Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Ädebiet 1005 0 pikir 22 Şilde, 2019 sağat 11:22

Qazaq äñgimesindegi renessans

Älihan men Armannıñ äñgimeleri haqında

Qazaq prozaşılarınıñ wlttıq ädebi proceste qol jetkizgen jetistikteri ädebiettanuda körinis taba almay jatır. Onıñ bastı sebebi wlt ädebiettanuınıñ tildiñ jeteginde jüruinen. Ekinşisi 2000-2019 jıldar aralığındağı ädebi process pen qalamgerler şoğırı ädebiettanuşılar nazarınan tıs qalıp keledi.

Ünsiz qalmaytın osı bir jayt, «Abai.kz-ke» jariyalanğan Älihan Nwrbergenwlınıñ «Jan Azası», Arman Ädilbektiñ «Joğalğan bölmeler» attı tuındıların oqığannan keyin qolğa qalam wstatıp, auızğa söz saldırdı.

Däl qazir 19-29 jastağı egemendik däuiriniñ jaña buın qalamgerleriniñ alaş ädebietine ne qosıp, neni äkelgeni jöninde tereñ ädebiettanuşılıq zertteulerdi qolğa alğanımız läzim. Jaña buın ädebiet tabaldırığın attadı. Qalay attağanın ğılımi orta öz kezeginde ortaq oyğa özek etetin boladı. Biz ädebiettanuşılar endi Ortalıq Aziyalıq Türki älemindegi qazaq prozası üşin 1990-2000 jılğı tuğandar şoğırınan twratın ädebi buınnıñ ne äkelip, ne qosqanın teoriyalıq jaqtan twjırımdaudı kün tärtibindegi N1 mäsele dep köteruge tiispiz.

Jalpı bäşeri ğılımımızda «Ádebi piráses» termini mäni aşılmay jetim qozınıñ küyin keşip jür. Qazirgi alaş ädebiettanuında onıñ kezeñin anıqtap, däuirin ornıqtıru boyınşa barşa ğılımi ıjdahattı jwmıstı ädebiet tarihşıları men sınşılar qauımı atqarıp jatır. Al, osı wğımdı ädebi bağıt, ädebi ädis, ädebi mektep, ädebi ağım jäne ädebi ürdispen birde jekeley, birde twtastıra baylanıstıratın wlt ädebiettanuşıları ünsiz. Nege?

Qalay desek te, qazir bireuler «ädebi üderis» dep ornıqtırğan atalğan termin wlttıq äuezede «Ádebi piráses» dep ornığatın künde alıs emes. Älem ädebiettanuı euro/katoliktik/ häm şığıstıq /mwsılmandıq//bwddalıq/ näsilşildilikpen är kezde, är kezeñde, är däuirde «Ádebi piráses»-ke aralasqan, aralasıp jatqan qalamgerlerin: mäñgilik, ğasırlıq, kezeñdik jäne buındıq dep törtke bölip qarastıradı. Äri mäñgilik, ğasırlıq qalamgerlikke qatıstı nazariyattıq qağidattarda dildik twrğıdan Batıstı – Şığıs, Şığıstı – Batıs moyındamaydı. Biraq bäri de: kezeñdik jäne buındıq qalamgerler barlığın bir auızdan moyındaydı. Äri bwnı közi tiri qalamgerlerge baylanıstı keñinen qoldanadı. Al, ne erterekte, ne tayauda kelmestiñ kemesine mingen belgili qalamgerdi mäñgilik pen ğasırlıqqa jatqızuğa qatıstı ğılımi mektepter öz pikirlerin ortağa saladı. Gumanitarlıq ğılımğa qosqan ülesiniñ eş bayıbına barmay, äruaqtı sıylaudı alğa tartıp, äldebireulerdiñ atın enşiletip, bälenşeni tanudıñ eşqayda bastamaytın sopağına tüsip, esimderi ğılımi orta auzında jürgen köpke tanımal ökilderi bar, köbisiniñ közi tiri tüp negizin saluşıları bar tarihi qalıptasqan «Ädebi filologiyalıq, mädeni-gumanitarlıq mektepterin» joq dep auzın ğılımi qu şöppen süretin qazaq ne istemek!?

