Jwma, 13 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 4724 6 pikir 19 Mausım, 2019 sağat 12:04

Qazaqtıñ auız ädebieti haqında...

Qazaq auız ädebieti ğasırlardan ğasırğa jasap kele jatqan auqımı öte keñ dünie. Onıñ bärin şolıp, bağa berudiñ özi oñay şarua emes. Degenmen, men qazaq auız ädebietiniñ sala-salasına qısqaşa şolu jasap, wlt mädenietindegi atqarğan röli, mañızı turalı söz qozğamaqpın. "Qazaq halqında örkenietti mädeniet bolğan ba?" degen swraqqa bügingi jastardıñ köbi jauap ta bere almay qaluı mümkin. Men osı atalmaş maqalada osı swraqqa jauap berudi maqsat twttım.

Qazaq auız ädebieti turalı söz qozğaudan bwrın, qazaqtıñ äli künge deyin tolıq zerttelmegen erte däuirdegi tarihınan bir auız söz ayta keteyin. Qazaqtıñ bügingi tarihı XV-ğasırdağı Kerey han men Jänibek hannan bastaldı" dep jürsek, ol "odan bwrın qazaq jwrtı bolmağan" degen söz emes. Türik qağanatı twsında da, Oğız qağanatı twsında da, Şıñğıshanğa deyin de qazaq eli batısı sonau Qırım, şığısı Altayğa deyingi alıp aymaqtı mekendegen. Soltüstigi Tobıldan asıp ketse, oñtüstigi Parsı elimen şekaralas bolğan. Onıñ däleli Türik qağanatınan äride ömir sürgen altın adamdardıñ (Esikten, Şığıs Qazaqstannan, Batıs Qazaqstannan) tabıluı. Sosın Altaydan tabılğan "Orhon jazuı". Büginde ğalımdar bwl eskertkişegi jazudıñ qazaq tiline jaqındığın däleldep şıqtı.

Qazaq jerinen tabılğan mwnday ğalamat eskertkiş mwralardı "Örkenietti mädenieti damığan" delinetin Şığıs Aziyadan da, Europadan da taba almaysıñ. Qazaq jerinen tabılğan Altın adamdar men Orhon jazuınıñ tarihi qwndılığı tek bes mıñ jıl bwrınğı Egipet örkenietiniñ jädigerlerimen teñesedi.

"Örkenietti mädeniet" degenimiz ne? Ol - ädebieti, ol - öneri damığan el turalı aytılatın anıqtama. Olay bolsa, men qazaqtıñ auız ädebieti, öneri (muzıkası, qolöneri) sonau VII-ğasırdan, Türik, Oğız qağanatı kezinen "bastalğan" dep naqtı ayta alamın.

"Batırlar jırı" älemdik ädebiet jauharlarınan kem emes

"Batırlar jırı" qazaq auız ädebietiniñ teñdesi joq, ädebi asıl mwrası. Onıñ işindegi "Qobılandı batır jırın" alğaş (XIX- ğasırda) Şoqan Uälihanov, odan keyin qazaq batırlar jırına orıstıñ ğalım etnograftarıda nazar audardı. XIX-ğasırdıñ ayaq kezinde Wlı ağartuşı I.Altınsarin men etnograf Ä.Divaev "Qobılandı batır" men "Alpamıs batır jırın arab ğarpinde Qazan qalasında bastırıp, şığarğan. "Qobılandı batır" jırına alğaş ğılımi taldau jasağan Älihan Bökeyhanov. Onıñ twjırımında "Qobılandı batır" jırı ğasırlardan ğasırlarğa asqanda är jırau öz janınan oqiğalar qosıp, damıtqan" degen qorıtındığa kelgen. Uaqıt talabına say talay ğasır işinde "Qobılandı batır jırınıñ" mazmwndıq özgeriske wşırauı zañdı qwbılıs. Sonday aq, büginige deyin el arasınan "Qobılandı batır" jırınıñ jiırmadan astam türi tabıluı da nazar audaratın mäsele.

"Qobılandı batır" jeti buında jazılğan qazaq eposınıñ eñ wzaq jırınıñ biri. Bwl improvizaciyalıq jıraulıq ülgi. Jırda Qobılandınıñ balañ jigit bop jetilgen obrazın beyneleytin mınanday joldar bar

...Qobılandı keledi,
Altın qabaq twrğanı,
Qobılandı batır köredi,
Endi atınan tüsedi,
Qolına alıp, sadağın,
Babalarına sıyınıp,
Üstindegi kiimnen,
Tügi twtam ötedi,
Qabağınan qar jauıp,
Mwrtınan mwz jauıp,
Qwm bettenip, qızarıp,
Saz bettenip, sazarıp,
Qobılandı atqan oq,
Qara tastan ötedi,
Aq teñgege jetedi,

Şıldır etñp, aq teñge,
Endi jerge twsedi...." dep ağılıp, äri qaray jeti buınmen tögile beredi.
Qobılandı batır obrazı, jarqın beynesi ğasırlar boyı halıq sanasında jañğıra berdi.

