Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Alasapıran 2242 0 pikir 19 Mausım, 2019 sağat 09:24

Tal tüste adasqandar

Mälik Otarbaevtıñ «Şamnan wşqan şağala» äñgimesin oqığannan keyin tuğan oy

Jaqında biz «Ana tili» gazetinen büginde Türkistan oblısı äkiminiñ orınbasarı bolıp qızmet atqaratın audarmaşı, jazuşı Mälik Otarbaevtıñ «Şamnan wşqan şağala» attı äñgimesin oqıp şıqtıq. Şıp-şımır jazılğan äñgime eşqaşan özektiligin joğaltpaytın taqırıptı qozğaydı. Naqtıraq aytsaq, adasqandar tağdırın. Qazirgi tañda adasıp jatqan adamdar sanında esep joq. Är adam är türli jerde adasadı. Bireu qarañğıda, bireu tal tüste. Qarañğıdası belgili, al, tal tüste adasatındar – qara niet, teris oylınıñ jeteginde ketkender.

Nege äñgime adasqandar jaylı? Eske sala keteyik, jaqında elimizde «Jusan» operaciyaı sätti ayaqtaldı. Bwl operaciya boyınşa Siriyadan oq pen ot arasında azap şekken 524 Qazaqstan azamatı Otanına qaytarıldı. Är adam – bir-bir tağdır iesi emes pe? «Jusanmen» elge qayta oralğandar kezinde sürip jatqan ömirlerine riza bolmay, onı manswq etip, Siriyağa jwmaq izdep ketken edi. Ökiniştisi sol, olar onda tamwqqa tap boldı. Mine, osı jerde bärinen bwrın eñ köp zardap şegetin – ana süti auzınan keppegen büldirşin balalar. Balalarda ömir tauqimetin tartatınday ne kinä bar? Balalıq şağı qor bolatınday ne jazıp qoydı?

Mälik Otarbaev «Şamnan wşqan şağalada» osı mäseleni köteredi. Istanbwlğa oquğa kelgen Tölegen esimdi jigit oyda-joqta tağdır tälkegine tüsip, aydalada beyşara küy keşken qazaq qızımen kezdesip qaladı. Jüregi näzik keyipker köşede ärkimge bir alaqan jayıp qayır swrap jürgen qazaq qızı – Aysamalğa kömektespek boladı. Swrastıra kele, onıñ jetim ekenin biledi. Avtor bwl aqparattı oqırmanğa Tölegen men sonda Aysamalğa bas-köz bolıp jürgen Nisa esimdi kelinşek ekeuiniñ arasındağı dialog arqılı jetkizedi.

«Ol asıqpay-aptıqpay sorpa işip otırıp:

– Bauırım, bwl qızdıñ esimi Aysamal, – dep äñgime aytuğa köşti. – Biıl altı jasqa toldı. Biz tuısqan emespiz. Şeşesi Aynwrmen Şamda körşi boldıq. Aysamal meniñ oquşım edi. Men ol jaqta bastauış sınıptıñ mwğalim bolıp istedim ğoy. Mine, endi… Öziñ körip otırğanday, soğıstıñ kesirinen osında kelip, bosıp jürmiz. Aysamaldıñ äkesin körgen emespin. Siriyağa soğısu üşin bala-şağasımen birge kelipti dep estigenmin. Mol tabısqa kenelemin dep oylağan bolsa kerek. Äyeli men qızın Şamğa tastap ketipti. Artınan onıñ Haleptegi şayqasta ölgeni turalı habar keldi. Mäyitin de jetkizgen joq…

– Al şeşesi qayda? Oğan da birdeme boldı ma? – dep swradı Tölegen üreylenip».