Al, kezeñdik jäne buındıq qalamgerler ömir sürgen kezeñi men ğasırına oray tarihi jäne zamanalıq jağınan ünemi söz etilip, bäşeri ğılımdağılardıñ bärine ortaq düniege aynalğan. Bwdan bizdiñ mätindik oy marjanı mwhitınan asıl söz tergen ğalımdarımız qalıs qalıp otırğan joq. Tek ädebiettanuşılarımız bolmasa...

Qalamdı biri – erte, endi biri – keş wstağan 1990-2000 jılğı 20-29 jastağılar qazaq ädebiet maydanına öz türenderin saluda. Äri olar qazir 4 taram joldıñ birin tañdap: ne qalamger, ne sınşı, ne tarihşı, ne nazariyatşı atanbaqşı.

Ädebi tuındı keyde tilden tıs, oqırmannıñ qiyal äleminde ömir süre aladı. «Abay jolın», «Qan men terdi» oqığan şet eldik oqırman qiyalımen qazaq dalasın kezedi. Tildi belgili bir wlttıñ ökili ğana tüsinedi. Al qalamgerdiñ sözben salğan suretin ol audarılğan tildiñ barşa oqırmanı wğınadı. Öz elinde maqtalğan tuındı basqa tilge qanşa jerden naşar tärjimalansın bäri bir oqırman qiyalı arqılı boyında joqtı tolıqtıra aladı. Tuındı älemi men şığarma tili bir birinen azat. Tek olardıñ basın wlttıq dünietanım ğana qosadı.

Arman Ädilbektiñ «Joğalğan bölmeler», Älihan Nwrbergenwlınıñ «Jan Azası» attı tuındıları tilden tıs, oqırmannıñ qiyal äleminde ömir süre aluımen qwndı.

Älihan Nwrbergenwlı «Qazaq ädebietiniñ» tilşisi B.Börihanwlına bergen swhbatında:

«Jan azası» äñgimesindegi keyipker – adamnıñ erkindigi şektelip, qwqığı taptalğan qoğamnıñ ökili. Ol jerge däriger ğana emes, basqa da kez kelgen adam özin qoyıp bayqasa, özin-özi tolıq köre aladı dep oylaymın. Qazaq oqıramanı modernistik şığarmanı qalay qabıldaydı dep uayımdaudıñ qajeti joq. Qazirgi jastar da, orta buın da är türli bağıttağı şet eldiñ kitaptarın oqıp, tanıp, bilip jür. Bizdiñ şığarmalarımızğa, izdenisterimizge osınday «qabılday ma, qabıldamay ma?!» nemese «qoğam dayın emes»  degen sekildi oylar kedergi keltiredi. Qoğamğa, oqırmanğa modernistik şığarmanı qabıldaytın küş biz boluğa tiispiz. Meni qınjıltatını motivaciyalıq tükke twrğısız kitaptardıñ köbeyip ketui. Ol kitaptar belgili bir standart negizinde nemese jüye negizinde jazılsa, qwptar edim, olar biznestiñ öte jeñil türi üşin jazılıp jatır. Söytip, bizdiñ qoğamğa keri äserin tigizude. «Baylıqqa jetkizu üşin jalqaulıqtı tıy» dep bir kitap jazadı da, oqırmanğa jarnamalap, eş paydasız dünielerimen kitapqa qızığuşılığı endi oyana bastağan jastardıñ sanasın ulaydı. Sondıqtan biz oqırman ne qabıldaydı dep jaltaqtamay, körkem tuındılardıñ nağız sübelisin, keregin bere alsaq, özderi-aq onı izdep tuıp aladı» dep öz tuındısına tüsinikteme bere ketedi. Är oqırman är qilı tüsinetin älem oqırmanı üşin jazılğan intellektualdıq prozanı jaña beleske köteru üşin at salısıp otırğanın alğa tartadı.

Avtor: «...Aqıl-sanası tolısqan qız, äreketi bir künde özgeriske tüsip, tört jasar qızğa auısadı da ketedi. «Özim barıp körmesem bolmas», – dedim de üşinşi qabatqa köterildim. Däliz boyımen jürip bölmelerdiñ nömirine qaraymın, otız üşinşige de jettim. Esigi aşıq, medbike jür eken. Däri qabıldaytın uaqıtına tap kelsem kerek. Medbike menimen bas izesip sälemdesti de bölmeden şığıp ketti...» dep oqırmanmen oyınğa qwrılğan tuındısın jwrt nazarına wsınadı da, birde qwmarpaz däriger, endi birde aruaq Ğadil, endi birde jındı qız keyipinde keyipkerlerin san qwbıltadı. Jwmbaq keyipkerli jwmbaq älem oqırmandı özine eliktiredi.

