Düysenbi, 30 Naurız 2020
Mäseleniñ mäni 2497 8 pikir 30 Şilde, 2019 sağat 12:03

Tarihqa talaspayıq, ağayın!

Bwl maqalanı jazu josparımda joq bolatın. Alayda, eriksiz jazuğa tura keldi. Oğan «Qojalar» saytında «Diuana qoja qayda jerlengen?» attı maqala jariyalanuı sebep boldı.  Maqala avtorları Eralı Ospanwlı men Jwmabay Omarwlı. Maqala avtorlarınıñ jazuına qarağanda, Duana qoja atalıp ketken Mädi qojanıñ jatqan jeri Türkistan men Kentau qalaları arasındağı Qwsşı Ata qorımında jerlengen. Qwsşı Ata dep jürgen kisi sol Duana qoja degen pikirdi alğa tartadı. Anau bılay dedi, mınau bılay dedi degen ärtürli adamdardıñ aytqandarın jinaqtap 10 tarmaqtan twratın däleldi alğa tartıp, Qwsşa Ata qorımında jatqan kisi Mahdi-Duana qoja edi dep däleldegisi keledi. Qoldarında basqa naqtı tarihi derek joq. Olardıñ bwl äreketi sol Qwsşı Atanıñ tikeley wrpağımız, dep jürgen äulet ökilderin öre türegelip, qarsı şığuına äkeldi. Olardıñ ökilderi bizdiñ Qoja Ahmet YAsaui atındağı HQTU qwramındağı «YAsaui ğılımi zertteu ortalığına» da keldi. Qoldarında köneden kele jatqan qoljazba «Nasab-naması» da bar. «Nasab-namamen» tanısıp körgende biz bwl äulettiñ şındığında, sol Qwsşı Ata äuleti ökilderi ekendigine közimiz jetti. Endi «Nasab-namada» jazılğan derekterdi qısqaşa saraptap köreyik. Ärine, bwl «Nasab-namanıñ» biz bwrınnan zerttep jürgen nwsqalardan belgili därejede  erekşeligi bar. Biraq, sol erekşeligine qaramastan şejireniñ bileuşiler tarpınan moyındalğandığı. Biz onı bwl «Nasab-namanıñ» dwrıstığın däleldep, mörin basıp, qolın qoyğan kisi ataqtı Polat han. «Nasab-namanıñ» joğarı jağında, Polat Hannıñ möri men  «Fulat Mwhammad han sözumuz» dep han jarlıqtarında jazılatın sözi twr. Demek, Polat hannıñ bwl şejireni tolıq moyındaytının bilderedi. Sol Polat han möriniñ qarsısında ekinşi bir hannıñ möri bar. Ol mörde: «Mwhammad bahadur han ibn Sayyid ‘Umar Mwhammad ‘Adil han» degen jazu bar. Ärine, bwl hannıñ atı tarihta belgisiz. Mümkin sol kezdegi wsaq handardıñ biri boluı ıqtimal. Endigi kezekte bwl «Nasab-namalardıñ» bileuşiler tarapınan kuälandıru sebebine qısqaşa toqtalıp ötelik. Qoja äuletteri qolında bileuşiler tarapınan berilgen uaqıftıq jerler boladı. Mısalı, Qoja Ahmet Yasauidiñ şäkirti Mwhammed Danışmand Zarnuqiğa Türkistan bileuşisi Qayu Teginniñ Oğız taudan Qarçuqqa deyingi aralıqtan eki jüz qostıq jer bölip bergendigi «Nasab-nama» nwsqalarında jazılğan. Uaqıftıq jer ieleri sol jerlerdiñ zañdılığın, ata-babasınan kele jatqan miras ekendigin bileuşiler tarapınan kuälandırğanda ğana ol jerler qorğalıp, moyındaladı. Uaqıftıq jer ieleriniñ dini-sayasi bağıtı bilikpen say kelmegen jağdayda uaqıftıq jerlerden ayırlıp qalu qaupi bar. Mısalı, Täuke hannıñ kezinde Yasaui jolı ökilderiniñ dini bağıtınıñ  Täuke hannıñ wstanğan dini-ideologiyalıq sayasatımen say kelmeuine baylanıstı yasauiya tariqatı ökilderi tolığımen uaqıftıq jerlerinen