Osı jerde Tölegenmen birge oqırmandar da eleñ ete qaladı. Avtor oqırmandı köp qinamaydı. Twspaldamay, siırqwyımşıqtandırmay habardı birden jetkizedi. Balalıq şağı joğalğan qızğa janı aşıp, anasınıñ tiri bolğanın qalaydı. Jaqsı habar kütedi. Biraq, ökinişke qaray, anası da ajal qwşıptı. Şamda panalap otırğan üylerine tüsken zeñbirek oğınan auır jaraqattanğan ana qızı Aysamaldı ertip, Türkiyağa teñiz arqılı qaşpaq boladı. Biraq, teñizde dauıl köterilip, anası qaytıs bolıp ketedi. Aysamal Allanıñ qwdiretimen tiri qaladı. Janında mwğalimi Nisa da boladı. Nisa Tölegenge mwñ şaqqanda, osı bir tauqimmetke ne sebep ekenin aytadı:

– Oylap qaraşı öziñ, Siriyada soğısıp jatqandardı emes, olardı soğıstırıp qoyıp, baylıqqa belşesinen batıp otırğandardı kinälau kerek emes pe? Meniñ biluimşe, jüzdegen qazaq, qırğız, türikmen jäne basqa da wlttıñ adasqan jigitteri mwnda jihad üşin keldik dep,  aldanıp jür. Olardı adastırıp otırğan ağımdardan: «Sonda qalay, bireudiñ üyine kelip, şırqın bwzu da jihad bolıp pa?» dep swrağım keledi. Alla tağala olardı keşiredi dep oylamaymın. Onday qırğınnan eşkim de aman-sau oralğan emes. Sonda bwğan eşkim de toqta dep ayta almay ma?! Bizder ölu üşin emes, ömir süru üşin keldik emes pe bwl düniege! Ärkim öz otanında tirşilik etkisi keledi! Balalarınıñ böten elde qayırşı bolıp jürgenin eşkim de qalamaydı. Bizdiñ de armanımız bar. Besik terbetip otırıp, aytatın ertegimiz bar. Sonıñ barlığı bir ğana sätte tas-talqan boldı. Janı kökke wşıp ketken balalarımızdı laqtırğan tolqındar emes, adamdar. Mwsılman atın jamılğan ekijüzdilerdiñ kesiri bizge tiip otır».

Nisanıñ osı sözi «jihad» wğımın aşıp körsetedi. Naqtıraq aytsaq, jalğan jihadtı. Jihad – qan tögu emes. Biraq, qanşama mwsılmandar din atın jamılğan, jihad dep wrandatqan qasköylerge aldanıp, Otanın tastap, Siriyağa, Tayau Şığısqa ketedi. Avtor äñgimesinde din degen – qırıp-joyu emes, bir-birine meyirimdilik tanıtu ekenin tüyindep jetkizedi. Meyirim bwl älemdi qwtqaratın alıp küş.

Twla boyı meyirimnen örilgen äñgimede bastı keyipker Türkiyada Otanına orala almay qañğıp jürgen beybaqtarğa kömekteskisi keledi. Bwl jerde eñ bastı kömek – olardı elge jiberu. Tölegen Aysamaldardı zañdı türde Qazaqstanğa alıp kelu üşin tiisti mekemelerge jügiredi. Biraq, bäri keş bolıp qaladı. Äldekimder Aysamaldardı lager'ge yaki Siriyağa qayta alıp ketip ketedi. Bwğan bw dünieden meyirim izdegen Tölegen sengisi kelmeydi.

«– Qay lager'ge, nege Siriyağa? Aysamal şe? Ol otanına oraluı kerek edi ğoy. Bälkim, osı qalada bolar?.. Anıq bilesiz be? Aytıñızşı.

Män-jaydı ol äli de tolıq tüsingen joq. Mehmet Beydiñ aytqanına sengisi kelmedi. Söytti de ashanadan şığa jöneldi.

Soñınan Mehmet Beydiñ:

-Olarğa endi  bir Alla ğana kömektesedi, – degen dausı estildi».