Keybir ğalımdardıñ boljauınşa "Qobılandı batır" jırı XV-ğasırdıñ tuındısı dep te aytılıp jür. Meniñ payımımşa "Qobılandı batır" jırınıñ bastı oqiğalarınıñ biri XIV-ğasır oqiğalarınan bastalğan. Jırda Qobılandı batır öz eliniñ kegin qaytaru üşin Qızılbastıñ hanı Qazanmen şayqasadı. Jırdağı "Qazan han" degen kim?.

Tarihta "Qızılbastıñ hanı" deytin, yağni Parsı eliniñ hanı bolğan biraq adam bar. Ol - Qazan han. Ol Parsı eliniñ biligine 1290 jıldarı kelgen. Äkesiniñ atı Arğın bi. Parsı elin bwl kezderi Şıñğıshannıñ wrpağı Tolıhannıñ wrpaqtarı bilegen. Arğın bi sol Tolıhannıñ wrpaqtarına qızmet etken bi. Qazan hannıñ Parsı eline han boluına äkesi Arğın sep bolğan. Qazan han parsı eline biligi jürip twrğan kezde Kaspiy teñiziniñ batısı arqılı Azerbayjandı basıp ötip, Altın orda handarımen şayqasıp jeñgen. Sol kezdegi tarihi oqiğalarmen sabaqtastırsaq, Qobılandı batır "kek alam" dep, Qazan hannıñ eline attanuı osı twstan bastaladı. Solay desek, "Qobılandı batır" jırınıñ bastı oqiğası XIV-ğasırdıñ orta twsındağı oqiğalarğa twspa tws keledi eken. Sondıqtan, "Qobılandı batır" jırı XIV-ğasırdıñ ayaq twsında şığarılğan" degen twjırım jasauğa boladı.

"Batırlar jırınıñ" işindegi eñ körnektileriniñ biri - "Alpamıs batır" jırı. Ädebiettanuşılar da, etnograf ğalımdar da bwl jırdı mazmwndılığı, oqiğalarınıñ şiratıluı, körkem tili jağınan Grekiyanıñ "Odisseyyasımen", qırğızdardıñ "Manasımen" salıstıradı. Key ğalımdardıñ aytuı boyınşa "Alpamıs batır" jırı IX-ğasırda şıqqan. Jırda XII-ğasır oqiğalarınıñ suretteri bar. XVII-XVIII-ğasırdağı joñğar şapqınşılığı kezindegi Alpamıs batırdıñ qalmaq batırımen şayqası kezindegi Alpamıs batırdıñ joyqın erligi keremet beynelengen. Mäselen, jırdağı pälen mıñ joldan keyingi bir suret mınaday:

"...Bwl qalmağıñ wradı,
Wstap twrğan qalqanı,
Kesek kesek it bolıp,
jerge wşıp tüsedi.
Twlparlar kirip, tizeden,
Barşası aman qaladı,
Alpamıs aldı şoqpardı,
Ayamadı wradı,
Ataña nälet, it qalmaq,
Ögizdeyin ökirip,
Attandayın baqırıp,
Bwdanda aman qaladı,
Qaru tamam bolğan soñ,
At üstinde alıstı,
Belge şınjır salıstı,
Birin bir ala almay,
Qalmaq penen jas bala,
Üş täuliktey alıstı....
.....Qısılğanda jas bala,
ayğayğa endi saladı.
...Babaların şaqırıp,
Qalmaqtı jerden köterdi,

Eki ayağı sereñdep,
Mwrnınan ağıp qan ketti,
Qalmaqqa qolı batadı,
Öluge qalmaq qaradı..." dep jıraular jas Alpamıstıñ qalmaq batırın jeñgendegi erligin şeber surettegen.

"Batırlar jırınıñ auızdan auızğa köşip, ğasırlardan ğasırğa asıp, büginge deyin jetuiniñ bastı sebebi, ol jırlardıñ wltımızğa ruhani küş beretin asıl qasietinde edi.

"Er tarğın", "Qambar batır", "Er töstik" jırları da osınday biik qwndılıqtarımen ğasırdan ğasır boyı el auzınan tüsken emes.

