Jwma, 20 Qırküyek 2019
Arandatu 3697 71 pikir 7 Mausım, 2019 sağat 09:45

"Karavan" men Verhoturov "repressiyağa qazaqtıñ özi kinäli" dep jatır

Dmitriy Verhoturov deytin tarihşını estigenderiñiz bar ma? Äy, qaydam. Ekiniñ biri biletindey äydik adam emes. Sondıqtan bolar, biz de bilmeppiz. Söytsek, osınday bir adam bar eken. Soyı bizden emes – orıstan. "Bwl kim, neğılğan adam, özi qayda twradı?" dedik. Dedik te internetten izdedik. Söytsek, 1981 jılı Reseydiñ Krasnoyar aymağında tuğan eken. Qazir de Reseyde twratın körinedi. Özi jazuşı, özi tarihşı, özi şığıstanuşı, özi ekonomist, özi Reseydiñ qoğam qayratkeri, özi jurnalist, özi bloger, nesin swraysız, swmdıq ataqtı adam-mıs.

2001 jılı jazuşılıqqa qızığuşılığı oyanıp, qolına qalam wstağan körinedi. Sodan beri onşaqtı kitap jazıp tastaptı. Verhoturovtıñ internet dükende satılımda twrğan «Staliniana», «Stalin jäne evrey», «Stalin jäne äyelder» sekildi kitaptarınıñ arasınan közimizge «Aşarşılıq» attı eñbegi ottay basıldı. 1932-33 jıldardağı qazaqqa qasaqana jasalğan aştıq turalı jazıptı. Ol ärine, qazaqtıñ 3/1-in jalmağan sol bir zwlmatqa orıstıñ közimen qaraytını tüsinikti. Jalpı bwl adam 2005 jıldan beri OA elderi turalı, sonıñ işinde Qazaqstan turalı jaza bastaptı.

Sol Verhoturov ötkende «Karavanğa» pikir berip, söz alıptı. «Qazaqstandıqtar 31 mamırdıñ qanday kün ekenin nege bilmeydi» depti. «Jalpı bilik moyındağan bwl künge erekşe mañız beru kerek pe özi?» dep kösilip söylepti. Jalpı Stalindik repressiya  men qoldan jasalğan aştıqta qanşa qazaqtıñ şeyit ketkeni, qanşa qazaqtıñ bosıp ketkeni turalı tarihşılar talay märte jazdı. Onı bizdi qoyıp, älem halıqtarı moyındadı. Söyte twra Verhoturov 31 mamırdağı qazaqtıñ aza twtu künine kekesinmen qaraytının aşıq mälimdegen. Osı quğın-sürginge Resey emes, qazaqtıñ özi kinäli degendi aytadı. Biz artıq söz şığındap jatpayıq. "Sözimdi bwrmaladı" dep kölgirsitpeu üşin bwl jolı sol Verhoturovtıñ aytqandarın sözbe-söz audarıp bergendi jön kördik.


«Aldımen bizge mäseleniñ män-jayına tereñ üñilmey jatıp aza twtudı wsınğanına nazar audarayıq. Ne üşin? Sol jıldarı qazaq intelligenciyasın naqtı ne üşin ayıptağanı, naqtı qanday baptarmen sottağanı, jalpı olardıñ tergeu is qağazdarında ne jazılğanı qızıq qoy... Biz aqırı bwl isti qolğa alğan ekenbiz, onda barlığın büge-şügesine deyin zertteuimiz, bwl processtiñ barlıq astarına üñiluimiz kerek. Onıñ üstine, mäseleni qazir osı mazmwnda köterudiñ özinde azdağan ötirik bar.

Qazir bizge qwddı qazaq intelligenciyasınıñ basım köbi repressiya qwrbanı bolğanday körsetip, sol pikirmen sanastırıp otır. YAğni, Qazaqstan intelligentterinen ayırılıp qap, sondıqtan eldiñ mädeni sauatı tömendegen. Alayda bwl ötirik. Sol jıldarı Qazaqstanda bilim, ğılım men mädeniet qarıştap damıdı. 1934 jılı Qazaqstannıñ Sovettik jazuşılar odağı qwrıldı. Ol odaq 1939 jılı ekinşi ret, 1954 jılı üşinşi ret s'ezd ötkizdi.  Repressiya jıldarında odaqtı Säbit Mwqanov basqardı. Mwqanovtı qazir qazaq ädebietiniñ klassigi dep tanidı. Sovet jıldarındağı Qazaqstannıñ mädeni damuınıñ däleli retinde barlıq faktilerdi tizip otırmay, osı jerden toqtayın.  