Personajdardıñ harakterlerine, oqiğalarğa kuäger bolıp onı özinşe täpsirleuşiniñ söz saptamnıñ belgili bir jaqpen jäne şaqpen bayandaluına baylanıstı bwrınğı tilşiler büldirgen dünie qalpına kelip: 1 jaqtan äñgimeleuşini – «Derbes hikayatşı»; 2 jaqtan äñgmeleuşini – «Jartıkeş hikayatşı»; 3 jaqtan äñgimeleuşini – «Menşiktengen hikayatşı» degen atau töñireginde «hikayatşı obrazı» termini ornığa bastadı. Onı jas prozaşılar zamanalıq ädebi proceste jete kädege jarata bastadı. Osı tuındı öz näri men sölin «Derbes hikayatşı» jäne «Menşiktengen hikayatşı» bayandauı arqılı bizge tanıtatadı.

Jäne avtor tarapınan sanalıqpen qoldanılğan Tölen Äbdiktiñ «Oñ qolınıñ» näziragöyligi közge wradı. Osı orayda Orıs körpesi men Francuz körpesin älem jamıluı üşin bir-birine tartpaqtaytın qaqpaqıl termin bar. Ol M.M. Bahtin aşqan «mätin işindegi mätin» dep orıstar auırlata wğındıratın, «däyeksözdik oylau tipine» qatıstı semiotikada R. Bart pen YU. Kristevalar engizgen bir tuındınıñ işinde ekinşi tuındınıñ wşırasuına qatıstı INTERMÄTİNDEMELİK (INTERTEKSTUAL'NOST') degen wğım bar.

Jwrttı şatıstırıp jürgen bir mäsele Şığıstıñ näziragöyliginiñ Batıs topırağında özindik örken jayuı. Onıñ qaydan kelgenin, nege Batıs qalamgerleri osığan barğanın, basqa jwrtta bwrın bolğan dünie me, älde bir jaqtan auıp keldi me degen sansız saualdı batıs keyigqwrılımşıları müldem bası aşıq qaldıradı. Tüp negizi şığıstıq näzira ädebi bağıtı – postmodern dep özgere ataluda.

Postmodern men modern qay däuirdiñ ädebietinde bolmasın bar. Biraq ol älem kelbetindegi (din, dil men mädenietke baylanıstı) basqaşa atalğan. Batıs bwrın özinde bolmağan dünieni eskerusiz qaldırıp, älem mädenietinde bolğandı özderine ielenuden ğılımi betteri eş şimirikpeydi.

Postmodern qazaqqa aspannan tüsken joq. Bwrın bolğan, keyin öz jalğastığın proza men poeziyada tauıp otıratın ädebi ürdis. Sonımen...

Qazaqşa Uikipediyada tayğa tañba basqanday bılay dep jazılğan:

“Näzira näziragöylik (arab tilinen – jauap, wqsatu mağınasında) – Şığıs poeziyasında orta ğasırlarda qalıptasqan ädebi ürdis. Bir aqın jırlağan taqırıptı keyin basqa aqınnıñ qayta jırlauı nemese alğaşqı şığarmağa ekinşiniñ “jauap” qatuı. Bwl orayda bastapqı tuındınıñ syujeti, keyipkerleri, öleñ ırğağı, wyqası, körkemdeu qwraldarı paydalanıladı. Ol 11 ğasırdan bastap saray poeziyasında ädebiet tartısı, aqındıq talanttı sınau qwralı retinde qoldanılğan. Ferdousi sarınımen Näzira ülgisinde jır jazğan Nizamidıñ “Hamsasın” bağdarğa alğan näziragöylik dästüri 13 ğasırdan öristey bastağan. “Hamsağa” (“Bes kitap”) “jauap” jazu ürdisi damıp, bir ğana “[[Läyli – Mäjnün” dastanına jüzden astam Näzira jazılğan. Nizami dastandarınıñ jelisinde Dehleui, Nauai, Jämi, Fizuli sındı şayırlar bay mwra qaldırdı. Näziragöylik dästüri qazaq poeziyasında da damıdı. Alğaşqı mifterden, “Qwran” jelilerinen, “Mıñ bir tün”, “Totınama”, “Şahnama”, “Läyli – Mäjnün”, “Jüsip – Zıliha”, t.b. izimen jazılğan qissa, dastandar qazaq ädebietinde köptep sanaladı. Sonıñ biri – Şäkerimniñ “Läyli – Mäjnün” dastanı (1907). Al Abaydıñ ortağasırlıq şığıs dastandarınan tamır alatın “Eskendir” poemasında näziralıq ülgiden göri “dara sipat” basım. Qazaq ädebiettanu ğılımında Näzira ädebi ürdisin M.Äuezov, Ä.Qoñıratbaev, B.Kenjebaev, R.Berdibay, Ş.Sätbaeva, A.Qıraubayqızı, Ö.Kümisbaevtar zerttedi.”