"Batırlar jırı" işindegi asıl tastay qadirli şığarma "Qırımnıñ qırıq batırı" attı jır. Bwl jır Altın ordanıñ biligi üstem bop twrğan kezde, qazaq pen noğaylı eli qonısı bir bop twrğan kezde şıqqan.

"Qırımnıñ qırıq batır" jırın türkimender de, özbekter de, noğaylar men qaraqalpaqtar da ğasırlar boyı jırlağan, Altı Alaş jwrtına keñ jayılğan jır edi.

Ğılımi zertteu qorıtındısı boyınşa "Qırımnıñ qırıq batırı" jırınıñ avtorı Sıpıra jırau. HH -ğasırda "Qırımnıñ qırıq batırı" jırı Mwrın jıraudan jazılıp alınğan.

Bir sözben aytqanda "Qazaq batırlarınıñ jırı", qazaq eposı ğasırlar boyı qazaq wltına ruhani tirek boldı.

Äsirese, joñğar şapqınşılığı kezinde qazaq batırlarınıñ namısına jalau boldı.

Qazaqtıñ abız, alıp jırauları turalı... 

Qazaqtıñ jıraulıq öneriniñ tamırı öte tereñde jatır. Ötken ğasırdıñ 60-jıldardıñ ayağında jazuşı M.Mağauinniñ jinaqtauımen "Aldaspan" attı qazaq jıraularınıñ şağın jinağı şıqtı. Odan keyin orta ğasır jıraularınıñ şığarmaları birşama jinaqtalıp, "Bes ğasır jırlaydı" degen atpen birneşe tomdıq bolıp jarıq kördi. Atınan körinip twrğanday bwl jinaqta XV-ğasır men XX-ğasır aralığında ömir sürgen jıraulardıñ şığarmaları berilgen. YAğni, bwl jerde "XV-ğasırdan bwrın qazaq elinde jıraular bolmağan ba?" degen zañdı swraq tuındaydı.

Qazaq auız ädebietiniñ eñ erte däuirdegi jıraularınıñ biri - Qorqıt jırau. Jıraudı zerttegen bwrınğı ğalımdardıñ aytuı boyınşa, Qorqıt jırau  X-ğasırda, Sırdariya boyında, Oğız qağanatı kezinde ömir sürip, keyingi wrpağına tereñ filosofiyalıq mwralar, jırlar, küyler qaldırğan. Qorqıt babanıñ esimi Raşid ad dinniñ, Äbilğazı hannıñ eñbekterinde atalğan.
Qorqıt babanıñ osı künge deyin jetken keybir filosofiyalıq mäni zor mätelderin mısalğa keltire keteyin:

"Menmen täkäppar adamdı täñir süymeydi".

"Basqalardan özin wlıq sanağan adamğa Täñiri baq bermeydi".

"Küldi qanşa üygenmen töbe bolmaydı". 

"Qara esektiñ basına qanşa jügen salsañ da twlpar bolmaydı" degen sözderi on ğasır boyı wmıtılmay, büginge deyin jetken.

Qorqıt baba sonday aq, äulie, säuegey baqsı, qabırğalı qobızşı, küyşi bolğan. Qorqıt babanıñ qobız küyleri qazaq dalasın ğasırlar boyı küñirentip, elge ruhani jan bergen Wlı äuen boldı.

Qazaq jıraularınıñ işinde Asan qayğınıñ ornı bölek. Asanqayğı Kerey han men Äz Jänibek hannıñ aqılşısı bolğan. Kerey han men Jänibek hannıñ eldi Maurennahrdan bölip, Balqaşqa qaray bastağan qiın kezeñi bolsa kerek. Sonday almağayıp kezeñde Äz Jänibek hanğa Asan qayğı:

"Ay, han iem, men aytpasam, bilmeysiñ,
Aytqanıma könbeysiñ.
Şabılıp jatqan eliñ bar,
Aymağın közdep körmeysiñ,
Öziñnen basqa han joqtay,
Eleurep nege söyleysiñ!?
Qorğan saldıñ beynet qıp,
Qızmetşiñ jatır, işip jep,
Onı nege bilmeysiñ?,
Qatın aldıñ qaradan,
Ayrıldıñ handıq joradan,
El wstaytın wl tappas,
Ayrılar ata mwradan,
Mwnı nege bilmeysiñ?
Qwldın qwstıñ qwlı edi,
Tışqan jep jünin tüledi,
Aqqu qwstıñ töresi,
En jaylap kölde jüredi,
Añdıp jürgen köp dwspan,
Elge jau bop keledi...." deydi. Sodan sözin tıñdamağan Äz Jänibekti tastap, Sırdariyadağı elge ketipti. Halqınıñ keleşegin köp oylağan Asanqayğı sodan "Qazaqqa jaylı qonıs bolatın jer bar ma eken?" dep qazaq jeriniñ batısı men şığısın, soltüstügi men oñtüstigin tügel aralap, är aymaqtıñ adamğa malğa qwt bola alatın qasietterine toqtap, ülken tarihi jır qaldırğan eken wrpaqqa. Asan qayğınıñ sol kezde qazaq jeriniñ qwtına bergen bağası äli künge wrpaq auzında.

