoşka») üy

M.Tınışpaev wlı Eskendirmen. Voronej, 1932 j.

M.Tınışpaevtıñ äyeli Ämina balası Däuletpen. Voronej, 1932 j.

Arhiv oqu zalı izdenuşilerden lıq tolı. Qwjattarğa swranıs berip bolğan soñ, Halel babamız twrğan üydiñ meken-jayın Voronej oblıstıq memlekettik arhiv qorında jwmıs jasap otırğandardıñ işinen jası ülken  ağamızdan swrastırıp qaradıq. Biraq ol kisi, onday köşeni  estimegendigin, öziniñ mamandığı qwrılısşı, biraq üyinde qala köşeleriniñ kartası barlığın, alıp kelip, bizderdi tanıstıruğa uädesin berdi. Bwl biz üşin ülken demeu boldı. Eñ ökiniştisi 1942 jılı oblıstıq arhiv qorındağı qwjattardıñ 3/2-si nemis-faşisteriniñ bombılauınıñ nätijesinde joyılıp ketken. Bizdiñ ülken oljamız arhiv qorınan Halelge qatıstı №1714 «Dosmuhamedov Halil'» attı isti tapqanımız boldı. Joqtı bir joq tabadı degendey bwl iste Jahanşa Dosmwhamedovtıñ esep kartoçkası tigilgen eken. Tegi birdey bolğan soñ iske qosa tikken degen pikirdemiz. Bwl qwjattıñ qwndılığı sol sanalı ğwmırında ajırap körmegen, tağdırlas Jahanşanıñ qaladağı meken-jayı «Skornyajnıy pereulok, 3» dep körsetilgen. Halekeñ 1935 jıldıñ 3 qazan küngi Voronej qalası, Vareykisov audanı äleumettik keñesine  jazğan arızında da meken jayın  Veterinarnıy köşesi, 13-üy ekendigin atap körsetken (RF, Voronej oblıstıq memlekettik arhivi, 1714 qor, 2 tizim, 318 is, 1 p.).

Kelesi kezekte Voronej oblıstıq qoğamdıq-sayasi tarih arhivi (bwrınğı partiya arhivi) mekemesiniñ qızmetkerleri bizdiñ kelgen şaruamızdı mwqiyat tıñdap alıp, olarda barlıq qoldan kelgen kömekterin ayamaytındıqtarın bildirip, köñilimizdi bir marqaytıp tastadı. Kelesi küni arhiv qızmetkerlerinen kezinde H.Dosmwhamedov twrğan köşe turalı swrastıra bastağan twsta, olar atalğan köşeniñ arhiv mekemesinen alıs emestigin, biraq ol köşeniñ atauı basqaşa atalatındığın nazarımızğa berdi. Bwnı estigen biz arhivte bayız tauıp otıra almadıq, atalğan köşedegi Halel babamız twrğan üydi tauıp, köruge asıqtıq. Şıntuaytına kelgende Halel twrğan üydi köremiz degen ümittiñ bolmağandığı da ras. Sebebi soğıs kezinde qalanıñ 93 payızı qirağan bolatın. Arhivten şığa salıp köşeni izdep, ğalım jerlesimiz twrğan meken-jaydı oñay taptıq. Qızıl kirpişten salınğan eki qabatı eski ğimarat ekendigi birden közge şalındı. Ğimarat jaqsı saqtalğan eken. Ğimarat qabırğasına «ul. Kosti Strelyuka 11/13» dep jazılğan taqtayşa ilingen. Aulasına kirip, işke endik. Ğimarat işinde kürdeli jwmıstar jürgizilip jatır. Qwrılısşılar bizge nazar audarmastan özderiniñ jwmıstarın isteude. Birinşi, ekinşi qabattı aralıp şıqtıq. Bölmelerde ornalasqan ofistegi azamat bwl ğimarattıñ öte eski ekendigin, keñestik kezeñde äskeri sauda ortalığı ornalasqandığı turalı ğana biletindigin jetkizdi. Bwl ğimarat turalı naqtı bilgileriñiz kelse Voronej oblıstıq mädeni mwra nısandarın qorğau basqaramasına barğandarıñız jön dedi. Salıp wrıp atalğan mekemeni jwmıs uaqıtı ayaqtalğanşa, izdep jürip tauıp aldıq. Oblıstıq mädeni mwra nısandarın qorğau basqaraması keñesşisi Natal'ya Sergeevna Obolenskaya hanım bizdi jılı şıraymen qarsı aldı. Birden kelgen maqsatımızdı aytıp, jaña ğana bolğan köşe men ğimarat jöninde ne biletindigin swrastırdıq. Ol qalada onday ataumen atalğan köşeniñ bolmağandığın  aytıp, köñilimizdi su sepkendey bastı. Degenmen de bizde arhiv qwjattarı negizinde aytıp otırmız degen uäj ayttıq, odan kömek kütken jas baladay jautañdağanımızdı jasırıp neğılayıq. Natal'ya hanım qala köşeleri turalı «Istoriko-kul'turnoe nasledie goroda Voroneja» attı qalıñ kitaptı qolına alıp, qarastıra bastadı. Bizde kitapqa wmsınıp, kitaptıñ är parağın közben jep qoyarday-aq wmtılamız. Mine, kitaptıñ 81-şi betinde «... Po cerkvi, stoyaşey u perekrestka s ulicey Volodarskogo, nazıvalas' Pyatnickoy, posle revolyucii po raspolagavşemusya v zdanii eparhial'nogo uçilişa veterinarnomu – Veterinarnoy, v poslevoennoe vremya poluçila imya voronejskogo komsomol'ca-razvedçika Kosti Strelyuka, pogibşego v Karpatah», - dep jazılğan. Sonımen birge biz körgen ğimrattıñ sureti de qosa berilgen. Quanışımızda şek joq. Keñesşi de öz kezeginde bwl ğimarattıñ mädeni mwranı qorğaudıñ memlekettik reestrine engizilgendigin jetkizdi.