ajırap, Sır boyındağı bos jerelerge barıp ornalasuğa mäjbür boldı. Yasauiya tariqatı ökilderi işinen tek ilimde Yasaui jolında bolıp, salt-dästürde arab-parsı dästürin qabıl etken qoja äuletteri ğana özderiniñ uaqıftıq ielikterin saqtap qala aldı. Olardıñ qolında da osı Qwsşı Ata wrpaqtarı qolındağı siyaqtı han mörimen kuälandırılğan «Nasab-namaları» bar. Biraq ol «Nasab-nama» Täuke hannıñ öz mörimen kuälandırılğan. Bwl «Nasab-nama» nwsqalarınıñ ortağasırlarda tek, şejire emes, sonımen birge, uaqıftıq jerlerdi qorğaytın uaqıftıq qwjat qızmetin de atqarğandığın körsetedi. Demek, «Nasab-nama» onda jazılğan derekterge senuge bolatın, moyındalğan qwjat. Qoldarında osınday qwjatı bar Qwsşı Ata wrpaqtarınıñ aytqandarın biz joqqa şığara almaymız. Endigi kezekte sol «Nasab-namadağı» derekterge qısqaşa taldau jasap körelik. Bwl «Nasab-nama» Yasaui jolındağı qojalar äuletiniñ «Nasab-namaları» siyaqtı öz bastauın Ali ibn Abu Talibtiñ Haula attı äyelinen tuılğan Mwhammed ibn al-Hanafiyadan bastaydı. Arı qarayğı şejiresi bılayşa tarqatıladı: «Mwhammed ibn al-Hanafiya wğlı ‘Abd al-Jabbar, anıñ wğlı ‘Abd al-Ğaffar, anıñ wğlı ‘Abd al-Qahhar, anıñ wğlı ‘Abd al-‘Aziz. Anıñ wğlı Mwsa han, anıñ wğlı Asha han, anıñ wğlı Auliya Qara han. Anıñ wğlı  ‘Abd ar-Rahim, amma laqabı Qwsşı Ata. Anıñ wğlı Nasrullah han, anıñ wğlı Ilyas han hoja, anıñ wğlı Hasan han, laqabşan Balıqçı Ata. Anıñ wğlı Sanjar han hoja, anıñ wğlı Arslanhan hoja ... anıñ wğlı Husayn hoja, anıñ wğlı ... ‘Umar han hoja» şejire tizbegi ayaqtaladı. Şejireniñ soñında hijranıñ 1240 jazılğan parsı tilindegi mätin bar. Parsı tilinen habarımız bolmağan soñ ol turalı äñgime qozğaudı artıq sanadıq. Biraq ol da Qwsşı Ata äuleti qojalarınıñ özderiniñ uaqıftıq jerlerin Qoqandıq bileuşiler tarapınan kuälandırıp alu üşin jazılğanğa wqsaydı.  Endigi kezekte osı  şejirede attarı atalğan kisilerge keletin bolsaq, mwnda attarı atalğan kisilerdiñ arasında Qwsşı Ata attı, Balıqşı Ata attı kisilediñ barlığın köremiz. Bwl eki kisiniñ atımen baylanıstı Türkistan mañında eki äulieli jer bar. Biri – Türkistannan 15 şaqırım jerdegi Qwsşı Ata qorımı jäne ekinşisi – Qarataudıñ Jamantas asuı boyındağı Balıqşı äulie bwlağı. Biraq, osı künge deyin bwl jerler turalı naqtı tarihi derekter joq bolatın. Mına «Nasab-namada» sol eki äulieli jerge qatıstı naqtı eki derek şığıp otır. Demek, bwl Yasaui jolına qatıstı biz bile bermeytin äli köp närse bar degendi bildiredi. Biraq, bwl «Nasab-nama» derekterinde kemşilik te joq emes. Bwl «Nasab-namanıñ» jazılğan kezeñinde jazğan kisiniñ Qarahandıqtar äuleti «Nasab-namasınan» tolıq habarı bolmağandığı bayqaladı. Osığan baylanıstı bwl «Nasab-namada» auıtqular ketkenin köremiz. Nasab-namanı jazğan sol Qarahandıqtar äuletiniñ ökili, biraq özderiniñ negizgi şejirelerinen qol üzip qalğan, esinde qalğan derekter negizinde jazğan dep twjırım jasauğa boladı. Olay bolmağan