Qay ğasırdı,  alsaq ta, qazaq jıraularınday abız, alıp jıraulardı qazaqtan basqa elde kezdestiru tipti mümkin emes. Olardıñ esimderiniñ özi kez kelgen eldiñ mısın basadı. Mäselen,bası XIX- XV-ğasırlardan bastau alatın Sıpıra jıraudı, Qaztuğan jıraudı, Jiembet jıraudı, Şalkiiz jıraudı, Marqasqa jıraudı, Aqtamberdi jıraudı, Tätiqara jıraudı, Ümbetey jıraudı, Janaq, Şal aqındardı atasaq ta, qazaq auız ädebietiniñ abıroyın mäñgilikke kökke köterip twratın twlğalı jıraular ekeni sözsiz...

Bwhar jırau

Qazaq auız ädebietindegi erek twlğa, wlı twlğa Bwhar jırau edi. Bwhar jırau wzaq ömir sürgen kisi. Täuke han zamanında körgen. Joñğar şapqılığınıñ alğaşqı kezeñin bastan keşken. Üş jüzdiñ qazağınıñ basın qosıp, joñğar şapqınşılığına qarsı küresti wyımdastırğan. Bwhar jırau Äbilhayır hanmen qazaq halqınıñ joñğarlardı alğaş jeñgenin körip qazaq batırlarına ruhani qoldau körsetken. Bwhar jırau Bögenbay batırdıñ, Qabanbay batırdıñ. Şaqşaq Jänibek batırdıñ qalmaqtarmen ayqas kezinde körsetken talay erlikterine kuä bolğan.

Bwhar jırau Abılaydıñ qalmaqtarda twtqın bolğan kezin körip, odan keyin üş jüzge han bop saylanğanın da jırğa qostı. Bwhar jırau Abılay hannıñ aqılşısı boldı. Bwhar jırau Abılay hannıñ joñğarmen şayqasqan kezindegi erligin de jırladı.

Birde Abılay "Asan qayğı "Qilı-qilı zaman bolar, qarağay basın şortan şalar" degen eken, osı sözdi mänisi joq siyaqtı ğoy, oğan ne aytasız?" dep qasında twrğan Bwhar jıraudan swrağan eken, Sonda Bwhar jırau atınıñ basın teristikke bwrıp:

"Öziñ qoñğan Kökşetau,
Käpir qala saldı, oyla!
Jarqayıñ degen jerlerge,
Şaşılıp, şeti bardı oyla!
Atbasar men Qalqwtan,
Balığı tätti su edi,
Özen boyın şandıp ap,
Süzekisin saldı, oyla!
Nwrada bar Aqmola,
Esilde bar, Qaraötkel,
Eki ötkeldiñ auzınan 
Qaraötkeldi saldı, oyla!

Bayanauıl, Qızıltau,
Onıda käpir aldı, oyla!
Ketpeyin dese, jeri tar,
Keteyin dese, aldı artın,
Qarqaralı degen taularğa,
Qarqarasın şanıştı, oyla!
Wlıtau şegi Sozaqtan,
Berekeli jerlerden,
Şwbırıp, qazaq ketti, oyla!
Qorşap alğan köpir bar,
Wylıqqan qoyday qamalıp,
Büyirden şanşu qadalıp,
Sorlı qazaq qaldı, oyla! deydi de, "Asan qayğınıñ söziniñ mänisi osı edi dep, Bwhar jırau atın tebinip, jürip ketipti.

"Bwhar jırau şığarmalarınıñ taqırıptıq ayası, şeñberi keñ, ol jaqsılıq pen jamandıq, eldik pen erlik, izgilik pen zwlımdıq, ädildik pen ädeptilik, jastıq pen kärilik, tatulıq pen arazdıq, dostıq pen dwşpandıq, adaldıq pen aramdıq, tektilik pen azğındıq, twtastıq pen birlikti jırlaydı, wlıqtaydı" deydi Bwhar jırau şığarmaların zerttegen Mäşhür Jüsip.

Bir sözben aytqanda, äulie, filosof, Bwhar jıraudıñ wlı beynesi osınday.