Patşalı Resey kezeñinde atalğan köşede Pyatnickoy şirkeui ornalasqandıqtan köşe osı atauğa ie bolsa, 1917 jılğı revolyuciyadan keyin bwl köşedegi Eparhiya real'di uçilişesi ğimaratı  veterinarlıq institutqa beriluine baylanıstı  köşeniñ atauı Veterinarnoy köşesi atalğan. Wlı Otan soğısınan keyingi jıldarı köşeniñ atauı sol qalada tuıp-ösken, soğısta qaza tapqan, Haleldiñ balaları oqığan bwrınğı №1 (qazirgi №11 A.S.Puşkin atındağı) mekteptiñ tülegi, soğıs jıldarı barlauşı, komsomol Kostya Strelyuktiñ esimimen ataldı. Bir erekşeligi ğimarat ornalsqan köşe trassası 1774 jılğı qala josparı boyınşa  salınğan. Sonımen Voronej qalasında aydauda jürgen kezinde Halekeñ twrğan üy bügingi künderi Kostya Strelyuk atındağı köşede ornalasqan. Üydiñ qısqaşa tarihına şolu jasasaq. Bwl üy 1868 jılı qwrılğan  Voronej äyelderi qayırımdılıq bölimşesiniñ kedeyler komiteti bastamasımen 1883 jılı tigin şeberhanası retinde salındı. Qwrılıstıñ qarjılıq  şığının A.N. jäne N.A. Kloçkovtar men köpes äyel A.V.Andronova (aqın A.V.Kol'covtıñ qarındası), aq süyek äyel A.I.Şele kötergen. Ğimarat arhitektor A.M.Baranovtıñ jobası negizinde salınğan. Şeberhananıñ aşıluı 1884 jıldıñ naurızında jüzege astı. Bwl şeberhananıñ erekşeligi 12 men 17 jas aralığındağı kedey qızdardıñ baspanası boldı. Qızdar osı üyde twrıp, sauattılıqqa, üy şarauaşılığına qajetti barlıq käsipti üyrendi. Derekter boyınşa 1886 jılı 44 tärbielenuşi bolğan. Atalğan ğimarattıñ tağı bir erekşeligi dekor sändik elementteri arqılı salınğan eki fasadtan twradı, sol kezdegi Voronej qalası üşin sirek kezdesetin batıs evropalıq säulet öneri negizinde salınğan. Ğimarattıñ qabırğaları öte qalıñ.  Qazirgi kezde birinşi jäne ekinşi qabattarda ärtürli mekemelerdiñ keñse-ofisteri  men tigin şeberhanası ornalasqan.