jağdayda Qarahandıq bileuşiler äuleti Nasab-namasın negizge aluına bolar edi. Jäne bwl «Nasab-nama» derekteri hronologiyalıq twrğıdan da say kele bermeydi. Mısalı, Qwsşı Atanı IX ğasır soñına qaray ömir sürgen Äulie Qarahannıñ wlı retinde körsetpegen bolar edi. Biraq bwl kemşilikterge qarap, bwl qoljazba derekterin joqqa şığara almaymız. Eñ bastısı bwl «Nasab-namanıñ» Qoja Ahmet Yasaui zamanınan köp uaqıt ötpey jazılğandığında bolıp twr. Biz onı Qwsşı Ata men Balıqşı Atalardıñ ataluına qarap köre alamız. Yasaui jolı alğaş qalıptasa bastağan kezeñde Yasaui jolınıñ ökilderiniñ türli käsip ieleriniñ piri retinde tarih sahnasına şıqqan twlğalardı köremiz. Mısalı, Qambar Ata – jılqı(şılar)nıñ piri; Şopan Ata – qoydıñ (qoyşılardıñ) piri; Oysıl Qara – tüyeşilerdiñ piri; Zeñgi baba – siırşılardıñ piri. Osı künge deyingi «Nasab-nama» nwsqalarınıñ eş birinde bir tüliktiñ nemese bir käsiptiñ piri retinde Yasaui jolı ökilderi jazılğan emes. Al, mına «Nasab-namada» osı mäsele jazılıp otır. Alayda, Qwsşı Atanıñ atına qarap, Orta Aziya handıqtarında bolğan qwsbegimen lauazımımen salıstıruğa bolmaydı. Jalpı Qwsşı Ata äuletiniñ «Nasab-namasına» qarap şıqqanda jasalatın qortındı, Qwsşı Ata qorımı eşqanday Mahdi-Duana qojanıñ qabiri emes, Qwsşı Atanıñ özi jerlengen jer.

Endigi kezekte «Mahdi-Duana qoja qayda jerlengen? Swraqqa jauap beremiz. Mahdi qojanıñ ömir sürgen däuiri - XV ğasırdıñ ekinşi jartısı XVI ğasırdıñ bası. Äbilhayır hannıñ naqşbandiya tarqatın qabıldap, Yasaui jolınan bas tartqan kezeñi bolatın. Äbilhayır hannıñ bwl äreketi  Özbek wlısınıñ halqın auır zardaptarğa wşırattı. Bir halıq üşke bölinip ıdırap, bir halıqtıñ üş halıqqa: qazaq, özbek, noğay halıqtarı bolıp bölinuine äkeldi. Äbilhayır hannıñ osı äreketiniñ saldarınan memlekettiñ qwrılımdıq jüyesi de tolığımen özgeriske tüsti. Orta jüzge pir bolıp jürgen qarahandıq qojalar sıpırıla köşip, Noğaylarğa ketti. Orta jüz ru-taypaları osı kezeñde ruhani jetekşisiz qaldı. Osı oqiğa baylanıstı Ishab bab äuleti ökilderi men Mahdi qoja  men Baqsayıs bastağan qoja äuletteriniñ Orta jüz rularına barıp pirlik jasağandağı turalı tarihi derekter «Nasab-nama» nwsqaları men «Temir-nama» attı qoljazbada bayandaladı. «Temir-nama» qoljazbasında Deşti Qıpşaqqa islam dininiñ taraluı turalı eki türli añız berilgen. Birinşi añızda Özbek han Hodjend qalasına  äskermen jorıqqa barıp, ol jerde  bir  äulieniñ keremetinen öziniñ esi auıp, äskeri közden ayırılıp soqır bolıp oraladı. Olardı  Sayyid Ata «‘ilmi karamatpen» jazğannan keyin Özbek han men Deşti Qıpşaq halqı islam dinin  qabıldaydı. Ekinşi añızda, yasauiya tariqatınıñ şayhı Sayyid Atağa wstazı  Zeñgi Ata  tüsine kirip  Deşti Qıpşaq  halqın islam dinine  kirgizuge bwyıradı. Sayyid Ata kelesi küni öziniñ şäkirtteri Qasım şayh, Hadım şayh, Baqsays Atanı ertip, Deşti Qıpşaqqa attanadı. Deşti Qıpşaqqa barıp Qwsırau Qwlal handı islam dinine kiruge