Avtor äñgimesin qara aspandı töndirip yaki kündi kök törine jarqıratıp şığarıp ayaqtamaydı. Ol oqırmanğa näzik ümit sıylaydı. Şındığında Aysamaldar qayda ketti? Endigi tağdırları ne bolmaq? Bwnı är oqırman öz intuiciyasına qaray bağamdaydı. Jalpı, kez-kelgen äñgimede avtor bükil kartanı oqırman aldına jayıp qoymauı kerek. Bäri tolıqtay tüsindirilgen dünie – körkem ädebietke jatpaydı. Derekti düniege ketip qaladı. Jazuşı körkem dünie jazğanda oqırmandarmen tığız baylanısta boluı kerek. Tığız baylanısta bolğanın qalay biluge boladı? Eger jazuşınıñ äñgimesin oqıp otırğan oqırman – keyipker üşin alañdasa, sonımen birge quanıp, birge mwñaysa, oqiğa jelisindegi bükil oqiğanı sezine bilse, ayqaylap külse, közine jas alsa – mine, bwl jağdayda jazuşı men oqırman arasında baylanıs ornadı dep aytuğa boladı. Bizde «Şamnan wşqan şağalanı» oqi otırıp, Aysamal üşin alañdadıq. Jap-jas qız balanıñ äke-şeşesiniñ qateligi üşin azap şekkenin eşkim qalamasa kerek. Ata-ana qanşa jerden aqımaq bolsa da, ol balası üşin – tal twlğalar. Ökinişke qaray, Aysamal ata-anasınan da ayrılıp qaladı. Şer jetim qalğan qızdı tağdır ayamaydı. Jat topıraqta şermende küy keşken qızdı eñ bolmasa Qazaqstanğa aman-esen jetse eken dep tiledik. Biraq, bolmadı. Bizde, Tölegen de qol wşın sozuğa tırısqanımen, jospar jüzege aspadı. Tağdırğa qarsı şığa almadıq. Közimizge jas üyirildi. Aysamal... Rasında qazir qayda eken? Közi jäuteñdep jür me? Älde... Qwday saqtasın.

Avtor äñgimede jetimdik azabın tartıp jürgen qız psihologiyasın mına dialog arqılı aşadı:

– Ata-äjem joq… – dedi ol jeñil ğana kürsinip. – Äke-şeşemdi sağındım. Mamam qayda?  Papam tiri me eken? Siz bilesiz be?..

– Nisa apañ aytıp edi ğoy, olar qwsqa aynalıp ketti dep.

– Qanday qwsqa? Mına qwstar siyaqtı ma? – dedi ol tap osı sätte nanğa talasıp, dausı sañq ete tüsken şağalalardı körsetip.

– Iä, bwlar şağalalar ğoy. Teñizdiñ üstinde wşıp jüredi. Balıq aulaydı.

Aysamal külimsirep, şağala qwstarğa mwqiyat qarap aluğa tırıstı. Ol äke-şeşesiniñ qwsqa aynalğanına sendi me, joq pa, ol jağı belgisiz küyde qala berdi».

Meyirimdi qalaytın jigit qızğa ümit sıylaydı. Ärine, aldadı, biraq, osığan mäjbür edi. «Ata-anañ öldi» dep qalay aytadı? Bwlay aytu arqılı ol endi ösip kele jatqan qızdı tiridey öltiredi emes pe? Ol büldirşindi alday otırıp, oğan «ekinşi tınıs» sıyladı. Keudesindegi şerdi sılıp almaqqa ärekettendi. Osı sätte oqırmandar da az-kem tınıstap, qızd keudesine wyalağan ümit säulesinen quat aladı. Qwddı qızdı özderi quantqanday.

«Şamnan wşqan şağalanınıñ» soñğı nüktesine jetkende, özimizdiñ baqıttı jan ekenimizge tağı bir köz jetkizdik. Adam baqıtı – jan tınıştığı, köñil üylesimi bolsa, qoğam häm memleket baqıtı – twraqtılıq, beybitşilik. Beybit elde tek ösu ürdisi jüretini belgili. Al, bwl düniedegi eñ ülken baqıtsızdıq – ömirden öz ornın tappau bolsa kerek. Avtor äñgimeni astarlı türde ayaqtaydı.

«Kenet teñiz üstindegi şağalalardıñ şulağan dausı jetkendey boldı qwlağına. Olardıñ üni bügin äldeqayda aşı, zarlı edi…»

Aşı, zarlı ünder – Otanın añsap, jat elde küñirenip jatqan beybaqtar şığar. Qolda barda qadirin bilmey, saf altındı manswqtağandar.

Jä, adasqannıñ ayıbı joq, qayta üyirin tapqan soñ. Üzilgeli jatqan ümitterge qan jügirtetin «Jusan» äli jalğasın tabadı. Dep seneyik.

Abılayhan Esimbay

Abai.kz

 

 

0 pikir