Töle, Äyteke, Qazıbek biler turalı...

Şeşendik sözder de qazaq auız ädebietiniñ eñ mañızdı salalarınıñ biri. Qazaqtıñ äulie, Söz qwdiretin boyına darıtqan wlı şeşen bileriniñ öz zamanında aytqan sözderi ğasırlardan ğasırğa wmıtılmay, auızdan auızğa köşip, bügin zamanğa jetip, är däuirdiñ wrpaqtarına ruhani jebeuşi bolıp keledi.

Töle bi, Qazıbek bi, Äyteke bidiñ şeşendik sözderi sonau erte däuirdegi Rim memleketiniñ ataqtı qayratker şeşenderi Ciceronnıñ tarihta qalğan sözderinen birde kem emes. Töle bi, Qazıbek bi, Äyteke bi sonau Täuke han zamanın da körgen kisiler. Bwhar jırau bir tolğauında:

"Şığaydan soñ ornına Täuke qaldı,
Kezinde "Äz Täuke" degen ataq aldı.,
Qazıbek, Töle, Äyteke aqılman bop,
Deytwğın "Jeti jarğı" Zañ şığardı..." depti.

Söz qwdiretin almas qılıştay oynata bilgen Qazıbek bi, Töle bi, Äyteke bi el arasındağı daulardı bir aq auız sözben şeşip, rumen rudı, elmen eldi tatulastırıp otırğan. Qazaqtıñ Wlı üş bii Üş jüzdiñ birigip, ıntımaqtı bolıp, Qalmaq joñğar şapqınşılığına qarsı küresti wyımdastırıp, jeñiske bastap, qazaq jerin qalmaqtardan tazartuğa sebepker bolğan qayratkerler. Töle bidiñ, Qazıbek bidiñ. Äyteke bidiñ XVIII-ğasırdağı joñğar şapqınşılığı kezinde aytqan wlı şeşendik sözderi büginde qazaq auız ädebietiniñ asıl mwrası bop qaldı.

Töle bidiñ, Qazıbek bidiñ, Äyteke bidiñ wlağattı şeşendik sözderi bügingi biraz wrpaqtıñ jadında. Jiındarda, toylarda Üş jüzdiñ Wlı bileriniñ sözderin ülgi qılıp, aytıp jürgen azamattardı da körip jürmiz.
Sondıqtan men bwl jolı üş bidiñ elge belgili şeşendik sözderine toqtalmay, keşegi de, bügingi de qazaqtıñ obrazın beynelegen 14 jasar Qazıbektiñ (bolaşaq bidiñ) Joñğarlarğa elşilikke barğan kezde ayqan sözin mısalğa keltire keteyin. Qalmaqtar qazaq jağınan kelgen elşilergi köñilderi tolmay, "Al endi basqa ne aytarlarıñ bar?" dep swrağanda Qazıbek bala:

"Qazaq degen mal baqqan elmiz,
Eşkimge soqtıqpay jäy jatqan elmiz,
Elimizden qwt bereke qaşpasın dep,
Jerimizdiñ şetin jau baspasın dep,
Nayzamızğa jılqınıñ qılın taqqan elmiz.
Dwşpan basınbağan elmiz.
Basımızdan söz asırmağan elmiz,
Dosımızdı saqtay bilgen elmiz, 
Däm twzdı aqtay bilgen elmiz.
Biraq, asqaqtağan jan bolsa,
Han ordasın taptay bilgen elmiz.
Atadan wl tusa , qwl bolamın" dep tumaydı,
Anadan qız tusa, "küñ bolamın" dep tumaydı,
Wl qızın jatqa qwl men küñ etip otıra almaytın elmiz.
Sen temir bolsañ, biz kömirmiz, eritkeli kelgenbiz.
Qazaq qalmaq balasın telitkeli kelgenbiz.
Tanımaytın jat elge tanısqalı kelgenbiz,
Tanısuğa könbeseñ,
Alısqalı kelgenbiz!" deydi. Bwdan asqan qazaqtıñ kim ekenin tanıtar söz bolar ma!

Sevan Revtan Qazıbektiñ sözine qarsı aytar söz taba almay , qazaq twtqındarın bosatqan eken desedi.

Mine, Qazaq auız ädebietindegi şeşendik sözderdiñ tarihımızda qalğan Altın qorınıñ bir mısqalı osınday!  Qazaq auız ädebietiniñ osınday asıl mwraları ğasırlardan ğasırlarğa, auızdan auızğa köşip, wltımızdıñ ruhani Tuı, namısınıñ jalauı bolıp, keleşekke bastap keledi.

Jwmat Äneswlı

Abai.kz

6 pikir