ügitteydi. Qwsırau Qwlal han bolsa, islam dinin qabıldau üşin  üş şart qoyamın, egerde olardı orınday alsañdar dinderiñe kiremin,- deydi. Birinşi şartım, bir paluanım bar onı jeñesiñder; ekinşi, bir esinen adasqan qızım bar, onı jazasıñdar; üşinşi, janıp twrğan tandırğa bireuleriñ tüsip, aman şıqsañdar  men dinderiñdi qabıldayın,-deydi. Sayyid Ata men onıñ şäkirtteri hannıñ aytqan şarttarın tolıq orındap, han men Deşti Qıpşaq  halqın tolığımen islam dinine kirgizedi[Temir-nama, 7a-11b]. bwl qoljazabada jazılğan islam dinin Deşti Qıpşaqqa taratudıñ eki türi bayandalğanın köremiz. Birinşisi, Özbek hannıñ islam dinin qabıldauınıñ añızdıq sipatı. Ekinşisi, XV ğasırdıñ törtinşi şiregindegi Orta jüz ru-taypalarına pir bolıp jürgen qarahandıq qojalardıñ Noğay wlısına köşip ketuine baylanıstı Wlı jüzge pir bolıp jürgen Ishaq bab wrpaqtarı qatarınan Baqsayıs qoja bastağan Yasaui jolı ökilderiniñ Arqa jerin jaylağan qazaq ru-taypaları arasına barıp, ruhani jetekşilikti öz qoldarına alğandığın bayandaytın añız. Biraq, «Temir-namadağı» Sayyid Atanı Özbek hanğa islam dinin qabıldatu üşin barğan Sayyid Atamen şatastıruğa bolmaydı. Öytkeni, Sayyid Ata dep uaqıttıq erekşelikke qaramay wzaq ğasırlar boyına öz şığu tegin Ishaq babtan taratatın, Wlı jüzge pir bolıp otırğan twlğanı Sayyid Ata dep atağanğa wqsaydı. Biz onı Altın Orda kezindegi yasauiya tariqatı ökilderi arasında Sayyid Ata attı twlğalardıñ bolğanığınan da köre alamız. Mısalı, Berdibek han öltirilgennen keyin Altın Ordanıñ tağına 25 han kelip ketti. Osı qiın kezeñniñ özinde Yasauiya şayhtarı mümkindigi bolğanşa, Orda tağına kelip, ketip jatqan handarğa ıqpal etuge  küş saldı. Olardıñ mwnday äreketi turalı Natanzi şığarmasında mınaday derek bar: «Murid hannan soñ taqqa Aziz han otırıp, ol jaman ädetterdi qalıptastırdı. Sayiid Ahmed  Yasaui wrpaqtarınıñ biri Sayiid Ata onı bwl  jaman ädetterden tıydı. Ol öz künäsin tüsinip, Sayyid Atağa qol berip, oğan moyın wsındı. Oğan öziniñ qızın berdi. Üş jıldan soñ ol öziniñ  jaman ädetin qayta bastadı. Ol sol üşin öltirildi» - deydi. Demek, Wlı jüzge pir bolıp otırğan Ishaq bab äuleti öklin Sayyid Ata dep atau dästüri qalıptasqanğa wqsaydı. «Temir-namada» jazılğan oqiğa Özbek wlısınıñ hanı Äbilhayır hannıñ dini-ideologiyalıq sayasatına baylanıstı XV ğasırdıñ soñğı şiregi men XVI ğasırdıñ basında Qazaq dalasında orın alğan dini-ruhani üderistermen baylanıstı oqiğa dep topşılaymız. Oğan Qwsırau Qwlal handı islam dinine moyınwsındıruğa barğan Sayyid Ata men Baqsayıs Atalardıñ qasında XV-XVI ğğ. ömir sürgen Hadım şayh men Qasım (989/1578/1579 j.q.b.)  şayhtardıñ boluı dälel bola aladı. Al, Baqsayıs Atanıñ Sır boyına jerlenui onıñ öziniñ üş jüz şäkirtimen wstazı Hwday-dad Bwhari basına ziarat jasauğa kelip, sol jerde Qanbar şayhtıñ üyinde qaytıs boluımen baylanıstı bolatın. [A.Muminov, Rodoslovnoe drevo Muhtara Auezova. 2011. S. 215.].