INTERMÄTİNDEMELİK degenimiz – näzira bar bolğanı sol. Osı terminge M.M. Bahtin plagiat jasap, arab tilindegi – jauap mağınasına oray “dialogtıqtıqtı” engizdi. Batıs jwrtı bwğan qwlap tüsti. Orıs ğılımi älemi tübi şikiligin bilip, Bahtindi wlı filologtar qatarına äzer degende qostı. Ol oğan deyin Rable stilindegi francuzdıq «wlttıq külkisiniñ» öñin aynaldırıp, Nicşeniñ dionistiginiñ şapanın jamıldırıp, «karnavaldıqtı» engizdi.

Osı francuz mädenietimen aralas-qwralastıq onı Batısqa tanıttı. Orıstar endi plagiatşıl ğalımdı, wlı dep tanuğa mäjbür boldı. Onıñ Batısta jarnamalauına Soljenicın siyaqtı «qırği-qabaq soğıs» ideologiyası sep boldı. Är sözi altınğa balandı. «Äyelder prozası» degen lağındıq ädebi bağıttıñ ideologtarınıñ biri YU. Kristeva onıñ şaşbauın köterdi.

Nicşeniñ dionistigi klassikalıq emes älemdi wğınumen: dünie adamdı şetqaqpay etetin haostan, mänsizdikten twruımen baylanıstı. Osınday dünieni wğınu Nicşede ayqın körinis tabadı, ğalımnıñ oyınşa, twraqtı bolmıs degen müldem joq, ol tek bizge qay jerde bolmasın orınsız tıqpalanıp otıratın oydan şığarılğan dünie, eñ tatımsız talğam – patologiyanıñ ayasına jatatın mindettilik [Nicşe F. Soç.: V 2 t. T. 2. S.570-571, 266, 302.]. Tap osınday rette ateistik filosofiyalıq täjiribeler negizinde barlıq jäne barşa ekzistencializmge qarsı J.-P. Sartr, A. Kamyu, sonımen qatar, J. Derrid bastağan zamanalıq postmodernister de barlıq twraqtılıq, mümkindikti joqqa şığara otıra, logocentrizmge qarsı bitispes küres aştı.

Bahtin bizge birinşi sınıptıñ oquşısınday lingvistikalıq wğım-tüsinik «özdik» jäne «özgelik» sözdi ädebiettanuğa jañalıq aşqanday engizse, Batıs ädebi tuındıda näziralıqpen wşırasatın citat, allyuziy, reminiscenciyalardı qoldanuşı qalamgerlerdi endigi jerde «däyekşeli oylau tipindegi» jazuşılar degen bäleketti oylap tauıp, bizge de tañbaqşı bolıp otır.

Şığıs onıñ işinde, türki ädebieti bwnday postmoderndikti orta ğasırda bastan ötkerse, Batıs qalamgerleri bir-birinen mätin üzigin alıp, endi bas ayağı 50 jıl mañayında şığarmaşılıqpen üzdigip jatır.

«Däyekşeli oylau tipindegi» jas prozaşılarımızdı neonäzraşılar dep atağan orındı. Öytkeni, olar mädeni keñistigimizdegi ölgendi tirlitip, öşkendi jandırıp otır.

Jwmbaq keyipkerler arqılı jwmbaq älemmen oqırmandı özine eliktiruge qwrılğan ekinşi tuındı Arman Ädilbektiñ «Joğalğan bölmeler» äñgimesi.