Mäseleni egjey-tegjeyli zerttep almay jatıp, aza twtu degennen men qanday da bir astar izdeymin. Anau aştıqqa qatıstı da solay bolğan. Auıl belsendileriniñ, wjımdastıru qaharmandarı men mal-janın tartıp alğandardıñ wrpaqtarı da istiñ män-jayına üñilmey jatıp, kim-kimnen tartıp alğanın bilmey jatıp aza twtuda. Meniñşe, bwl mäsele de osı sekildi.

Eger tergeu materialdarın jiti zertteytin bolsaq, meniñşe bügingi qazaq intelligenciyasınıñ keşegi ataları turalı köptegen jaña mälimetterge qol jetkizer edik. Sol kezdegi bilikke jağımpazdanu jolındağı swmdıq tartıstıñ tañ qalarlıq körinisterine köz jetkizer edik. KSRO kezinde intelligent dep – tek kompartiya tarapınan moyındalğan adamdı ğana ataytın. Ol adam auır jwmıstan bosatılatın. Jaqsı jalaqısı men päteri t.b. köptegen igilikteri men artıqşılıqtarı boldı. Mine, sol jağdayğa jetu üşin, partiyanıñ jeñildikterin alu üşin jwrt barlıq närsege dayın boldı. Tipti, jolındağı bäsekelesteriniñ közin joyuğa bardı. Sol üşin jala jauıp, arız jazuğa maqwl boldı.

Sondıqtan, aqırı osınday arnayı kündi belgilegen eken, onda bwl «jala jabu men arız jazu arqılı äleumettik jağdayğa jetudiñ wyat» ekenin tüsindiru mağınasında ğana boluı kerek jäne naqtı ülgilerin körsetu kerek.

Ärine, mäsele naqtı derekközderden jetpegen, anıq zerttelmegen bolsa, onda sizdi op-oñay aldauı mümkin. Miın bos sözben ulamay, arhivke barıp zerttep otıratın adamdar tabıla qoyuı ekitalay. Sondıqtan da maqsattı türde «mäseleniñ mänine üñilmey jatıp aza twtu» propogandası jasalıp jatır.

Sol sebepti de, wlttıq jadını jañartu üşin qwjattardı zertteu öte mañızdı. Iä, bwl keybireuler üşin keleñsiz jwmıs boluı mümkin. Öz ataları turalı bolğandıqtan, keybireuler üşin bwl wsınıs wnamauı da mümkin. Alayda bwl turalı bilu kerek. Eñ qwrığanda sol kezdegi jala jabu men arızdanu aylasın bügingi qoğamda qoldanbaudıñ qamı üşin, qoğamnıñ mwnday jağdaylarğa qarsı immunitet qalıptastıruı üşin bilu qajet».


Bwl jañağı Dmitriy Verhoturov degen bilgiştiñ jazğanı eken. Salıstırıp oqimın degender üşin, orıs tilindegi siltemesi mine:

Tüyin. Dmitriy Verhoturov deytin orıs tarihşısınıñ pikiri osı. Stalindik repressiyanıñ bolğanın, aştıqtıñ qoldan jasalğanın joqqa şığara almay amalı tausılğan orıs tarihşısı, endi «qazaq ziyalıları twrmıs jağdayın jaqsartu üşin bir-birine arız jazdı» dep quğın-sürgindi qazaqtıñ özi jasağan etip jiberipti. Bwğan jauaptı jurnalist emes, qazaq tarihşıları beru kerek... Sondıqtan da Verhoturovtıñ pikirin sözbe söz audarıp berdik. Arı qaray, oy qozğap, pikir tüyindeu, toytarıs berudi Sizdiñ erkiñizge qoydıq, oqırman.

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

71 pikir