Al, Duana-Mahdi qojanıñ da Arqa jerine ketui tura osı oqiğağa baylanıstı bolğandığı dau tudırmaydı. A.Divaevtıñ «Hazireti Ismail Ata turalı añız» attı maqalasında Ismail Atanıñ äkesi Ibrahimniñ osıdan tört jüz jıl bwrın qañlınıñ «Omırtqa», «Mandut» taypalarınıñ piri bolğandığı jäne Ämir Temirden 100 jıl bwrın ömir sürgendigi jazıladı [Z.Jandarbek. Nasab-nama nwsqaları jäne türki tarihı. 2002. 31 b.]. «Nasab-namada»  «Ibrahim şayhtıñ jetinşi wrpağı Zahid qojanıñ wlı Mahdi qoja-laqabı Duana qoja. Ol uaqıtta barlıq özbek pen qazaq halıqtarı joldarınan adasqan edi. Mahdi qoja jariya ilim men qwpiya ilimmen qazaqiyağa pir bolıp, jolğa salıp, hikmet ilimin üyretip, qazaqiya işinde qaldı. Ol kisiniñ üş wlı bar edi. Biriniñ atı – Qojajan qoja jäne biriniñ atı – Qılış qoja jäne biriniñ atı – Pirzada qoja». Qazirgi Duana qoja äuletteri osı kisiden taraladı. Bwl jerde «qazaqiya» dep qazaq dalasın aytıp twrğanın köruimizge boladı. Ol da Baqsayıs Ata siyaqtı qazaq dalasına ketkenin köremiz. Demek, ol kisiniñ qabirin Türkistan mañayınan izdeu qate. Öytkeni, ol kisi Baqsayıs Ata siyaqtı Samarqantqa kelip qaytıs bolğan joq. Sol barğan jerinde qaytıs bolğan boluı kerek. Olay bolmağan jağdayda ol kisini osında Türkistanğa äkelip qoyğandığı turalı derek mindetti türde bolğan bolar edi. Al, Duana qoja wrpaqtarınıñ Sır boyına kelip toptasa ornalasuı Täuke hannıñ «Jeti jarğısınıñ» qabıldanuımen qoja äuletterin qazaq qwramınan şığarıluımen tikeley baylanıstı. Sol sebepti, «Qwsşı Ata ata mazarında jatqan kisi Duana qoja degen edi» degen äñgime tarihi şındıqqa say kelmeydi. Biz onı äli künge deyin Arqa jerinde qazaq işinde otırğan qoja äuletteriniñ belgigi bir böligi osı Duana qoja wrpaqtarı ekendiginen köre alamız. Mısalı, Qarağandı oblısı Jaña Arqa audanın mekendegen qojalardıñ köpşiligi Duana qojalar äuletinen, Aqtoğay qojalarınıñ da köpşiligi Duana qoja äuletinen. Sondıqtan da dau  joq jerde dau tuğızıp, Qwsşı Ata qorımına talasudıñ reti joq. Odan da sol Qazaqstannıñ soltüstik öñirlerine ğılımi ekspediciya wyımdastırıp, Duana qojanıñ jatqan jerin anıqtau jolındarın qarastıru kerek. Jalpı Duana qoja äuletiniñ qazaq tarihında atqarğan qızmeti eleuli jäne oğan dälelder de joq emes. Mısalı, Abılay hanğa pir bolğan Jalañayaq qojanıñ bir özi nege twradı. Maqala soñında bwl aytılğandardıñ barlığı qazaq tarihınıñ belgi bir bölşekteri ekenin esteriñizge sala otırıp, osınday wmıt qalğan bölşekterimizdiñ basın qwrastıra otırıp, qazaqtıñ birtwtas täuelsiz tarihın qalıptastıruğa qızmet eteyik dep qortındılağım keledi.

Zikiriya Jandarbek

Abai.kz

8 pikir