Avtor öziniñ «IŞIGURO: TANIM MEN TARIHTIÑ BEZBENİ» attı filosofiyalıq essesinde: «...Romanda wmıtu, eske alu, jad, mahabbat törteui dialogqa tüsedi. Bwl arada bir närsede ğana özgeşelik bar: qara sözde şeşim şığarıladı, al, romanda şeşimdi är oqırman özi şığaradı, öytkeni romandağı talas qarasözde jeñistik alğan jürek mırzanıñ işindegi talas. Oğan şeşim şığaruğa eş avtordıñ tolıq haqı joq, biraq, sizdiñ haqıñız jetkilikti, märtebeli oqırman!» deydi. Biz osı wstanımdı temirqazıq etip alıp öz oyımızdı aytpaqpız.

Arman tuındısında «ALAŞTIÑ: ÄLEM KELBETİNDEGİ TANIMI MEN TARIHI BEZBENDELİP»   wlt ata-anası öz otbasınıñ tört qwbılasın tügendemese wrpağı qazaq üşin jat bolıp joyıladı degen mileti aqırzamanıñ elesi simvoldanadı. Avtordıñ jwmbaq äleminiñ ökilderi sanalatın – qanı bir wltına kereksiz, tili bir orısqa jat orıs tildi qazaqtar älemindegi jwmbaq keyipkerleriniñ – orıs tildi wrpaqtı ömirge äkelgen erli-zayıptılardıñ – basındağı tragediyanıñ aşı şındığı. Osında auır oyğa qaldıratın tuındı: «Onı jer qoynına bergen soñ äke-şeşesi köp ötpey bölmesin aynaday etip jiıstırdı da, wlınıñ barlıq kerek-jaraqtarın otqa jaqtı, sosın birneşe adam jaldap bölmeniñ esigi men terezesin bekittirip, qabırğamen birdey qılıp sırlap, örnektep tastadı.

– Bwl twsta bölme bolğan eken-au deytwğın iz qalmasın, – dedi jwmıskerlerge şeşesi.

Wzamay-aq bwl üyde bwrın osınday tört bölme bolğanın wmıtıp ülgirgen qarttar:

– Bizdiñ bala süyuge mümkindigimiz bolmadı, qarañdarşı, söytip bar ömirimizdi arpalıspen ötkizgende eki bölmeli ğana üyimiz bar, özge eşteñemiz joq, qubaspız... – dep kezdesken jandarğa mwñ şağa bastadı, körşi-qolañdarı men tuıs-tuğandarı da swrağandarğa:

– Beybaqtar ğoy, ğwmır boyı şarşap-şaldıqqanda artında tütin tüteter wrpağı joq, şınında, baqıtsızdıq, degenmen, biz de olarğa jastau kezderinde balalı bolu jäyinda köp aytqan edik, endi mine, jağıdayları osı... – desti.

Tört qabattı ğimarattıñ birinşi qabatınıñ artındağı alasalau qara ağaştıñ bwtaqtarında bir top qarğa qarqıldap otır, bwrınıraqta osında bir terezeniñ bolğanı solardıñ ğana esinde qalsa kerek.» dep ayaqtaladı. Közge öksikti jas aldıradı.

Astar mätinniñ şındığın tabu üşin körkem tuındını tanıp bilu mümkin emes degen keñestik ğılımi miften arılu kerek. Körkem tuındınıñ eñ mäyegi sırt közge birden bayqalmaytın tek oy eleginnen ötken soñ ğana añğarılatın universumdıq bölşektiligi öz qoyının aşıp, tuındı diñi tabılıp – avtor obrazı aşılıp – oqırmandıq özdik twjırım jasauğa qol jetkiziledi.

Qazaq äñgime janrındağı prozaşılar qalamgerlik wstanğan şığarmaşılıq strategiyasına oray qazir wlt üşin jazatındar äm älem üşin jazatındar jäne osı ekeuiniñ sintezinen twratın ädebiet üşin jazatındar bolıp üşke bölindi. Onı üşke bölgizgen jas prozagerlerdiñ ädebi tegeuirini. Äzirşe «Qazirgi qazaq äñgimesindegi Renessans däuiriniñ» qarlığaştarı sanalatın Älihan Nwrbergenwlı men Arman Ädilbektiñ «Jan Azası», «Joğalğan bölmeler» attı qos tuındısı «Bir männiñ (alaş janı men  alaş adamı janınıñ) dindik, dildik jäne näsildik twrğıdan türlinşe avtorlıq koncepciyalıq tüsindirilui» twrğısınan «ölim» men «ölim» antitezalıq dünietanımın oqırmanğa işimdegini tap dep astar mätindey wsınadı.