Halel twrğan üyde alaş arıstarı meyram künderin sıltau ğıp talay bas qosqan. Dastarhan basında ötken-ketkendi eske alıp, atamekenge degen sağınış sezimderin böliskeni, şemen bolıp qatqan şerlerin tarqatqanı da aqiqat. Qaraşaş Halelqızı öz esteliginde: «Äkemmen Voronejda Jahanşa Dosmwhamedwlı, Äbdihamit jäne Jaqıp Aqbaywldarı, Äşim Omarwlı, Seyidäzim Qıdırbaywlı, Kärim Toqtabaywlı, Mwhamedjan Tınışbaywlı, Jwmaqan Küderwlı, Mwhtar Murzinder birge boldı», -  dep jazdı. Osı qalada oqığan bolaşaq tarihşı-ğalım Ermwhan Bekmahanov pen keyin partiya qayratkerine deyin ösken Jaqıpbek Janğozinder de ol üyge jii kelip twrğan.

Haleldiñ balaları oqığan joğarı da atalğan mektep üyden 300 metrdey jerde ornalasqan. Mektep ğimaratı 1912-1913 jıldarı boy kötergen. Bwl ğimarattı da suretke tüsirip aldıq. Ğimarat Voronej qalasınıñ tarihi-mädeni mwrası tizimine engizilgen. Bir qızığı Halekeñ twrğan meken-jaydıñ qasında 1933 jılı salınğan OGPU-diñ ğimaratı ornalasqan.

Al Jahanşa Dosmwhamedov twrğan köşe HVİİ ğasırdıñ ayağı HVİİİ ğasırdıñ birinşi jartısında köbinese teri öñdeytin käsippen aynalısqan qolönerşiler twrğandıqtan «Skornyajnıy» atalğan.  1970-80 jıldarı  jañadan drama teatr salınuına oray köşeniñ joğarı jağındağı twrğın üyler bwzılğan. Al 1990 jıldarı jaña zaman lebine baylanıstı kottedjder salına bastağan. Qazirgi uaqıtta atalğan köşeniñ tömengi jağındağı eski üyler ğana saqtalıp qalğan. Osı köşedegi J.  Dosmwhamedov aydauda bolğan jıldarı twrğan üy üy soğıs kezinde qirağan, al 1946 jılı I.E.Solonnnikov (1904 j.t.) degen azamat qayta salıp, osı meken jayğa twraqtağan.

Voronej oblıstıq qoğamdıq-sayasi tarih arhivi derekteri boyınşa joğarı da esimderi atalğan Alaş qayratkerleriniñ keybiri qaladağı Karl Marks köşesindgi №94 üyde twrğan. Bwl üyde qala twrğındarına «garmoşka» atauımen etene tanıs üy bolıp şıqtı. Ğimarat 1929 jılı konstruktivizm naqışında salınğan. Soğıs jıldarında ğimarat qirap bülingenimen, keyin işnara HH ğasırdıñ 50-jıldarındağı arhitekturanıñ klassikalıq ülgisi negizinde özgerister engizilip, qayta salınğan.

M.Tınışpaevtıñ balası Daulettiñ esteligi boyınşa jer audarılğan äkeleriniñ artınan barğan anası ekeuin ağası Eskendir kütip alıp, qaladağı Pyatnickoy köşesi boyındağı üyge ornalastırğandığı», - turalı jazadı (Muhamedjan Tınışpaev. Vospominaniya, dokumentı, fotografii: - Almatı: «Tomiris»-21», 2017, -s.32).

Aldağı uaqıtta  Atırau oblısı äkimdigi tarapınan Voronej qalasınıñ äkimşiligimen kelise otırıp bükil Alaş jwrtınıñ maqtanışı bolğan H.Dosmwhamedov twrğan ğimaratqa «Bwl üyde 1932-1938 jıldarı qazaq halqınıñ birtuar perzenti, memleket jäne qoğam qayratkeri, enciklopedist ğalım, professor Halel Dosmwhamedov twrğan» degen eskertkiş taqta ornatsa qwba-qwp bolğan bolar edi.

Aqqali Ahmet, tarih ğılımdarınıñ doktorı, H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universiteti

Abai.kz

8 pikir