Qazaq ädebietiniñ tarihına köz jibersek, bir kezderi aldıñğı orınğa qaytalanbastıq, töltumalıq şığarılıp, onday şığarmalar şoğırı «şoqtıqtı qiyal» dep sanaldı. Ädebi mätinniñ qwndılığı mälimet däldigi men onıñ qwjatnamalıq sipatında degen ağat oylar ömirge keldi. Bwnıñ bäri şığarmanıñ özindik erekşeligin küyittep ketuden tuındağan dünie. Ädebi tuındınıñ közge wrıp twrğan twsın emes, onıñ oy tübindegi asılın wğınuğa den qoymau osığan äkep soqtıradı. Körkem şığarmanıñ eki qırı mädenietimiz ben qoğamımızdı amalyattıq jäne beyamalyattıq dep ekige jilikteydi. KSRO qwramında bolğan kezde biz özimizdi jeke azat wlt därejesinde sezine almadıq. Älemge – orıstıñ közimen qaradıq. Endi jahanğa – qazaqşa köz tiguge kiristik. Sanaları qwldıq tañbadan ada «Qazirgi qazaq äñgimesindegi Renessans däuiriniñ» qarlığaştarı Batıstı pir twtpay, Şığıstı äspettey jahanğa – qazaqşa köz tiguge kirisip ketti.

Bostan kezeñde ömirge kelgen şığarmalarğa jañaşa ğılımi twrğıdan kelu kerek. Jalpı, belgili bir kezeñdegi ädebi proceste ömirge kelgen tañbalıq qwbılıs qoğamdıq jäne twlğaaralıq (intersub'ektilik) deñgeyde saralanadı da, wlttıq bätualı pikir qaqqa jarıladı. Bireuler zor ädebi tabıs pen jetistik dese, ekinşileri oğan ädebi keri ketkendik dep qarsı şığıp öz uäjdarın alğa tartadı.

Bwl tanılu tuındınıñ şoqtıqtı tuındığa aynaluın ne anıqtaydı ne manswqtaydı. Estetikalıq tatımı bar-joğı ekşelenedi. Mätin sırtqı belgisi arqılı emes, işine bükken tılsımdı sırı arqılı qoğam men mädeniettiñ bir bölşegine aynaladı. Al, onıñ bir bölşegine aynaluı eş mümkin emes şığarmanı müddeli top qanşa jerden qolpaştasada wlt pen mädeniettiñ altın qazığına eş baylay almaydı. Bir sözben aytqanda tuındınıñ sırtqı sipatı emes, işki qwrılımı onı älemdik mädeniettiñ altın qorına qosadı. Däuir tınısı men zertteuşi müddesi üylesip, tuındı jwrtqa tanıladı.

Jahwttıñ – Jäutikke, Jäutiktiñ – Jahwtqa aynaluı ädebiet tarihı men sınıdağı ğalımdardıñ ğana arına sın. Jabını – jwldız etumen, jwldızdı – jabı jasau ädebiettanuşınıñ erkindegi dünie emes, ädebiet teoriyasınıñ eşqayda adastırmaytın soqpağı arqılı äbiettanuşı jabınıñ – jwldızdı qırın, jäutiktiñ – jahwttı twsı barın ayta alatın ädebi tura bige aynala aladı. Bireuler üşin tükke twrmaytın qalamger tauıp qoldanğan mätingerligi arqılı özgelerge tälim beretin şığarmaşılıq twlğağa aynaladı. Bwl – ädebiettanudıñ jazılmağan zañı. Öytkeni, ädebi procestegi är söz zergeri nazardan tıs qalmauı kerek-aq. Amal ne şındıq ğılımi ömirde bwlay bolmay jatadı.

Äbil-Serik Äliäkbar

salıstırmalı ädebiettanuşı

Abai.kz

0 pikir